thumb|Mapa przedstawiająca lokalizację Al-Aradż i At-Tall – kandydujących do uznania za miejsce istnienia biblijnej Betsaidy. (Na podstawie: Bargil Pixner „Searching for the New Testament Site of Bethsaida”, 1985). Betsaida (, beth-tsaida; gr. , pol. Dom rybaka, Dom polowania lub Dom polowania/dziczyzny), Liwias, Julias (być może Bet-Ramta(?)) – biblijne miasto, obok Jerozolimy i Kafarnaum najczęściej wymieniana miejscowość w Ewangeliach. Położona była na terytorium Filipa Tetrarchy (jeden z synów Heroda Wielkiego), w pobliżu ujścia Jordanu do jeziora Genezaret. Betsaida wraz z Kafarnaum i Korozain zwane często są przez współczesnych uczonych „trójkątem ewangelicznym”, gdzie Jezus był najbardziej aktywny (Mt 11, 20–24; Łk 10, 13–15).
Ewangelie wspominają Betsaidę jako miejsce pobytu Jezusa i Apostołów, oraz miejsce uzdrowienia niewidomego. Według Ewangelii Łukasza (Łk 9, 10–11) w okolicy Betsaidy Jezus miał dokonać cudu rozmnożenia chleba i ryb, oraz nakarmienia nimi zgromadzonych tłumów. Ewangelia Jana określa, że Betsaida była miastem rodzinnym Apostołów: Piotra, Andrzeja i Filipa. Betsaida jest wymieniana jako jedno z trzech miast (obok Korozain i Kafarnaum) przeklętych przez Jezusa, jako niechętnych do przyjmowania jego nauk.
Na przestrzeni wieków wiedza o lokalizacji biblijnego miasta uległa zatarciu. Już w okresie krzyżowców identyfikacja lokalizacji Betsaidy stała się niejasna. Po trzynastym wieku pielgrzymi udający się do Betsaidy odwiedzali miejsce w pobliżu Khirbet Al-Minje. Dyskusja nad lokalizacją biblijnej Betsaidy rozpoczęła się dopiero po wizycie anglikańskiego duchownego i antropologa Richarda Pococke w Palestynie w 1738.
Od XIX wieku do uznania za lokalizację biblijnej Betsaidy pretendowały trzy miejsca: beduińska wioska Messadiye, mała, opustoszała osada Al-Aradż (Beit Habek) i stanowisko archeologiczne (tell) At-Tall. Z czasem pod uwagę brano jedynie dwie ostatnie lokalizacje – dzisiejszą małą osadę Al-Aradż, oraz At-Tall. Messadiye i Al-Aradż zdawały się mieć przewagę w tej rywalizacji, bowiem bezpośrednio przylegają do linii brzegowej Jeziora Tyberiadzkiego, co winno pasować do miejscowości rybackiej. Z kolei At-Tall jest zlokalizowane w odległości 2 km od brzegu, ale regularne prace sondażowe i wykopaliska archeologiczne prowadzone na tym terenie od 1987 ujawniły istnienie śladów ufortyfikowanych murów miejskich, budowli pałacowej, budynku o przeznaczeniu sakralnym oraz liczne pozostałości domów mieszkalnych, w których odnaleziono, między innymi, liczne fragmenty wyposażenia rybackiego: haczyki, sieci, żelazne kotwy i igły. W związku z tym, od lat 90. XX wieku utrwalił się pogląd lokalizujący biblijną Betsaidę na tellu At-Tall.
Po nieoczekiwanym znalezieniu w Al-Aradż (2014–2019) ruin bizantyńskiej budowli identyfikowanej jako kościół chrześcijański – prawdopodobnie kościoła Apostołów, o którym wspominali średniowieczni podróżnicy, a – na niższym poziomie – starszych ruin budynku łaźni i zajmujących rozległy teren pozostałości po domach mieszkalnych, archeolodzy skłaniają się do uznania, że to jednak ta lokalizacja jest silniejszym kandydatem do uznania za miejsce istnienia biblijnej Betsaidy. Podczas prac archeologicznych okazało się, że zabudowania z okresu rzymskiego były posadowione na znacznie niższych rzędnych od zakładanych, co sprawia, że rewizji podlegają ugruntowane przez lata oceny ukształtowania terenu i poziomu jeziora w okresie rzymskim oraz możliwych granic lokalizacji zabudowań na tym terenie.
Prace archeologiczne – zarówno w At-Tall, jak i Al-Aradż – są kontynuowane.
Betsaida w Biblii Nazwa miejscowości „Betsaida” przetrwała jedynie dzięki zapisom w Nowym Testamencie, a lokalizacja miasta została zapomniana.
Betsaida w Starym Testamencie Polski biblista i historyk Piotr Briks spekuluje, że z Betsaidy mogła pochodzić biblijna Maaka, matka jednego z synów Dawida – Absaloma, a Absalom miał się tam ukrywać przez trzy lata, chroniąc się przed gniewem ojca.
Odkryte przez archeologów na tellu At-Tall – którego lokalizacja, od lat 90. XX w., była utożsamiana z miejscem istnienia biblijnej Betsaidy – aramejskie miasto zostało podbite i zniszczone przez asyryjskiego króla Tiglata-Pilesera III podczas jego kampanii w regionie w 734 lub 732 roku p.n.e. O kampanii tej wzmiankuje 2 Księga Królewska (2 Krl 15,29–30; 16,7–9). Od czasu tego zniszczenia, aż do okresu hellenistycznego, miejsce to było słabo zamieszkane. Ponowne jego zasiedlenie prawdopodobnie nastąpiło w III wieku p.n.e., a największy rozwój przypadł na czasy Filipa Tetrarchy, jednego z synów Heroda Wielkiego. W tym czasie Betsaida była drugim po Jerozolimie miastem pod względem wielkości w państwie. thumb|„Chrystus uzdrawiający ślepca” – obraz El Greco (lata 70. XVI wieku ) thumb|Miniatura z „Kodeksu Egberta” (X w.) przedstawiająca cudowne rozmnożenie chleba
Betsaida w Nowym Testamencie Pod nazwą Betsaida (w greckiej formie: „Bethsaida”, co odpowiada aramejskiej formie „Beth Saida”) miejscowość po raz pierwszy pojawia się w Ewangeliach, jako lokalizacja związana z życiem Jezusa i Apostołów, cudami dokonanymi przez Jezusa oraz z innymi wydarzeniami.
W Ewangelii Marka (Mk 8, 22–26) Betsaida jest wspominana jako miejsce pobytu Jezusa i Apostołów, oraz miejsce uzdrowienia niewidomego. Według Ewangelii Łukasza (Łk 9, 10–11) w okolicy Betsaidy Jezus miał dokonać cudu rozmnożenia chleba i ryb, oraz nakarmienia nimi zgromadzonych tłumów. Ewangelia Jana (J 1,44; J 12,21) określa, że Betsaida była miastem rodzinnym Piotra, Andrzeja i Filipa. Betsaida jest wymieniana jako jedno z trzech miast (obok Korozain i Kafarnaum) przeklętych przez Jezusa, jako niechętnych do przyjmowania jego nauk (Łk 10, 1.3–15; Mt 11,21–2,3). O Betsaidzie wspominają także pisma apokryficzne: Ewangelia Hebrajczyków oraz Ewangelia Ebionitów. Ewangelia Łukasza określa Betsaidę jako miasto.
Opisy ewangeliczne nastręczają nieco problemów interpretacyjnych. Ewangelia Jana w pierwszym rozdziale wyjaśnia: „Filip zaś pochodził z Betsaidy, z miasta Andrzeja i Piotra”, zaś w rozdziale 12 daje relację: „Oni więc przystąpili do Filipa, pochodzącego z Betsaidy Galilejskiej, i prosili go mówiąc: «Panie, chcemy ujrzeć Jezusa»”. Tymczasem Ewangelia Marka (Mk 1,21.29) sugeruje, że dom Szymona-Piotra i Andrzeja był zlokalizowany w Kafarnaum: „Przyszli do Kafarnaum. Zaraz w szabat wszedł do synagogi i nauczał. (...) Zaraz po wyjściu z synagogi przyszedł z Jakubem i Janem do domu Szymona i Andrzeja”.
Dr Richard Freund, archeolog, były dyrektor Maurice Greenberg Center for Judaic Studies na Uniwersytecie Hertfordshire, kierownik studiów judaistycznych na Christopher Newport University w Newport News wskazuje na cztery możliwe rozwiązania tej kwestii: Autor Ewangelii Jana może stosować nazwę Betsaida w sposób symboliczny, jako „dom rybaka” lub „miejsce połowu”. Szczególnie to drugie znaczenie może dobrze korespondować z wypowiedziami Jezusa, wskazującego uczniom ich nowe zadanie: «Nie bój się, odtąd ludzi będziesz łowił»(Łk 5,10). Freund uważa, że symboliczny język autorów Ewangelii nie odnosi się do szczegółów chronologicznych czy geograficznych. Precyzję w zakresie takich szczegółów i tak utrudniał fakt powstania Czwartej Ewangelii dopiero pod koniec I wieku n.e., a w związku z tym Autor mógł mieć zasadnicze problemy przy próbie identyfikacji szczegółów funkcjonowania i geografii Galilei na początku stulecia, a więc przed zniszczeniem Betsaidy w okresie wojny żydowskiej (66–73); Poszczególne przekazy tradycyjne mogły różnić się między sobą wieloma szczegółami – także w zakresie geografii. Podobnie jaka w odniesieniu do Jezusa odnotowywano, że pochodzi z Nazaretu i z Betlejem. Być może na podobnej zasadzie Ewangelia Jana wskazuje, że – tradycyjne lub rodowe – domy uczniów znajdowały się w Betsaidzie, a Ewangelie synoptyczne utrzymywały, że w Kafarnaum; Na danym obszarze mogło dojść do zmian geograficznych. Zarówno pod względem geologicznym jak i politycznym. Na przestrzeni 200 lat (I w. p.n.e. oraz I w. n.e.) przebieg granicy między Galileą a Golan podlegał zmianom. Józef Flawiusz na przykład wskazywał, że zlokalizowane w znacznej odległości od Jordanu po wschodniej stronie Jeziora Tyberiadzkiego miasta Hippos i Gadara (Umm Qais), znajdowały się w granicach Galilei i Golanu. Zasadniczo granicę Galilei na wschodzie wyznaczała rzeka Jordan. Literatura rabinistyczna również w taki sposób ją pojmowała. Problemem jest ustalenie, czy Betsaida leżała na terenie Galilei, czy też na wschód od jej granicy. Część naukowców uważała, że w starożytności Galilea rozciągała się także na tereny położone na wschód od ujścia Jordanu do jeziora. Inna teoria zakłada, że być może istniały dwie Betsaidy: jedna na terenie Galilei, a druga na wschód od Jordanu. Dlatego słowa Autora Ewangelii Jana używającego określenia „Betsaida Galilejska” mogły być prawdziwe; Brak precyzji w oznaczaniu lokalizacji Betsaidy przez Ewangelistów mógł też wynikać z faktu, że nie byli biegli w geografii. Ewangelia Jana była prawdopodobnie pisana daleko od Galilei, a określenie „Galilea” było ogólną ramą geograficzną, a nie ścisłym określeniem geograficznym.
Źródła żydowskie i rzymskie na temat lokalizacji Betsaidy Żydowski uczony Samuel Klein uważał, że wspominana w źródłach rabinicznych miejscowość o nazwie „Saydan”, jest alternatywną formą starożytnej nazwy Betsaidy (z pominięciem przedrostka „beth” i dodaniem końcowego „n”). Bargil Pixner zwraca uwagę, że w greckim tekście Ewangelii Marka (Mk 6,45 i Mk 8,22) miejscowość faktycznie nazywana jest „Betsaidan”. Przemysław Nowogórski neguje ten argument, zwracając uwagę, że badając całość wyrażenia (pros Bethsaidan) należy odnotować, iż zaimek „pros” – w znaczeniu „naprzeciw” wymagał użycia biernika. Tym samym końcowe „n” nie należy do nazwy miejscowości w mianowniku, ale jest gramatyczną formą biernika.
Źródła żydowskie podkreślały lokalizację Betsaidy/Saydanu w pobliżu zbiornika wodnego i konstatowały, że miejscowość funkcjonowała dzięki łowiectwu i rybołówstwu. Talmud Jerozolimski (ok. V n.e.) wskazuje, że Saydan był położony w rejonie ujścia Jordanu do jeziora Galilejskiego (Szekalim 6.2). Zwracano także uwagę, że aramejskie formy nazwy Betsaidy Bejt zajda lub Bejt zajjadah można przetłumaczyć jako miasto łowieckie, czy miasto rybackie. Midrasz Koheleta (2.8) wspominał o tym, że rabin Jehoszua nabył w Saydan bażanty na ucztę cesarza Hadriana. O obfitości ryb w wodach koło miasta wspominał także rabin Szymon ben Gamaliel:
O Betsaidzie wspominał żydowski historyk Józef Flawiusz. Według relacji Flawiusza, po śmierci Heroda Wielkiego Betsaida znalazła się w obrębie tetrarchii Filipa Tetrarchy, który miał podnieść status wsi (kome) Betsaida, do rangi miasta (polis) oraz nadać jej nową nazwę – Julias. Wprawdzie komentatorzy pism Flawiusza twierdzili, że nazwa ta miała uczcić córkę Oktawiana Augusta Julię, ale zdaniem historyków nazwa miasta prawdopodobnie pochodziła od Liwii Druzylli (matki panującego cesarza Tyberiusza), która po śmierci w 29 roku n.e. została zaliczona do rodu Juliuszów (Gens Iulia). Ponadto Pixner zwraca uwagę, że Julia została wygnana na wyspę Pandateria przez jej ojca Oktawiana Augusta w 2 roku p.n.e. „Encyklopedia archeologiczna Ziemi Świętej” podaje informację, że zmiana nazwy miała się wiązać bezpośrednio z nadaniem miejscowości praw polis, zaś miasto pierwotnie uzyskało nazwę Liwias, na cześć – nie córki cezara, ale Liwii Druzylli żony Oktawiana Augusta, która po śmierci cesarza zmieniła imię na Iulia Augusta, co w konsekwencji spowodowało zmianę nazwy miasta na Julias.