thumb|240px|Ruiny w centrum starożytnego miasta z buleuterionem Apollonia Iliryjska (stgr. Ἀπολλωνία Apollōnia) – dawna kolonia Koryntu na wybrzeżu iliryjskim, obecnie stanowisko archeologiczne w Albanii w pobliżu Fier.
Okoliczności i dokładna data założenia miasta przez kolonistów greckich nie są pewne. Strabon podaje, że doszło do tego w roku 588 p.n.e., ale archeologiczne znaleziska wskazują na wcześniejszą kolonizację, ok. 620 r. p.n.e.Piekarz 2025, s. 69. Być może były dwie fazy osadnictwa greckiegoPiekarz 2025, s. 70.. Zarówno źródła pisane, jak i archeologiczne dokumentują, że osada powstała dzięki kolonistom z Koryntu i KerkyryPiekarz 2025, s. 69, 70., których liczbę Stefanos z Bizancjum szacował na 200 osób. Nazwę osady przyjęto od greckiego boga Apolla, który uchodził za patrona osadnictwa.
Miasto powstało w głębi lądu, na dość stromym, obronnym wzgórzu z dwoma wierzchołkami lekko przekraczającymi 100 m n.p.m. Połączenie z Morzem Adriatyckim zapewniała żeglowna rzeka Aous, na brzegu której, 1,5 km od miasta, założono duży port, skąd było 12 km do ujścia. Był to obszar zasiedlony przez iliryjskie plemię Taulantiów, którzy z aprobatą odnieśli się do greckiego osadnictwa, a część z nich osiedliła się w mieście. Osada w czasie swojego rozkwitu w IV – III w p.n.e. była chroniona murem długości 4 km, który otaczał teren 81 ha. Oprócz tego odrębny mur obronny otaczał akropol, inny mur wyznaczał w obrębie samego miasta teren temenosu Apolla, w którym wzniesiono świątynię dedykowaną temu bogu. Liczbę ówczesnych mieszkańców szacuje się na 50–60 tys. osóbPiekarz 2025, s. 71, 72.. W roku 314 p.n.e. Appolonia została podbita przez Macedonię, jednak już w 312 r. p.n.e. oswobodzoną ją i weszła w skład królestwa Taulantiów, jako autonomiczne polis. Od 229 r. p.n.e. było podporządkowane Rzymowi, który w 148 r. p.n.e. włączył ją w skład swojego imperium. W roku 234 n.e. doszło w okolicy do silnego trzęsienia ziemi, które spowodowało znaczne zniszczenia, a przede wszystkim niekorzystnie zmieniło bieg rzeki, co skutkowało zabagnieniem okolicznych pól i likwidacją portu i możliwości żeglugi. W efekcie miasto bardzo podupadło. Pewne ożywienie nastąpiło w V w., gdy Apollonię włączono w obręb Cesarstwa Bizantyńskiego i ustanowiono tu biskupa, ale po przeniesieniu biskupstwa i po zniszczeniach dokonanych w następnym wieku przez Awarów wraz z plemionami Słowian, miasto zostało definitywnie porzucone u schyłku VI wPiekarz 2025, s. 72, 73.. W późniejszych wiekach okoliczni mieszkańcy sukcesywnie rozbierali pozostałości budowli Apollonii na budulec. W średniowieczu w obrębie dawnego polis wzniesiono klasztor wraz z kościołem pw. św. Marii, zachowany do dziśPiekarz 2025, s. 70, 73.. W XX w. teren wzgórza dwukrotnie fortyfikowano – po raz pierwszy zrobili to Niemcy w czasie okupacji Albanii, a później sami Albańczycy w latach 60. Doprowadziło to do poważnego zniszczenia obszaru zabytkowego Apollonii. Okazjonalne poszukiwania archeologiczne prowadzono tu w XIX w., ale szersze badania stanowiska archeologicznego zainicjował dopiero austriacki archeolog Camillo Praschniker w trakcie I wojny światowej i trwają one z przerwami do czasów współczesnych. Większość znalezisk przechowuje muzeum w stolicy kraju, ale część znajduje się na miejscu, w utworzonym w 1958 r. w miejscowym klasztorze św. Marii muzeum archeologicznym, aczkolwiek zbiory tego ostatniego zostały rozszabrowane przez ludność albańską w 1990 i stworzone od nowa w późniejszych latachPiekarz 2025, s. 68, 69..
Na terenie miasta zidentyfikowano zachowane do dziś pozostałości następujących budowli greckich lub rzymskichPiekarz 2025, s. 71.: agora akropol ze śladami dwóch świątyń, jedna poświęcona Zeusowi, druga Artemidzie biblioteka buleuterion domy mieszkalne z mozaikami gimnazjon mur obronny ze śladami czterech bram nimfeum obelisk poświęcony Apollonowi odeon prytanejon dwie stoy świątynia poświęcona Dianie teatr na 9 tys. widzów temenos poświęcony Apollonowi z propylejami, otoczony murem termy
Koło Apollonii znajduje się związane z nią cmentarzysko, które również było obszarem obfitujących w cenne znaleziska badań archeologicznych.
Zobacz też wielka kolonizacja kolonia (starożytna Grecja) Wielka Grecja
Przypisy
Bibliografia Piekarz P., 2025: Apollonia Iliryjska od greckiej kolonii do czasów zimnej wojny. Archeologia Żywa, 3, s. 68–73.
Linki zewnętrzne Zdjęcia z Apolonii
Kategoria:Wielka kolonizacja Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Albanii