mały|240px|Zamek w Kruszwicy (1655) Kruszwica swoim wiekiem może się równać z Kaliszem.. Przebiegały przez nią różne szlaki komunikacyjne, ale również ludzi przyciągały tu żyzne gleby, dość dobrze rozwinięte rolnictwo.
Okres przedpiastowski
Pierwszy gród kruszwicki powstał 4 tysiące lat temu. Niektóre dowody wskazują na to, iż na tych ziemiach przebywali ludzie już 8 tysięcy lat temu. Szczególnie intensywne osadnictwo było wokół Gopła w okresie trwania kultury łużyckiej od schyłku epoki brązu, a głównie z okresów Hallstatt C (700–550) i Halstatt D (550–400 lat p.n.e.). Ludność tutejsza miała swoje osiedla na wyspach Gopła. Dwie osady z owego okresu odkryto m.in. na obu wyspach – Ostrowie Rzępowskim i Zamkowym, który obecnie tworzą Półwysep Rzępowski. Chaty w tym miejscu posiadały kształt czworoboków o wymiarach 3 metry na 3,5 metra, były zbudowane z drewna sosnowego, dębowego, grabowego, olchowego, wiązowego, topolowego. Szerokość ulic wynosiła 2,5 m. Trzecia leżała na wyspie oddalonej o 500 m na południe od Ostrowa Rzępowskiego. Czwarta mieściła się na wyspie Szarlej, oddalonej około 4 km w kierunku północnym od Wyspy Zamkowej. Wszystkie te osady posiadały prawdopodobnie charakter obronny. Najlepiej zbadany gród wybudowano na Ostrowie Rzępowskim, około 500 lat p.n.e. istniał przeszło 100 lat. Jego główną linię obronną stanowił wał o konstrukcji drewniano-ziemnej, zbudowany ze słupów drewnianych. Gród ów został spalony w czasie najazdu Scytów.
Zwiększenie osadnictwa nastąpiło w pierwszych wiekach naszej ery. Odkryto osady na terenie Starego Rynku w Kruszwicy. Istniała ona około VI w n.e., w czasie którego umieszcza się legendę o Czechu, Lechu i Rusie, reprezentowanych u różnych grup Słowian.
Rozwojowi osadnictwa w regionie nadgoplańskim sprzyjały okoliczność: urodzajna ziemia, jezioro rybne, źródła solankowe i przebiegające przez te tereny szlaki handlowe: Szlak bursztynowy, z południa Europy znad Dunaju przez Bramę Morawską, Opole, Kalisz, Konin, Kruszwicę i Inowrocław do Bałtyku, Szlak łączący Ruś z Gnieznem i Poznaniem.
W IX wieku Geograf Bawarski opisuje, że Kruszwicy podlegało 400 albo i więcej grodów. To tu swoją stolicę mieli Popielidzi, gdzie potem rozegrał się dramat króla Popiela. Goplanie mieli dogodne położenie, gdyż sąsiadowali z plemieniem Polan, z którym niejednokrotnie mieli konflikty, ale jednak złączyli się w jedno państwo.
Kruszwica najbardziej rozwijała się za czasów panowania Siemowita, Leszka, Siemomysła, Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Mieszka II, Bolesława Śmiałego i częściowo za panowania Władysława Hermana. W okresie rządów pierwszych Piastów Kruszwica miała charakter stołeczny i rozbudowana była po obu stronach Jeziora Gopła, natomiast tuż przy grodzie panującego, na Wyspie Zamkowej, powstał Przygródek – ośrodek rzemieślniczo-handlowy.
Jedną z najbardziej znanych legend związanych z Kruszwicą jest ta o Popielu. To tu myszy go pożarły. Myszy symbolizują tu nie zwierzęta, ale ludzi, mieszkających we wsi Myszy, lub z rodem Myszanami. K. Szajnocha twierdzi, że myszami byli korsarze normańscy, którzy w tym czasie przebywali na terenach Polan i Goplan.
Okres pierwszych Piastów Po przyjęciu chrześcijaństwa w drugiej połowie X wieku na podgrodziu pobudowano kościół (oraculum) pod wezwaniem św. Wita, który spełniał role kościoła grodzkiego. Na wschodnim brzegu na początku XII w. (1120–1140 r.) zbudowano kościół pw. św. Piotra, który w założeniu pełnić miał rolę katedry dla nowo utworzonej diecezji kujawskiej. Prawdopodobnie podczas zjazdu książąt polskich (synów B. Krywoustego) z margrabią brandenburskim Albrechtem Niedźwiedziem erygowano nowy kościół szpitalny pw. św. Gotarda. W wykazie świętopietrza z lat 1320–1325 czytamy o kościele parafialnym Kruszwicy pw. św. Klemensa (obecnie na tym miejscu znajduje się kościół pw. św. Teresy). Z dawnych świątyń pozostała tylko jedna, znana bardziej jako Bazylika św. Piotra i Pawła w Kruszwicy.
Kruszwica była poważnym środkiem handlowym i rzemieślniczym. Mieszkańcy grodu zajmowali się rzemiosłem i produkcją rozmaitych wyrobów z metali nieżelaznych i szkła. W roku 1959 odkryto na dobrze zachowany piec odlewniczy i glinianą łyżkę z VIII i IX wieku. Znaleziono również ciekawą ceramikę z VI wieku. Pod koniec IX wieku w Kruszwicy mieszkało około 4000 ludzi. Wśród nich byli: rogownicy, tokarze, bednarze, zdunowie, kowale, kamieniarze, rybacy, myśliwi, złotnicy, budowniczowie statków, ogrodnicy i rolnicy. Początek produkcji szkła datuje się na schyłek XI i XII wieku, bo z tego wieku odkryto kilka dużych pieców do wytopu szkła. W okresie wczesnośredniowiecznym w kruszwickich hutach produkowano rudy żelaza, występujących na łąkach i mokradłach.
W Kruszwicy wyrabiano uprząż końską, wędzidła, kółka żelazne, młotki, ostrze żelazne do ciesiołki i narzędzia rolnicze, grzebienia z rogu i kości, ceramikę zwykła i budowlaną, jednobarwne płytki- żółte, zielono-granatowe, służące do wykładania posadzek i ścian monumentalnych budowli świeckich i sakralnych. Znane z tych ziem byłe witraże, paciorki, pierścionki i ozdoby z bursztynu. Jednymi z budowli ozdobionych przez kruszwickich rzemieślników była Katedra Gnieźnieńska i kościół w Trzemesznie. Z glinianych płytek polewanych ułożono posadzkę w różne wzory w katedrze św. Wita.
Wielu kruszwiczan zajmowało się warzelnictwem soli z miejscowych źródeł solankowych, była ona przedmiotem handlu. Tutejsza ludność zajmowała się również rybołówstwem. Oprócz łowienia ryb, ludzie wytwarzali sieci, haczyki i wszelkie narzędzia potrzebne do udanego połowu ryb. W pracy uczestniczyły także kobiety.
Kruszwica pełniła w monarchii wczesnopiastowskiej rolę „sedes regni principales”. W okresie rządów Kazimierza Odnowiciela Kruszwica pełniła bardzo ważną rolę, albowiem jako jeden z nielicznych ośrodków oparła się reakcji pogańskiej jak również została oszczędzona w okresie najazdu księcia czeskiego Brzetysława.
Gród rozwijał się bardzo szybko, aż do 1096 roku, kiedy to starszy syn Hermana, Zbigniew, wywołał bunt przeciwko ojcu i skrył się w Kruszwicy. Bunt został stłumiony, a ojciec kazał spalić miasto. Opis tych wydarzeń szczegółowo opisał Gall Anonim w swojej kronice. Później za czasów Bolesława Krzywoustego i Bolesława Kędzierzawego gród rozbudowuje się ponownie.
W 1109 roku Bolesław Krzywousty na czele licznych wojów kruszwickich wyruszył na bitwę z Pomorzanami pod Nakłem. Jak głosi legenda na katedrze św. Wita ukazał się młodzieniec nadzwyczajnej piękności, którego cudowny blask napełniał wszelką okolicę nadgoplańską. Ten młodzieniec zeskoczył z dachu kościoła i poprowadził wojsko prostą drogą w stronę Nakła. Gdy tam przybyli rzucił na miasto złoty oszczep po czym zniknął, a wojska obległy miasto i je podbiły.
W 1148 roku w Kruszwicy odbył się uroczysty zjazd z udziałem niemieckiego margrabiego Albrechta Niedźwiedzia, którego syn Otto poślubił córkę Bolesława Krzywoustego Judytę.
Od XII wieku Kruszwica miała swojego kasztelana, czyli urzędnika sprawującego władzę w grodzie i podległym mu terenie. Pierwszym był Piotr Wszeborowic Wielki od 1176 roku, ten sam który ufundował rotundę w Strzelnie. To on rozkazał ustawić w odległości 52 km od Kruszwicy drogą na Kalisz inskrypcję, która mówiła, że jesteś w połowie drogi do Kruszwicy.
Znane są liczne dokumenty dotyczące kasztelanii kruszwickiej: szczegółowe dokumenty dotyczące miejscowości przynależących do kasztelanii. Dokument z 1 września 1199 roku wydanego przez Bolesława Pobożnego mówi o oddzieleniu się od Kruszwicy kasztelanii radziejowskiej.
Od XII wieku Kruszwica była siedzibą archidekanatu terytorialnego, do którego należały dekanaty – inowrocławski i radziejowski. W XIV wieku należało do niego 7 parafii, a w XV wieku już 12 parafii.
Ze źródeł z 1295 roku wynika, że Kruszwica była województwem. Pierwszym wojewodą był Adam. W późniejszych dokumentach tytuł wojewody się powtarza.
Pod koniec panowania Bolesława Kędzierzawego sytuacja Kruszwicy pogarsza się. Najpierw biskupstwo kujawskie zostaje przeniesione do Włocławka, później panujący na Kujawach Kazimierz I ustanowił w 1252 roku komorę celną na moście. Wkrótce z rozkazu księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego w 1271 roku miasto zostało spalone, by te nie wpadło w ręce Pomorzan. Ofiarą zniszczenia padło podgrodzie i wiele innych zabudowań. Od tej pory Kruszwica już nigdy nie podniesie się tak szybko i nie będzie miała taki wpływ na losy Polski jak Inowrocław lub Gniezno.
Upadek Kruszwicy W wyniku układu między Władysławem Łokietkiem a z jego bratankiem księciem inowrocławskim, zawartego w listopadzie 1306 roku ustalono granice ich posiadłości w obrębie kasztelanii kruszwickiej. Kasztelania była też często przedmiotem sporu między Ziemomysłem, Bolesławem Pobożnym i Władysławem Łokietkiem. W roku 1311 sytuacja się ustaliła i odtąd kasztelania była pod wpływem Władysława Łokietka.
W końcu XII wieku terytorium inowrocławskie występuje jeszcze łącznie z Kruszwicą aż do czasu, gdy Bolesław Pobożny rozdzielił Kujawy, które pozostały w rękach Siemomysła, lecz bez kasztelanii kruszwickiej.
W 1332 roku Kruszwica przeżywa najazd Krzyżaków i jest w ich władaniu do 1343 roku, czyli do daty pokoju kaliskiego. Krzyżacy odchodząc chcieli zniszczyć miasto, jednak kasztelan Antoni z Kujaw ocalił je dając im okup.
Czynnikiem podbudowującym nadgoplańskie miasto było nadanie jej w 1303 roku niemieckich praw miejskich.
W 1343 roku Kazimierz III Wielki buduje tu zamek z wieżą. Król odwiedza miasto dwa razy, najpierw w 1358 roku, a potem w 1370.
Kazimierz Wielki, sporządzając testament ziemię kruszwicką przekazał księciu słupskiemu Kazimierzowi. Zapis ten został zakwestionowany, w wyniku czego Kruszwicą kolejno władali: Władysław Biały, Siemowit i Władysław Jagiełło.
W 1391 roku książę mazowiecki zamek kruszwicki oddał w zastaw rycerzowi Czamborowi. Ten zaś zawarł z Krzyżakami układ sojuszniczy. W układzie zobowiązał się do wystawienia 200-osobowego oddziału w przypadku wojny z Polską. Kruszwica została najechana przez oburzone układem rycerstwo polskie, ale nie zdobyła zamku.)
8 czerwca 1422 roku król Władysław Jagiełło nadał Kruszwicy potwierdzenie praw miejskich w Żninie, gdzie przebywał tu na postoju w czasie podróży do Gniezna. Tym samym wyznaczył targ tygodniowy na sobotę i trzydniowy jarmark na dzień św. Klemensa (23 listopada) z wolnym handlem. Miasto odtąd miało własny samorząd z burmistrzem i wybieraną radą. Kruszwica była też siedzibą powiatu w województwie brzesko-kujawskim, a na zamku rezydowali starostowie królewscy. Pierwszym starostą był Piotr Małocha z Małochowa od 1377 roku. Otrzymał on Kruszwicę z zastaw za 2000 grzywien od królowej matki Elżbiety. Po uzyskaniu praw miejskich miasto ustaliło swój herb – gruszę.
Między 1422 a 1471 ustalił się powiat kruszwicki, który przetrwał do XVIII wieku. Ulegał on częstym zmianom granic, kurczył się i rozciągał pod wpływem różnorodnych zmian politycznych i gospodarczych.
W 1460 roku Kazimierz IV Jagiellończyk nadał dalsze przywileje Kruszwicy zwalniając mieszczan od wszystkich opłat za uczestnictwo w targach w Brześciu, Inowrocławiu, Radziejowie i innych miastach. Zygmunt III Waza w roku 1592 ustanowił tu 4 jarmarki.
Pieczęć miasta pochodzi z 1553 roku, a jej wersja zmieniona z 1582 roku. Brak jest dowodów na to, że miasto posiadało pieczęć wcześniej.
Ponowne przywileje potwierdził tu Zygmunt Stary w 1538.
Za czasów starosty Adama Balińskiego pod koniec XVI wieku w zamku kruszwickim odbyły się nabożeństwa braci czeskich. Reformacja jednak nie przyjęła się na tych terenach.
W XVI wieku w Kruszwicy żył pisarz, kustosz kolegiaty ks. Stanisław Grochowski. Opisał on około 1600 roku w utworze rymowanym wieś Piecki położoną niedaleko Kruszwicy. Pisał on wiersze, satyry i pamflety. Prof. dr Konrad Górski nazwał je „perełkami literackimi”.
Kolejne przywileje potwierdzili tu królowie: Władysław IV w 1635, Jan III Sobieski w 1680, August II Mocny w 1701 i 1720.
mały|450px|centruj|Erik Dahlbergh, Munita Arx Krusewix, XVII w.