Zdradnicowate (Elapidae) – rodzina węży z nadrodziny Elapoidea w obrębie rzędu łuskonośnych (Squamata).
Liczba rodzajów i gatunków tej rodziny jest różna w zależności od autora (Klemmer (1963) podawał 41 rodzajów i ok. 190 gatunków; The Reptile Database (2025) – 56 rodzajów i 410 gatunków). Jest najliczniejszą rodziną węży jadowitych.
Do zdradnicowatych często zaliczane są również węże morskie; niektóre analizy sugerują nawet, że bez węży morskich zdradnicowate nie byłyby monofiletyczne.
Dodatkowo niektóre podrodziny węży tradycyjnie zaliczane do połozowatych w rzeczywistości mogą być co najmniej bliskimi krewnymi zdradnicowatych. Lawson i in. (2005) zaliczyli nawet do Elapidae podrodziny Xenodermatinae, Psammophiinae, Pseudoxyrhophiinae i większość rodzajów z podrodziny Boodontinae, a także rodzinę Atractaspididae. Vidal i in. (2007) zaliczyli dawne podrodziny Pseudoxyrhophiinae i Psammophiinae, część podrodziny Boodontinae (m.in. rodzaje Lamprophis i Mehelya) oraz dawną rodzinę Atractaspididae do nowej rodziny Lamprophiidae, siostrzanej do zdradnicowatych i tworzącej z nimi nadrodzinę Elapoidea.
Występowanie Zdradnicowate zamieszkują tropikalne i subtropikalne rejony Afryki, Ameryki, Azji i Australii oraz okolicznych wysp. Zupełny brak przedstawicieli tej rodziny w Europie (jednak postulowane przez część naukowców włączenie do Elapidae kilku dawnych podrodzin Colubridae rozszerzyłoby zasięg występowania zdradnicowatych także na Europę). Żyją w różnorodnych środowiskach od pustyń, półpustyń, stepów, sawann po lasy deszczowe. Prowadzą z reguły naziemny tryb życia, ale są gatunki zarówno nadrzewne, jak i ryjące pod ziemią, a nawet żyjące w środowisku wodnym. Zwierzęta te przejawiają aktywność głównie nocą, ale występują gatunki aktywne za dnia.
Charakterystyka Szkielet zdradnicowatych jest pozbawiony szczątków miednicy i kończyn. Są to w większości jaskrawo ubarwione węże. Większość przedstawicieli to węże małe i średnie. Długość ich waha się od 0,4 m do ok. 2 m – przeciętna długość do 1 m. Jeden gatunek (Ophiophagus) dorasta do ok. 5,4 m.
Uzębienie typu Proteroglypha (z greckiego: proteros = przedni, glyphe = zagłębienie, jama). Posiadają parzyste zęby jadowe z podłużnie przebiegającą głęboką rynienką lub częściowo kanalikiem, osadzone nieruchomo w przedniej części szczęki górnej. Do przekazania trucizny wystarczy płytkie uderzenie pyskiem. Często występuje brak zębów chwytnych za zębami jadowymi. Trzy gatunki wytworzyły zdolność wystrzykiwania jadu na znaczną odległość. Właściwość ta, zwana potocznie „pluciem”, następuje na skutek skurczu mięśni otaczających gruczoły jadowe i skierowanym ku przodowi otworom kanalików w zębach jadowych. Wąż rozpyla jad silnym wydechem powietrza i nadaje dodatkową szybkość poprzez gwałtowny wyrzut głowy ku przodowi. Rozpylony jad zostaje wyrzucony na odległość ok. 3 m i zajmuje ok. kilkudziesięciu centymetrów kwadratowych. Z reguły dosięga przeciwnika.
Większość gatunków nie należy do węży agresywnych, nie niepokojone nie starają się kąsać. Zaniepokojone starają się uciec prześladowcy. U większości przedstawicieli występuje bardzo silny jad zawierający neurotoksyny. Jest to jad drobnocząsteczkowy, ubogi w enzymy, poraża głównie układ nerwowy. Ani jad, ani zęby jadowe nie są używane niemal nigdy w stosunku do przedstawicieli własnego gatunku.
Zdradnicowate rozmnażają się głównie składając jaja, nieliczne gatunki opiekują się gniazdem. Jajożyworodne są tylko przedstawiciele rodzajów: Acanthophis, Notechis, Hemachatus.
Odżywiają się głównie kręgowcami tj. małymi ssakami, płazami, gadami (jaszczurkami i innymi wężami). Rzadko pożerają ptaki. Formy zdradnicowatych prowadzące podziemny tryb życia żywią się również bezkręgowcami.
Systematyka Do zdradnicowatych należą następujące rodzaje: Grupa: Elapinae Aspidelaps Fitzinger, 1843 Bungarus Daudin, 1803 Calliophis Gray, 1835 Dendroaspis Schlegel, 1848 Elapsoidea Bocage, 1866 Hemachatus Fleming, 1822 Hemibungarus Peters, 1862 Leptomicrurus Schmidt, 1937 Micruroides Schmidt, 1928 – jedynym przedstawicielem jest Micruroides euryxanthus (Kennicott, 1860) – koralóweczka arizońska Micrurus Wagler, 1824 Naja Laurenti, 1768 Ophiophagus Günther, 1864 Pseudohaje Günther, 1858 Sinomicrurus Slowinski, Boundy & Lawson, 2001 Walterinnesia Lataste, 1887 Grupa: Hydrophiinae Acanthophis Daudin, 1803 Aipysurus Lacépède, 1804 Antaioserpens Wells & Wellington, 1985 Aspidomorphus Fitzinger, 1843 Austrelaps Worrell, 1963 Brachyurophis Günther, 1863 Cacophis Günther, 1863 Cryptophis Worrell, 1961 Demansia Gray, 1842 Denisonia Krefft, 1869 Drysdalia Worrell, 1961 Echiopsis Fitzinger, 1843 – jedynym przedstawicielem jest Echiopsis curta (Schlegel, 1837) Elapognathus Boulenger, 1896 Emydocephalus Krefft, 1869 Ephalophis Smith, 1931 – jedynym przedstawicielem jest Ephalophis greyae Smith, 1931 Furina Duméril, 1853 Hemiaspis Fitzinger, 1861 Hoplocephalus Wagler, 1830 Hydrelaps Boulenger, 1896 – jedynym przedstawicielem jest Hydrelaps darwiniensis Boulenger, 1896 Hydrophis Latreille, 1801 Loveridgelaps McDowell, 1970 – jedynym przedstawicielem jest Loveridgelaps elapoides (Boulenger, 1890) Microcephalophis Lesson, 1832 Micropechis Boulenger, 1896 – jedynym przedstawicielem jest Micropechis ikaheca (Lesson, 1830) Narophis Worrell, 1961 – jedynym przedstawicielem jest Narophis bimaculatus (Duméril, Bibron & Duméril, 1854) Neelaps Günther, 1863 – jedynym przedstawicielem jest Neelaps calonotos (Duméril, Bibron & Duméril, 1854) Notechis Boulenger, 1896 – jedynym przedstawicielem jest Notechis scutatus (Peters, 1861) – wąż tygrysi Ogmodon Peters, 1864 – jedynym przedstawicielem jest Ogmodon vitianus Peters, 1864 Oxyuranus Kinghorn, 1923 Parahydrophis Burger & Natsuno, 1974 – jedynym przedstawicielem jest Parahydrophis mertoni (Roux, 1910) Parapistocalamus Roux, 1934 – jedynym przedstawicielem jest Parapistocalamus hedigeri Roux, 1934 Paroplocephalus Keogh, Scott & Scanlon, 2000 – jedynym przedstawicielem jest Paroplocephalus atriceps (Storr, 1980) Pseudechis Wagler, 1830 Pseudonaja Günther, 1858 Rhinoplocephalus Müller, 1885 – jedynym przedstawicielem jest Rhinoplocephalus bicolor Müller, 1885 Salomonelaps McDowell, 1970 – jedynym przedstawicielem jest Salomonelaps par (Boulenger, 1884) Simoselaps Jan, 1859 Suta Worrell, 1961 Toxicocalamus Boulenger, 1896 Tropidechis Günther, 1863 – jedynym przedstawicielem jest Tropidechis carinatus (Krefft, 1863) Vermicella Gray, 1858 Grupa: Laticaudinae Laticauda Laurenti, 1768
Przypisy
Bibliografia Wacław Jaroniewski, Jadowite węże świata, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne 1988. Włodzimierz Juszczyk, Mały Słownik Zoologiczny. Gady i płazy, Wiedza Powszechna 1986.