Pilica – miasto w południowej Polsce położone w województwie śląskim, w powiecie zawierciańskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Pilica.
Według danych z 31 grudnia 2023 r. miasto miało 1761 mieszkańców.
Położenie Miasto leży u źródeł rzeki Pilicy, w środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, na terenie historycznej Małopolski.
Demografia Piramida wieku mieszkańców Pilicy w 2014 r.: 690x480px
Historia mały|lewo|Pałac w Pilicy w latach 1920-tych Przez wieki Pilica należała do Małopolski. Testament Bolesława Krzywoustego Pilica weszła w skład senioralnej dzielnicy krakowskiej. W latach 1918–1945 Pilica należała do województwa kieleckiego, powiatu olkuskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1945) Pilica znalazła się w Generalnym Gubernatorstwie, w powiecie miechowskim. W latach 1945–1975 Pilica należała do województwa krakowskiego, powiatu olkuskiego, w 1975 r. włączona do województwa katowickiego. Natomiast od 1 stycznia 1999 r. należy do województwa śląskiego, powiatu zawierciańskiego.
Prawdopodobna data otrzymania praw miejskich to 1393 r. Rezydencja właścicieli Pilicy – średniowieczny, a potem renesansowy zamek Pilica – pierwotnie znajdowała się w pobliskim Smoleniu. W początku XVII w. powstała nowsza, warowna siedziba położona w pobliżu miasta, rozbudowana następnie do potężnej nizinnej twierdzy bastionowej. Została ona stosunkowo łatwo zajęta przez Szwedów, którzy jednak rychło zostali zmuszeni do jej opuszczenia. Wycofując się, Szwedzi spalili miasto oraz stary zamek, który od tego momentu zaczął obracać się w ruinę. Drugi raz – na znacznie dłużej – Szwedzi zajęli zamek pilicki w czasie wojny północnej.
Kilka lat po powstaniu styczniowym, 1 stycznia 1870 r. Pilica utraciła prawa miejskie na podstawie ukazu carskiego z 1 czerwca 1869 r. Odzyskała je dopiero w 1994 r.
W 1921 mieszkało tu 3299 osób. W 1929 były tu cztery kościoły katolickie (trzy filialne), klasztor reformatów, kościół protestancki i synagoga. Synagoga zlokalizowana była przy ulicy Łaziennej. Był to budynek drewniany. W czasie okupacji Niemcy spalili bożnicę.
We wrześniu 1939 oddziały Wehrmachtu zamordowały czterech mieszkańców PilicyJózef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 99.. W 1942 około 2000 Żydów z Pilicy, którzy stanowili ponad połowę mieszkańców miasta, zostało deportowanych do obozów zagłady lub do getta w Wolbromiu.
Miejska architektura Zabytkowy XVII-wieczny zamek w Pilicy z parkiem i murami obronnymi Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela wkz.katowice.pl [dostęp 2020-07-03] Sanktuarium Matki Bożej Śnieżnej – Opiekunki Rodzin Klasztor zakonu augustianów – obecnie w ruinie Kościół szpitalny św. Jerzego Historyczny drewniany kościół św. apostołów Piotra i Pawła na wzgórzu św. Piotra spalony pod koniec II wojny światowej w 1945 r. Obecny kościół stanowią wykonane z drewna ołtarz, ogrodzenie i dzwonnica oraz murowana zakrystia, która jako jedyna ocalała z pożaru w 1945 r. Tylko raz w roku – w święto patronów kościoła 29 czerwca – odprawiane są tu pod gołym niebem Msze Święte. W Wielki Piątek – ma tutaj swój początek nabożeństwo drogi krzyżowej, które kończy się w kościele św. Jana Chrzciciela.
Sport Pilica jest miejscem o bogatej historii i pięknym położeniu nad rzeką Pilicą. Dzięki swojemu naturalnemu otoczeniu oraz dogodnemu dostępowi do szlaków turystycznych i rowerowych, miasto stało się miejscem startowym dla wielu wydarzeń sportowych, w tym corocznego maratonu rowerowego Pilica 330.Pilica 330 - Rezerwat Przygody
Pilica 330 to wyścig rowerowy o długości ponad 300 kilometrów, którego trasa przebiega wzdłuż rzeki Pilicy – od jej źródła po ujście do Wisły. Różnorodność nawierzchni, obejmująca odcinki gruntowe, szutrowe i asfaltowe, czyni go wyjątkowym wyzwaniem dla uczestnikówPilica 330 (2024) - KalendarzRowerowy.pl.
Wydarzenie promuje zasady samodzielności i samowystarczalności, pozwalając uczestnikom na indywidualne planowanie odpoczynku i strategii pokonywania trasy. W maratonie mogą wziąć udział zarówno rowerzyści korzystający z tradycyjnych jednośladów, jak i posiadacze rowerów elektrycznych, dla których przewidziano osobną kategorię rywalizacjiPilica 330 - dzika przygoda | .
Religia Judaizm thumb|Synagoga przy ul. Łaziennej w Pilicy thumb|Wnętrze synagogi przy ul. Łaziennej w 1914 r. Pierwsze zachowane informacje na temat obecności w Pilicy mieszkańców wyznających judaizm pochodzą z 1581, kiedy miejscowa społeczność żydowska w imieniu tutejszego duchowieństwa rzymskokatolickiego została oskarżona przez biskupa diecezji krakowskiej ks. Piotra Myszkowskiego o rzekomą profanację zakupionych przez nich hostii, jednak na skutek przeprowadzonego procesu doszło do oczyszczenia pozwanych z postawionych im zarzutów.
Żydzi zamieszkiwali w tym okresie osiedle położone na obszarze obecnych ulic Klasztornej i Reformackiej, które skupiało się wokół położonego tu placu targowego. Znajdowała się tu synagoga, ulokowana na obszarze placu przez późniejszym Domem Ludowym na skrzyżowaniu ulic Zawierciańskiej i Barbary. Społeczność ta dysponowała własnym cmentarzem, który położony był w rejonie współczesnego targowiska przy ul. Targowej.
W 1598 ks. Krzysztof Kazimirski, biskupi wizytator, wydał zakaz wynajmowania Żydom pomieszczeń mieszkalnych w domach na obszarze miasta. Po 1635 decyzją kasztelana Stanisława Warszyckiego doszło do wysiedlenia Żydów z Pilicy, a synagoga została przekształcona na kościół św. Barbary.
Po śmierci Warszyckiego w 1681 nowym starostą został Michał Warszycki, który umożliwił powrót Żydów do miasta. Osiedlili się oni na obszarze między Rynkiem, rzeką Pilicą oraz ulicami Łazienną i Markowską. Na przełomie XVII i XVIII wieku zbudowana tu została synagoga wzniesiona z modrzewiowego drewna, a także budynki mykwy oraz chederu. Z 1721 pochodzi informacja o funkcjonowaniu w Pilicy gminy wyznaniowej żydowskiej. W 1731 społeczności żydowskiej miasta przez Marię Józefę Sobieską został oficjalnie nadany przywilej posiadania synagogi oraz cmentarza. Z powodu konfliktów handlarzy chrześcijańskich z żydowskimi, w 1733 wydała ona kolejny przywilej ustalający zasady prowadzenia tu handlu oraz rzemiosła, natomiast w 1753 Sobieską przyznała prawo wolnego wyboru rabina. W 1754 Pilicę objął Teodor Wessel, który doprowadził do znacznych ograniczeń pracy żydowskich rzeźników na korzyść rzeźników chrześcijańskich.
W 1764 Pilica była miejscem zorganizowania ostatniego Sejmu Czterech Ziem, stanowiącego wówczas najwyższy organ samorządu Żydów Korony Królestwa Polskiego I Rzeczypospolitej.
W 1765 na terenie miasta zamieszkiwało 506 osób wyznających judaizm, a cała pilicka gmina wyznaniowa żydowska skupiała 651 członków. W 1787 Pilica liczyła 274 Żydów, co stanowiło 24,4% społeczności miasta, natomiast w 1789 było to 366 osób (27,9% ogółu ludności).
Według informacji z 1790 w Pilicy działalność prowadziła szkoła żydowska. W 1791 Żydzi stanowili właścicieli 28 z 38 domów mieszkalnych zlokalizowanych przy Rynku. W 1819 istniały tu cztery sklepy prowadzone przez Żydów.
W 1821 w mieście było 1278 Żydów na 2572 mieszkańców, co stanowiło odsetek 49,7%. Do 1822 przedstawiciele tej społeczności objęli prawie wszystkie domy przy Rynku, a do chrześcijan należał wówczas tylko jeden z nich. Według statystyki z 1827 liczba mieszkańców narodowości żydowskiej spadła do 1096 osób, co wynosiło 38,3% ogółu ludności. Pomimo tego do 1829 praktycznie cała działalność handlowa i rzemieślnicza w mieście prowadzona była Żydów.
W 1834 komisja Województwa Krakowskiego wydała zakaz dalszego prowadzenia pochówków na terenie cmentarza żydowskiego przy ul. Klasztornej. W 1837 pozyskane zostało jednak zezwolenie na jego powiększenie, co spotkało się z protestem ze strony miejscowego proboszcza katolickiego. Pojedyncze pochówki prowadzone były na nim do 1860.
W 1834 uruchomiony został nowy cmentarz żydowski zlokalizowany w południowej części miasta, przy Czarnym Lesie.
W 1869 zamieszkiwało tu 2267 Żydów na 3357 ogółu ludności (67,5%), natomiast w 1885 było to już 3095 Żydów na 4376 wszystkich mieszkańców (70,7%) W 1886 miał miejsce pożar miejscowości, co poskutkowało falą emigracji tutejszej ludności do pobliskich ośrodków przemysłowych. W efekcie w 1897 pozostało tu 2688 Żydów na 3975 ludności całkowitej (67,6%).
Na przełomie XIX i XX wieku Pilica stała się znaczącym ośrodkiem chasydyzmu, co spowodowane było przybywaniem członków tego nurtu religijnego do zamieszkałego tu szwagra cadyka Icchaka Meira Altera.
W 1924 w efekcie kontroli przedstawicieli starostwa nakazane zostało zamknięcie na terenie miasta szeregu prywatnych żydowskich domów modlitwy, co spowodowane było względami higienicznymi. Nie miało to jednak większego wpływu na organizację życia religijnego społeczności, ponieważ dysponowała ona w tym czasie synagogą oraz gminnym domem modlitwy przy ulicy Łaziennej. W 1925 gmina żydowska skupiała 2850 wiernych. Pod jej auspicjami działalność prowadziło również bractwo Chewra Kadisza. W 1928 zwracano uwagę na zły stan techniczny dachu synagogi, jak również budynku domu modlitwy, szkoły i domu rabina. Obiekt stanowiący dom pogrzebowy pozostawał zawalony, to samo dotyczyło muru okalającego cmentarz. Niezbędne prace remontowe nie zostały przeprowadzone przez gminę wyznaniową z powodu braku funduszy, a w kolejnych latach zadłużenie gminy rosło.
W 1932 na terenie miasta poza synagogą oraz domem modlitwy z chederem przy ul. Łaziennej funkcjonowało także sześć chasydzkich domów modlitwy, należących do odłamów z Aleksandrowa, Góry Kalwarii, Kromołowa, a także grup wierszowskiej, chęcińskiej i kolejnej nieposiadającej własnej nazwy. W 1933 organizacja syjonistyczna „Mizrachi” zawnioskowała do starostwa powiatowego o uruchomienie własnego domu modlitwy.
W 1930 teren administrowany przez gminę wyznaniową żydowską w Pilicy był zamieszkiwany przez 1908 Żydów, a w 1933 było to 1500 osób.
W 1932 założona została żydowska Biblioteka im. Chajima Nachmana Bialika, natomiast w lipcu z inicjatywy sekretarza gminy i kierownika banku Fiszela Łabuskiego powstało Stowarzyszenie Dobroczynne „Gemilus Chesed”. W 1938 gmina skupiała 1711 wiernych.
Po rozpoczęciu się II wojny światowej Pilica została zajęta przez oddziały niemieckie we wrześniu 1939. Synagoga w Pilicy została spalona przez hitlerowców jesienią 1939. W 1941 w mieście zostało utworzone getto, dokąd wysiedlonych zostało około 2000 Żydów. Następnie w 1942 społeczność żydowska miasta została przesiedlona do getta w Wolbromiu, a stamtąd do obozów koncentracyjnych. Zniszczony został stary cmentarz żydowski, a pochodzące z niego macewy zostały później wykorzystane w fundamentach położonych w jego pobliżu budynków. W lutym 1943 przez okupanta została przeprowadzona ponadto akcja wyburzania budynków należących wcześniej do Żydów, jak również ogrodzenia starego cmentarza żydowskiego. W okresie 1942–1943 nowy cmentarz żydowski stał się miejscem straceń złapanych przez Niemców Żydów ukrywających się w okolicznych lasach, natomiast w 1945 doszło tu do egzekucji około 70 mieszkańców Pilicy oraz pobliskich miejscowości przez żandarmerię wojskową.
Katolicyzm W mieście funkcjonuje rzymskokatolicka parafia św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, należąca do dekanatu pilickiego wchodzącego w skład diecezji sosnowieckiej. Świątynią parafialną pozostaje kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Do parafii należy również filialny kościół św. Jerzego w Pilicy, kaplica Najświętszej Marii Panny Częstochowskiej w Kocikowej oraz kaplica na cmentarzu w Pilicy.
Prawosławie