Ireneusz z Lyonu (, , ; ur. ok. 140 w Smyrnie, zm. ok. 202 w Lugdunum) – biskup Vienne, teolog, apologeta, ojciec i Doktor Kościoła, męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.
Życiorys Urodził się około 140 roku prawdopodobnie w Smyrnie. Był uczniem Polikarpa ze Smyrny, jednego z ojców apostolskich. W pewnym momencie udał się do Galii, prawodpodobnie przez Rzym, gdzie poznał Justyna Męczennika. Zaangażował się w mediację w sprawie montanizmu i został wysłany z Lyonu do papieża Eluteriusza. Po śmierci biskupa Lyonu i Vienny Fotyna w 177 roku, Ireneusz został wybrany na jego następcę. Wiktor I namawiał go do ugody w sprawie świętowania Wielkanocy. Podczas swojej działalności zwalczał gnostyków i utrzymywał stały kontakt z Rzymem. Na podstawie VI-wiecznego świadectwa, przedstawionego przez Grzegorza z Tours, Ireneusz jest uważany za męczennika, choć nie potwierdza tego „Historia kościelna” Euzebiusza z Cezarei. Zmarł około 202 roku w Lyonie.
Twórczość i poglądy Największym dziełem Ireneusza było „Elenchos kai anatrope tes pseudonymou gnoseos” (Zdemaskowanie i zbicie fałszywej wiedzy), najczęściej spotykane pod tytułem „Adversus haereses”. Jedynym zachowanym egzemplarzem było tłumaczenie łacińskie z III albo IV wieku; oryginał grecki zaginął. Księga była głównie skierowana przeciwko sektom gnostyckim, zwłaszcza walentynianom. Ponadto rozwija w niej trynitaryzm, chrystologię, eklezjologię, eschatologię, biblistykę, soteriologię i sakramentologię. Był także jednym z pierwszych mariologów. Wyznawał poglądy millenarystyczne, które również przytaczał w „Adversus haereses”.
Drugim w całości zachowanym dziełem było „Epideiksis tou apostolikou kerygmatos” (Dowód prawdziwości nauki apostolskiej). Jedynym zachowanym egzemplarzem było tłumaczenie armeńskie z VI wieku; grecki oryginał zaginął. Księga jest swoistym podręcznikiem dla katechetów, w którym Ireneusz zawarł podstawowe zasady wiary chrześcijańskiej, między innymi o Trójcy Świętej, zbawieniu, grzechu pierworodnym czy Jezusie. Przedstawił również dowody autentyczności Objawienia.
Pozostałe dzieła Ireneusza, np. „O Ogdoadzie do Floryna”, „List do papieża Wiktora o święcie Paschy”, „List do papieża Wiktora w sprawie Floryna” i „List do pewnego Aleksandryjczyka” zachowały się jedynie we fragmentach”. „List do męczenników lyońskich” prawdopodobnie nie jest autorstwa Ireneusza, a Fotyna z Lyonu.
Nauczał, podobnie jak wielu Ojców Kościoła, np. Grzegorz z Nyssy i Atanazy Wielki, że Adam i Ewa stworzeni byli w swego rodzaju dziecięcej niewinności, bez pożądliwości i dorosłego rozeznania. Stąd za upadek trzeba bardziej winić złośliwość kusiciela niż ich. Wygnanie przez Boga z raju nie wynikało z chęci pozbawienia ich dostępu do drzewa życia, lecz z miłosierdzia. Bóg chciał zachować pierwszych rodziców od trwania w grzechu, który mógł stać się wieczny i nieuleczalny. Wygnanie miało ich otrząsnąć z pychy. Ich śmierć fizyczna, poprzez rozwiązanie ciała, miała położyć kres grzechowi. Odkupienie dokonane przez Chrystusa było bardziej wyzwoleniem ludzkości z tego czasu pokuty i nawrócenia, niż ekspiacją wobec Boga.
Kult świętego thumb|Witraż ze św. Ireneuszem, autorstwa Luciena Bégule’a Ireneusz jest głównym patronem kościoła w Lyonie. W ikonografii jest przedstawiany w stroju biskupa rytu rzymskiego z mitrą i pastorałem.
Kult na cały Kościół rozszerzył papież Benedykt XV w roku 1922. 21 stycznia 2022 ogłoszony przez Franciszka Doktorem Kościoła.
Wspomnienie liturgiczne św. Ireneusza w Kościele katolickim obchodzone jest 28 czerwca. Cerkiew prawosławna wspomina świętego 23 sierpnia/5 września.
Zobacz też męczennicy wczesnochrześcijańscy modlitwa za wstawiennictwem świętego patrystyka
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Katecheza Benedykta XVI o św. Ireneuszu z Lyonu – opoka.org.pl Apostazja w Adversus haereses Ireneusza z Lyonu – spis treści i wstęp Św. Ireneusz z Lyonu i jego argumentacja przeciw gnostykom Elementy polemiki antygnostyckiej w teorii rekapitulacji św. Ireneusza z Lyonu Ireneusz z Lyonu, Opvs ervditissimvm divi Irenaei episcopi Lvgdvnensis in qvinqve libros digestvm... w bibliotece Polona
Kategoria:Biskupi Lyonu Kategoria:Biskupi w I-XI wieku Kategoria:Doktorzy Kościoła Kategoria:Greccy apologeci wczesnochrześcijańscy Kategoria:Historycy chrześcijaństwa Kategoria:Ludzie urodzeni w Izmirze Kategoria:Męczennicy wczesnochrześcijańscy Kategoria:Ojcowie Kościoła Kategoria:Pisarze związani z Izmirem Kategoria:Święci katoliccy Kategoria:Święci prawosławni Kategoria:Urodzeni w II wieku Kategoria:Zmarli w III wieku Kategoria:Rzymscy teolodzy chrześcijańscy