thumb|Żołnierz Straży Granicznej na czujce thumb|Straż Graniczna uzbrojona w kbk wz. 91/98/25 eskortuje grupę przemytników na Górnym Śląsku thumb|Strażnik SG II RP w górach Straż Graniczna – polska formacja graniczna powołana w 1928 roku do ochrony południowych, zachodnich i północnych granic II Rzeczypospolitej z Niemcami, Czechosłowacją i z Rumunią.

Ochrona zachodniej i południowej granicy państwowej w latach 1918–1927 Pierwsze prace nad powołaniem formacji przeznaczonej do ochrony granic rozpoczęło w październiku 1918 istniejące w rządzie Józefa Świerzyńskiego Ministerstwo Aprowizacji. Zorganizowana formacja pod nazwą Straż Gospodarczo-Wojskowa miała na celu między innymi zapobieganie nielegalnemu wywozowi artykułów żywnościowych, walkę ze spekulacją, lichwą i wyzyskiem. Dowódcą Straży Gospodarczo-Wojskowej mianowany został płk Adolf Małyszko. 6 grudnia 1918 pierwszy oddział objął służbę na dworcu kolejowym w Lublinie. Równolegle do formującej się Straży Gospodarczo-Wojskowej Ministerstwo Skarbu rozpoczęło organizację Korpusu Straży Skarbowej przeznaczonego do strzeżenia granic państwa i współdziałania przy poborze podatków z innymi organami skarbowymi.

Stanowisko Ministerstwa Skarbu wobec organizowanej przez Ministerstwo Aprowizacji Straży Gospodarczo-Wojskowej było zdecydowanie negatywne. Lansowano teorię, że organizacja Straży Gospodarczo-Wojskowej jest bezcelowa, a jej funkcje w całości przejmie organizowana Straż Skarbowa. Uważano, że wprzęgnięcie Straży Skarbowej do służby aprowizacyjnej odbyłoby się z korzyścią zarówno dla służby podatków i monopoli, jak i dla agend aprowizacyjnych, oszczędziłoby państwu podwójnych wydatków, nie narażałoby administracji na niebezpieczeństwo tarć, nieuniknione przy istnieniu dwóch organizacji strażniczych o zbliżonych do siebie kompetencjach i uchyliłoby potrzebę nowych prac organizacyjnych.

Sytuacja gospodarczo-polityczna, w jakiej znalazła się Polska, zmusiła rząd Jędrzeja Moraczewskiego do podjęcia prac nad stworzeniem nowej koncepcji ochrony granic. W czasie prowadzonych debat najwięcej kontrowersji wzbudziły decyzje dotyczące charakteru i wielkości mającej powstać formacji granicznej.

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, Prezes Rady Ministrów Jędrzej Moraczewski i minister aprowizacji Antoni Mińkiewicz podpisali 18 grudnia 1918 roku Tymczasowy Dekret o utworzeniu Straży Granicznej. Nowo powstała Straż Graniczna miała składać się z wydzielonych oddziałów Wojska Polskiego. Podporządkowano ją Ministerstwu Aprowizacji, a na jej czele stanął ppłk Adolf Małyszko. Straż Graniczna miała zapobiegać nielegalnemu wywozowi towarów z kraju, sprawować kontrolę nad transportami i ruchem osobowym przez granicę oraz czuwać nad składami aprowizacyjnymi. Od wiosny 1919 roku formacja występowała pod nazwą pod nazwą Wojskowej Straży Granicznej, a dotychczasowe dowództwo formacji przekształcono w Inspektorat Wojskowej Straży Granicznej i podporządkowano drugiemu wiceministrowi Spraw Wojskowych. Struktura wzorowana była organizacji carskiej Wojskowej Straży Pogranicznej. Jednostki graniczne podlegały Dowództwom Okręgów Generalnych.

Na przełomie 1919/1920 reformę Wojskowej Straży Granicznej zainicjował rozkaz wiceministra spraw wojskowych z 3 marca 1920 roku. Zdecydowano przeprowadzić ją bez naruszania podstawowej struktury organizacyjnej wojska i gotowości bojowej poszczególnych jednostek granicznych, a przede wszystkim lepiej przystosować formację do wymagań służby granicznej. By zaakcentować bardziej cywilny charakter formacji, zmieniło jej nazwę z Wojskowej Straży Granicznej na Strzelcy Graniczni. Faktycznie korpus zachował jednak w pełni swój charakter wojskowy. Strzelcy graniczni przemundurowani zostali na wzór kawaleryjski z ciemnozielonymi otokami na czapkach.

Poszukując bardziej efektywnych sposobów, ochronę granicy zachodniej i południowej postanowiło powierzyć formacji Batalionów Celnych. Zamierzano zunifikować całkowitą ochronę granicy państwa i powierzyć ją Ministerstwu Skarbu.

Już od 1920 roku na granicy zachodniej planowano utworzyć cywilną formację graniczną pod nazwą Straż Celna. Do kierowania i nadzoru nad Strażą Celną ustanowiono urząd Naczelnego Inspektora Straży Celnej. Przyjmowała ona służbę graniczną od batalionów celnych od końca 1921 roku, aż do roku 1922.

Straż Celna istniała do 2 kwietnia 1928, jednak jej zadania już od 22 marca 1928 zaczęła przejmować nowo utworzona Straż Graniczna.

Powołanie i rozwój organizacyjny Straży Granicznej 22 marca 1928 roku, na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i Ustawy z 2 sierpnia 1926 roku o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, rozporządzeniem Prezydenta RP powołana została do życia Straż Graniczna. Stanowiła jednolity zorganizowany na wzór wojskowy korpus przeznaczony do ochrony granicy zachodniej i południowej. Podporządkowano ją Ministerstwu Skarbu. Nowa formacja stała się organem wykonawczym władz skarbowych, a w zakresie ochrony granicy pod względem wojskowym, politycznym i sanitarnym – organem wykonawczym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i władz administracji ogólnej. Na czele formacji stał, mianowany przez Prezydenta RP na wniosek ministra skarbu w porozumieniu z ministrem spraw wojskowych, komendant Straży GranicznejRozporządzeniem Prezydenta RP z 7 listopada 1928 roku zmieniono nazwę „Dowódca Straży Granicznej i Dowództwo” na „Komendant Straży Granicznej i Komenda”.. Najwyższym szczeblem struktury organizacyjnej była Komenda Główna Straży Granicznej, zaś niższymi kolejno: inspektorat okręgowy, inspektorat graniczny, komisariat, placówka I i II linii, posterunek. Komisariat Straży Granicznej zajmował się ochroną granicy o długości . Podlegały mu placówki I linii (3–6) i II linii (1–3). W 1938 było 129 komisariatów SG. Placówka I linii ochraniała odcinek granicy o długości . Placówki te znajdowały się w miejscowościach przy samej granicy. Zajmowały się patrolowaniem granicy, obserwacją, zasadzkami, obławami oraz współpracą z tajnymi współpracownikami spośród ludności cywilnej. Placówek takich w 1938 było 419. Placówka II linii znajdowała się dalej w głąb kraju, poza linią placówek I linii. Prowadziła działalność rozpoznawczą i wywiadowczą. W 1938 było 212 takich placówek.

Teren działania poszczególnych inspektoratów granicznych dzielił się na teren bezpośredniego działania oraz poszczególnych komisariatów. Na terenie bezpośredniego działania służba wywiadowcza podlegała oficerowi wywiadowczemu inspektoratu granicznego, a w komisariatach kierował nią kierownik komisariatu. Na obszarze bezpośredniego działania inspektoratów okręgowych tworzono w ważniejszych ośrodkach komisariaty drugiej linii, podległe oficerowi informacyjnemu inspektoratu. Nie były one stałe, tworzono je doraźnie w zależności od narastających potrzeb. Oprócz Inspektoratów działała Centralna Szkoła Straży Granicznej w Rawie Ruskiej (do 1933 w Górze Kalwarii) oraz Zakład Tresury Psów Granicznych, również w tym mieście, tresujący psy o specjalnościach: śledczej i meldunkowej.

W razie częściowej lub całkowitej mobilizacji lub w innych przypadkach, w których ze względu na interes obrony państwa Rada Ministrów uznałaby to za konieczne, Straż Graniczna z chwilą ogłoszenia mobilizacji względnie od dnia, wskazanego uchwałą Rady Ministrów, stawała się z mocy prawa częścią sił zbrojnych państwa.

Zakres działania Straży Granicznej obejmował: niedopuszczanie do nielegalnego przekraczania granicy i przemytu towarów, nielegalnego ruchu towarowego i osobowego na wodach granicznych śledzenie i ujawnianie przemytu oraz innych przekroczeń obowiązujących postanowień skarbowo-celnych i postanowień o granicach państwa pełnienie w urzędach celnych służby wartowniczej, konwojowej, służby posterunkowej na drogach celnych oraz współdziałanie w postępowaniu celnym strzeżenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych współdziałanie z właściwymi organami na zasadzie specjalnych przepisów przy wykonywaniu zarządzeń, mających na celu bezpieczeństwo publiczne, zapobieganie szkodom, zagrażającym interesowi publicznemu współdziałanie z organami wojska w zakresie obrony państwa

W 1930 roku dzień 11 listopada ustalono „Świętem Straży Granicznej”.

W czasie jednej ze swoich inspekcji, gen. Sosnkowski napisał: […] nasza granica zachodnia jest przesłonięta cienką i słabą zasłoną placówek I linii rozrzuconych kordonowo wzdłuż granicy i pozbawioną odwodów i głębokości, które cechują ugrupowanie KOP. Tam, gdzie KOP, ma odwody. Straż Graniczna posiada jedynie kancelarie. Personel Straży Granicznej, jakkolwiek w dużej części rekrutował się z żołnierzy Wojska Polskiego, to wobec podstawowego zadania jakim była ochrony granicy w sensie gospodarczym, z czasem zatracał umiejętności typowo wojskowe. Niemniej jednak, wspomniany już gen. Sosnkowski wysoko oceniał kwalifikacje podoficerów-strażników SG. Uważał, że nadają się na dowódców małych oddziałów piechoty w polu i stanowią dobry materiał kadrowy do ewentualnych formacji osłony pogranicza na wypadek wojny.

Zmiany po 1938 W roku 1938 doszło do zmian pod względem odpowiedzialności za ochronę granicy („Straż Graniczna” przejęła częściową ochronę granicy z Litwą, zaś „KOP” ochronę nowej granicy z Węgrami – część dotychczasowej granicy z Czechosłowacją). Od wiosny 1938 roku każdy z komisariatów granicznych otrzymał wsparcie w składzie wzmocnionego plutonu regularnego Wojska Polskiego.

W okresie od 2 do 11 października 1938 roku oddziały Grupy Operacyjnej „Śląsk” zajęły Zaolzie. W ślad za wojskami operacyjnymi wzdłuż wyznaczonej linii granicznej służbę na granicy obejmowała Straż Graniczna. Dla nowo ustalonego odcinka granicy powołana została Komenda Obwodu Straży Granicznej „Cieszyn”. Rozkazem dowódcy Grupy Operacyjnej „Śląsk”, gen.Władysława Bortnowskiego z 21 listopada 1938 roku uregulowano doraźnie sprawy dotyczące małego ruchu granicznego na Śląsku Cieszyńskim. Ustalono, że ma być regulowany na poprzednich zasadach. Zasięg pasa granicznego obejmował wszystkie gminy odzyskane, włącznie z całą gminą miejską Cieszyn, przepustki stałe i gospodarcze były wystawione tylko przez powiatowe władze administracyjne, a starosta we Frysztacie otrzymał zadanie uregulować mały ruch graniczny z Niemcami przez most na Odrze w Boguminie na zasadach stosowanych na Górnym Śląsku.

Rozkazem nr 2 z 16 stycznia 1939 roku w sprawie przejęcia odcinka granicy polsko-niemieckiej od Korpusu Ochrony Pogranicza na terenie Mazowieckiego Okręgu Straży Granicznej oraz przekazania Korpusowi Ochrony Pogranicza odcinka granicy na terenie Wschodniomałopolskiego Okręgu Straży Granicznej, w związku z przekazaniem Korpusowi Ochrony Pogranicza ochrony części granicy południowej Państwa na odcinku między Przełęczą Użocką a stykiem granicy polsko-rumuńsko-czechosłowackiej, komendant Straży Granicznej płk Jan Gorzechowski zarządził likwidację Obwodu Straży Granicznej „Stryj”. Na bazie likwidowanego odwodu, z dniem 1 lutego 1939 utworzono Obwód Straży Granicznej „Suwałki”.

Po ogłoszeniu mobilizacji generalnej formację wcielono do sił zbrojnych.

Struktura organizacyjna Straży Granicznej thumb Komenda Główna Straży Granicznej w Warszawie Mazowiecki Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej – Ciechanów Inspektorat Graniczny nr 1 Łomża Inspektorat Graniczny nr 2 Przasnysz Inspektorat Graniczny nr 3 Brodnica Pomorski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej – Bydgoszcz (1928–1939), Inspektorat Graniczny nr 4 Tczew Inspektorat Graniczny nr 5 Gdynia Inspektorat Graniczny nr 6 Kościerzyna Inspektorat Graniczny nr 7 Chojnice Inspektorat Graniczny nr 8 Nakło nad Notecią Wielkopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej – Poznań, Inspektorat Graniczny nr 9 Wronki Inspektorat Graniczny nr 10 Opalenica Inspektorat Graniczny nr 11 Leszno Inspektorat Graniczny nr 12 Ostrów Wielkopolski Inspektorat Graniczny nr 13 Wieluń Śląski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej – Katowice, Inspektorat Graniczny nr 14 Częstochowa Inspektorat Graniczny nr 15 Chorzów