thumb|Samochód De Lorean przebudowany na wehikuł czasu z trylogii Powrót do przyszłości Podróże w czasie, zarówno w przyszłość, jak i przeszłość, oraz związane z nimi możliwości i paradoksy są często istotnym wątkiem w literaturze fantastycznonaukowej.

Pierwsze opisy w literaturze Opowiadanie Memoirs of the Twentieth Century irlandzkiego pisarza Samuela Maddena z roku 1733 stanowi zbiór listów angielskich ambasadorów z różnych krajów. Występują w nim też listy z roku 1997 i 1998 dostarczone przez anioła stróża narratorowi, w których opisane jest życie ambasadorów w latach 90. XX wieku.

Francuski pisarz Louis-Sébastien Mercier w 1771 roku w noweli L’An 2440, rêve s’il en fut jamais (Rok 2440: Marzenie jeśli kiedykolwiek jakieś było) opisuje dzieje mężczyzny, który zasypia po burzliwej dyskusji z pewnym filozofem i budzi się w Paryżu roku 2440. Dwudziestoletnią podróż w czasie, również we śnie, odbywa Rip Van Winkle w opowiadaniu Washingtona Irvinga napisanym w 1819 r.

W 1838 roku w czasopiśmie Dublin Literary Magazine ukazało się krótkie opowiadanie Missing One’s Coach: An Anachronism anonimowego autora, w którym bohater zostaje przeniesiony wstecz o tysiąc lat. Zdarzenia mają jednak też senny charakter, choć przez pisarza Augusta Derletha zostały sklasyfikowane w 1951 roku jako opis podróży wstecz w czasie.

W powieści Charlesa Dickensa Opowieść wigilijna (1843) skąpiec Ebenezer Scrooge zostaje przeniesiony do własnej przeszłości i przyszłości i ma charakter zbliżony do współczesnych opisów podróży w czasie, choć Scrooge nie jest w stanie wpłynąć bezpośrednio na zdarzenia w przyszłości i przeszłości, a pozostaje jedynie biernym obserwatorem.

Bardziej jednoznaczna podróż w czasie została w 1861 roku opisana przez francuskiego botanika Pierre’a Boitarda w książce Paris avant les hommes (Paryż przed człowiekiem), w której bohater zostaje przeniesiony w prehistoryczne tereny Paryża przed ich zaludnieniem.

Bardziej nowoczesny przykład fikcyjnej podróży w czasie widać też w krótkim opowiadaniu Edwarda Page’a Mitchella z 1881 roku opublikowanym w czasopiśmie New York Sun – The Clock That Went Backward (Zegar który chodził w tył). Również A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court (1889) Marka Twaina, w którym bohater znajduje się w czasach króla Artura stanowi jeden z pierwszych przykładów tej tematyki w literaturze. Opowiadanie to, dzięki popularności autora, zostało odebrane w szerokich kręgach czytelników.

Pierwszą opowieścią, w której podróż w czasie dokonuje się za pomocą wehikułu czasu, to El Anacronópete hiszpańskiego pisarza Enrique Gaspara y Rimbau z roku 1887. Najbardziej popularnym przykładem wczesnej literatury o podróżach w czasie stała się powieść Wehikuł czasu autorstwa angielskiego pisarza Herberta George’a Wellsa, która ukazała się w 1895 roku. Choć Wells pracował nad zagadnieniem już od 1888 roku, publikując wpierw prekursora bestsellera – mniej popularną powieść The Chronic Argonauts.

Powieść Tourmalin’s Time Cheques z 1891 r. napisana przez Thomasa Ansteya Guthrie (ukazała się pod pseudonimem autora – F. Anstey) zajmuje się po raz pierwszy paradoksami wynikającymi z podróżowania wstecz w czasie.

Literatura współczesna i film Na kanwie powieści Wellsa powstały niezliczone utwory z tematyką podróży w czasie. Z ogromną popularnością spotkała się trylogia amerykańska Powrót do przyszłości, której pierwsza część weszła na ekrany kin w roku 1985. Rolę Wehikułu czasu przejął w filmie specjalnie zmodyfikowany samochód sportowy. Trylogia podejmuje zagadnienie paradoksów związanych z podróżą wstecz w czasie oraz prawdopodobnie tzw. wieloświatów – równolegle obok siebie istniejących wszechświatów.

Innym szeroko spopularyzowanym przykładem jest Captain Future powieść amerykańska z lat 40. XX wieku. Światową popularność zyskał oparty na niej japoński serial animowany z 1978 roku.

W literaturze współczesnej po motyw podróży w czasie sięgnął m.in. Dean Koontz. W jego powieści „Grom” wynalazku umożliwiającego podróże w czasie dokonali w czasie II wojny światowej niemieccy narodowi socjaliści, a główny bohater usiłuje na różne sposoby przeszkodzić im w wykorzystaniu wynalazku do wygrania wojny i zdobycia władzy nad światem.

Motyw podróży w czasie pojawia się również w utworach Harry’ego Harrisona z cyklu Stalowy Szczur np. Stalowy Szczur ocala świat gdzie bohaterowie podróżują w obu kierunkach.

Literatura Nie wszystkie wczesne opisy są jednoznacznym nawiązaniem do współczesnego obrazu podróży w czasie znanego z dzisiejszej literatury science-fiction

Memoirs of the Twentieth Century – Irlandia, 1733 L'An 2440, rêve s'il en fut jamais – Francja, 1771 Opowieść wigilijna – A Christmas Carol, Wielka Brytania, 1843 Paris avant les hommes – Francja, 1861 El Anacronópete – Hiszpania, 1887 The Chronic Argonauts – Wielka Brytania, 1888 (prekursor Wehikułu czasu) Jankes na dworze króla Artura – USA, 1889 Golf in the Year 2000 – Wielka Brytania, 1892 Wehikuł czasu (The Time Machine) – Herbert George Wells, Wielka Brytania, 1895 Torpeda czasu – Antoni Słonimski, 1923 Koniec wieczności (The End of Eternity) – Isaac Asimov, Stany Zjednoczone, 1955 Drzwi do lata (The Door into Summer) – Robert A. Heinlein, Stany Zjednoczone, 1956 Przez ocean czasu – Bohdan Korewicki, 1957 Czarna komnata profesora Tarantogi – Stanisław Lem, 1963 (scenariusz do widowiska telewizyjnego) Filmowy wehikuł czasu (Technicolor Time Machine) – Harry Harrison, Stany Zjednoczone, 1967 Człowiek z dwóch czasów (The Two-Timers) – Bob Shaw, Wielka Brytania, 1969 Bogowie wojny (Les seigneurs de la guerre) – , Francja, 1971 Cylinder van Troffa – Janusz A. Zajdel, 1980 Strażnicy czasu (The Guardians of Time) – Poul Anderson, Stany Zjednoczone, 1981 Nie masz wroga prócz czasu (No Enemy But Time) – Michael Bishop, Stany Zjednoczone, 1982 Rebelia w czasie (Rebel In Time) – Harry Harrison, Stany Zjednoczone, 1983 Pan Samochodzik i człowiek z UFO – Zbigniew Nienacki, 1985 Program "Wahadło" (Project Pendulum) – Robert Silverberg, Stany Zjednoczone, 1987 cykl Obca (Outlander) – Diana Gabaldon, Stany Zjednoczone, od 1992 Księga Sądu Ostatecznego (Doomsday Book) – Connie Willis, Stany Zjednoczone, 1992 Statki czasu (The Time Ships) – Stephen Baxter, 1995 (kontynuacja Wehikułu czasu) Nie licząc psa (To Say Nothing of the Dog) – Connie Willis, 1997 Fiasko – Stanisław Lem Harry Potter i więzień Azkabanu – J.K.Rowling, 1999 Felix, Net i Nika oraz Teoretycznie Możliwa Katastrofa – Rafał Kosik, 2005 Operacja Dzień Wskrzeszenia – Andrzej Pilipiuk, 2006 www.1939.com.pl i www.1944.waw.pl – Marcin Ciszewski; 2008, 2009 Dallas '63 – Stephen King, 2011 Arka czasu – Marcin Szczygielski 2013 Continuum – Kamil Brach, 2014

Film oraz inne media Filmy 12 małp – Twelve Monkeys, USA, 1995 Avengers: Koniec gry – Avengers: Endgame, USA, 2019 Bandyci czasu – Time Bandits, Wielka Brytania, 1981 Czas na miłość – About time, USA, 2013 Częstotliwość – Frequency, USA, 2000 Deja Vu – Déjà vu, USA, 2006 Dom nad jeziorem – The Lake House, USA, 2006 Efekt motyla – The Butterfly Effect, USA, 2004 Fiddlers Three – Fiddlers Three, Wielka Brytania, 1944 Filar – La Jetée, Francja, 1962 Goście, goście – Les Visiteurs, Francja, 1993 Goście, goście II – korytarz czasu – Les Couloirs du temps: Les visiteurs 2, Francja, 1998 Goście w Ameryce – Just Visiting, Francja, USA, 2001 Gwiezdne wrota: Continuum – Stargate: Continuum, Kanada, USA, 2008 I uderzył grom – A Sound of Thunder, USA, 2005 Interstellar - USA, 2014 Ile waży koń trojański? – Ile waży koń trojański?, Polska, 2008 Jeszcze raz Pearl Harbour – The Final Countdown, USA, 1980 Kate i Leopold – Kate & Leopold, USA, 2001 Linia czasu – Timeline, USA, 2003 Na skraju jutra – Edge of Tomorrow, USA, Australia, 2014 Next – Next, USA, 2007 Obłęd – The Jacket, USA, 2005 Od czasu do czasu – From Time to Time, Wielka Brytania, 2009 Pętla czasu – Looper, USA, Chiny, 2012 Planeta Małp – Planet of the Apes, USA, 1968 Planeta Małp – Planet of the Apes, USA, 2001 Powrót do przyszłości – Back to the future, USA, 1985 Powrót do przyszłości II – Back to the future II, USA, 1989 Powrót do przyszłości III – Back to the future III, USA, 1990 Poza barierą czasu – Beyond the Time Barrier, USA, 1960 Projekt Almanach: Witajcie we wczoraj – Project Almanac, USA, 2015 Przeznaczenie – Predestination, Australia, 2014 Star Trek IV: Powrót na Ziemię – Star Trek: The Voyage Home, USA, 1986 Star Trek: Pierwszy kontakt – Star Trek: First Contact, USA, 1996 Star Trek – Star Trek, USA, Niemcy, 2009 Strażnik czasu – Timecop, USA, 1994 Tajmiaki – Minutemen, USA, 2008 Time Flies – Time Flies, Wielka Brytania, 1944, Terminator – The Terminator, USA, 1984 Terminator 2: Dzień sądu – Terminator 2: Judgment Day, USA, 1991 Terminator 3: Bunt maszyn – Terminator 3: Rise of the Machines, USA, 2003 Terminator: Genisys – Terminator Genisys, USA, 2015 Ucieczka z Planety Małp – Escape from the Planet of the Apes, USA, 1971 Wehikuł czasu – The Time Machine, USA, 1960 Wehikuł czasu – The Time Machine, USA, 2002 Wynalazek – Primer, USA, 2004 Zaklęci w czasie – The Time Traveler’s Wife, USA, 2009 Zbrodnie czasu – Cronocrímenes, Hiszpania, 2007 Tenet

Seriale Terminator: Kroniki Sary Connor – Terminator: The Sarah Connor Chronicles, USA, 2008–2009 Herosi – Heroes, USA, 2006–2008 Zagubieni – Lost, USA, 2004–2010 Journeyman – podróżnik w czasie – Journeyman, USA, 2007 Doctor Who, Wielka Brytania, 1963–1989, kontynuowany od 2005 Zagubiony w czasie – Quantum Leap, USA, 1989–1993 Misja w czasie – Seven Days, USA, 1998–2001. Filip z przyszłości – Phil of the Future, USA, 2004–2006 Tango z aniołem – Tango z aniołem, Polska, 2005–2006 Miasteczko South Park – South Park – (odc.) Goobacks, sezon 8, USA (serial animowany) Gwiezdne wrota – odcinki: 1969 (sezon 2), Window of Opportunity (sezon 4), 2001 (sezon 5), Moebius, część 1 i 2 (sezon 8) Gwiezdne wrota: Atlantyda – odcinki: Before I Sleep (sezon 1), The Last Man (sezon 4) Gwiezdne wrota: Wszechświat – odcinki: Time (sezon 1), Twin Destinies, Common Descent (sezon 2) Loki – USA, 2021 Star Trek: Enterprise – wątek wojny temporalnej Steins;Gate – シュタインズ ゲート (j.jap.), Japonia, 2011 W pułapce czasu – Time Jam: Valerian & Laureline (j.ang.), Francja, Japonia, 2007 (serial animowany) Futurama – Futurama, USA, 1999–2013 (serial animowany) Continuum: Ocalić przyszłość – Continuum, USA, 2012–2014 (serial TV) Tajemnica Sagali, Polska, Niemcy, 1996 Flash, USA, od 2014 DC’s Legends of Tomorrow, USA, od 2016 Dark, Niemcy, 2017–2020 Outlander, USA, od 2014 Znajdź mnie w Paryżu, 2018–2020 Świat według Kiepskich, Polska – odcinki:Wio!, Jesień Średniowiecza, Rowerek

Gry komputerowe Legacy of Kain – USA, 1996–2004 Life is Strange – Francja, 2015

Zobacz też podróżowanie w czasie paradoks dziadka

Przypisy

Linki zewnętrzne Motyw podróży w czasie w TV Tropes

Kategoria:Motywy w fantastyce Kategoria:Podróże w czasie w kulturze