Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

thumb|Wiec na placu Politechniki w Warszawie podczas kongresu zjednoczeniowego PPR i PPS w grudniu 1948 thumb|Prezydium IV Zjazdu PZPR w czerwcu 1964 (na pierwszym planie od prawej strony: Zenon Kliszko, Edward Ochab, Józef Cyrankiewicz, Władysław Gomułka i Aleksander Zawadzki) thumb|Gmach Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Warszawie thumb|Baner Niech żyje PZPR umieszczony na jednym z budynków biurowych Fabryki Wyrobów Precyzyjnych im. gen. Świerczewskiego na warszawskiej Woli, lata 70. XX wieku thumb|Odznaka PZPR thumb|Wydanie kieszonkowe statutu PZPR mały|Wariant logo PZPR thumb|Popiersie Lenina, główny akcent scenografii kolejnych zjazdów PZPR, pozostawione po upadku partii, w podziemiach byłej siedziby Komitetu Centralnego Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) – hegemoniczna partia komunistyczna utworzona 15 grudnia 1948, poprzez połączenie Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po przeprowadzeniu czystek w ich szeregach. Określana również jako realno-socjalistyczna, sprawująca rządy w PRL w latach 1948–1989. Istniała do 29 stycznia 1990.

Realizowała ideologię marksizmu-leninizmu. Zgodnie z obowiązującą terminologią partyjną i deklarowanymi założeniami ideowymi, PZPR stanowiła awangardę rządzącej klasy robotniczej.

Działalność PZPR opierała się na wariancie hegemonicznym modelu monopartyjnego obowiązującego w bloku wschodnim, zaś w ramach międzynarodowego ruchu komunistycznego i państw demokracji ludowej, podporządkowana była WKP(b)/KPZR (najbardziej do 1956).

PZPR była partią masową, kierującą centralnie zarządzaną gospodarką, sprawującą władzę państwową w sposób totalitarny, dążącą do totalnego kontrolowania wszystkich sfer życia społecznego.

Historia PZPR Zjednoczenie PPR i PPS Polska Zjednoczona Partia Robotnicza powstała na zjeździe zjednoczeniowym Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej w dniach 15–21 grudnia 1948. W tych dniach odbył się tzw. Kongres Zjednoczeniowy PPR i PPS, w Auli w Gmachu Głównym Politechniki Warszawskiej. Scalenie obu partii było możliwe dzięki usunięciu z PPS działaczy sprzeciwiających się zjednoczeniu (a właściwie wchłonięciu przez komunistów), a także tych członków PPR, których oskarżono o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Ocenia się, że ponad 25% socjalistów zostało odsuniętych na „tor boczny” lub usuniętych z życia politycznego. Proces połączenia obu partii zakończył się w kwietniu 1949 roku. 16 stycznia akces do PZPR zgłosiła też żydowska partia socjalistyczna Bund. PZPR uważała się za spadkobierczynię tradycji Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy i Komunistycznej Partii Polski. Początkowo partia miała nosić nazwę Zjednoczona Partia Klasy Robotniczej, co znalazło odzwierciedlenie w doniesieniach prasowych w grudniu 1948 roku (m.in. w katowickim tygodniku „Ogniwa” czy w piśmie związku zawodowego górników „Górnik”).

Liczebność partii W momencie powstania do PZPR należało członków ( z PPR i z PPS). W 1954 partia liczyła członków. członków usunięto z niej w latach 1949–1954. W następnych latach przynależność podlegała wahaniom – w 1959 (po weryfikacji i usunięciu członków), wynosiła , w 1965 – , w 1970 – , a w 1980 (w apogeum swojego rozwoju) osiągnęła osób (według innych źródeł osób). Po zalegalizowaniu pierwszego niezależnego od władz związku zawodowego NSZZ „Solidarność” oraz wprowadzeniu stanu wojennego w 1981, z PZPR wystąpiło członków (w tym ok. 33% wchodzących w jej skład robotników).

Zjazdy PZPR I Zjazd założycielski PZPR, w dniach 15–21 grudnia 1948 II Zjazd PZPR, w dniach 10–17 marca 1954 III Zjazd PZPR, w dniach 10–19 marca 1959 IV Zjazd PZPR, w dniach 15–20 czerwca 1964 V Zjazd PZPR, w dniach 11–16 listopada 1968 VI Zjazd PZPR, w dniach 6–11 grudnia 1971 VII Zjazd PZPR, w dniach 8–12 grudnia 1975 VIII Zjazd PZPR, w dniach 11–15 lutego 1980 IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, w dniach 14–20 lipca 1981 X Zjazd PZPR, w dniach 29 czerwca – 3 lipca 1986 XI Zjazd PZPR, w dniach 27–29 stycznia 1990 (ostatni, zakończony samorozwiązaniem)

Orientacje i frakcje w PZPR Podczas istnienia PZPR istniało w niej kilka orientacji. W latach 40. zauważalne były różnice między „krajowcami” (działaczami w czasie okupacji przebywającymi w Polsce, np. Władysław Gomułka) a „emigrantami” (działaczami przybyłymi z ZSRR np. Jakub Berman)Mirosław Szumiło, Kierownictwo Polskiej Partii Robotniczej (1945–1948) – portret historyczno-socjologiczny. „Kwartalnik Historyczny” 2014, nr 2.. Po śmierci Stalina pojawił się podział na puławian i natolińczyków. W latach sześćdziesiątych powstały orientacje zwane „partyzantami” i „grupą śląską”. W 1965 wpływowy w okresie stalinowskim działacz partyjny Kazimierz Mijal założył nielegalną maoistowską Komunistyczną Partię Polski, jej działalność miała jednak nikły oddźwięk w PZPR. W epoce Gierka pojawiło się z jednej strony Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”, postulujące demokratyzację ustroju socjalistycznego, z drugiej grupa „lewicy patriotycznej”, która sformułowała w tzw. „List 2000”Przeciwko KOR–owi i Gierkowi – „List 2000”, DZIEJE NAJNOWSZE 2011, nr 1.. W latach 80. nastąpił podział na działaczy dążących do porozumienia z opozycją (struktury poziome) oraz sprzeciwiających się temu („beton partyjny”, np. Katowickie Forum Partyjne, Klub Partyjnej Inteligencji Twórczej „Warszawa 80”), w oparciu o część działaczy PZPR powstało też Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”.

Program polityczny i cele PZPR Do 1989 roku PZPR miała charakter partii państwowej (poprawka do konstytucji z 1976 roku mówiła o partii jako „przewodniej sile narodu”) oraz kontrolowała gospodarkę nakazowo-rozdzielczą. Głównym celem było stworzenie społeczeństwa komunistycznego oraz współuczestniczenie w budowie komunizmu na całym świecie – podstawowym oparciem ideologicznym PZPR była doktryna komunistyczna, po 1956 stopniowo nasycana elementami narodowymi.

W sferze gospodarczej realizowano likwidację własności prywatnej poprzez kolektywizację sektora rolniczego (niezrealizowaną w zamierzonym zakresie), przejęcie wszystkich przedsiębiorstw prywatnych przez administrację państwową, rozbudowę struktur biurokratycznych w instytucjach państwowych i społecznych (co wiązało się z likwidacją organizacji niezależnych). W gospodarce priorytetem stała się rozbudowa przemysłu ciężkiego (zwłaszcza przemysłu zbrojeniowego), co odbywało się kosztem indywidualnej konsumpcji i skutkowało okresowymi niedoborami artykułów codziennego użytku.

Nacisk położono na indoktrynację ideologiczną społeczeństwa (zwłaszcza młodzieży), forsowanie tzw. socrealizmu w życiu kulturalnym i stałe próby podporządkowania Kościoła (oraz innych związków wyznaniowych lub organizacji religijnych). Cele gospodarcze wdrażane przez PZPR, wobec powiększających się problemów biurokratycznych tamtejszej gospodarki, ulegały okresowej liberalizacji. Na skutek cyklicznych protestów społecznych i wystąpień robotniczych, dochodziło do pewnych ustępstw politycznych ze strony władz PZPR, m.in. ograniczonej demokratyzacji w systemie sprawowania władzy, zmian w polityce gospodarczej państwa, czy przesunięć w polityce inwestycyjnej.

Wraz z upływem czasu partia dostosowywała swoje podejście do zmieniających się warunków politycznych i społecznych, podejmując różne zmiany dialektyczne – z czasem odrzucając ideologię komunistyczną, bądź tworząc jej kolejne rewizje.

Status PZPR oficjalnie posiadała status partii, pod wieloma względami nie stanowiła ona jednak partii politycznej sensu stricto (nie posiadała także, ze względu na lukę prawną dotyczącą partii politycznych, osobowości prawnej). Według jednej z tez – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza to „struktura administracyjna, która zarządzała państwem – od szczytów władzy, po najdrobniejszy zakład pracy i gminꔣukasz Kamiński, Przewodnia siła narodu, rozm. przepr. Barbara Polak, [w:] „Biuletyn IPN” nr 5 (2002), s. 9., co odpowiadało rzeczywistości.

Organizacja

Partia była zorganizowana na zasadzie centralizmu demokratycznego, który w teorii zakładał demokratyczne wyłanianie władz oraz podejmowanie decyzji i kierowanie jej działalnością. W istocie ten sposób sprawowania władzy w partii stanowił pewną odmianę systemu wodzowskiego. W rzeczywistości najważniejszą rolę w PZPR (władzy wykonawczej), pełniły Komitet Centralny, jego Biuro Polityczne (ścisłe kierownictwo PZPR o stałej liczbie ok. 15 członków), Sekretariat KC i Sekretariat BP (kierowane przez I sekretarza KC PZPR (do 1954 Sekretarza Generalnego PZPR), przy czym te organy same były poddane ścisłej kontroli władz Związku Radzieckiego) oraz tzw. egzekutywy komitetów partyjnych. To właśnie te władze decydowały o polityce oraz składzie personalnym głównych organów, choć według statutu zadanie to spoczywało na członkach zjazdu, który odbywał się co cztery lub pięć lat. W przerwie pomiędzy nimi odbywały się co dwa lub trzy lata, konferencje partyjne komitetów wojewódzkich, powiatowych, gminnych i zakładowych. Najmniejszą jednostką organizacyjną PZPR była podstawowa organizacja partyjna (POP).

Władze partii

Imię i nazwisko Okres sprawowania funkcji Bolesław Bierut 22 grudnia 1948 – 12 marca 1956 Edward Ochab 20 marca 1956 – 21 października 1956 Władysław Gomułka 21 października 1956 – 20 grudnia 1970 Edward Gierek 20 grudnia 1970 – 6 września 1980 Stanisław Kania 6 września 1980 – 18 października 1981 Wojciech Jaruzelski 18 października 1981 – 29 lipca 1989 Mieczysław Rakowski 29 lipca 1989 – 29 stycznia 1990

Rozwiązanie PZPR 13 października 1989 KPN zainicjowała w Katowicach akcję okupowania lokali PZPR i jej „przybudówek”. Akcja objęła cały kraj i trwała kilkanaście tygodni. Okupowano łącznie około 120 komitetów PZPR na różnym szczeblu, a także lokale ZSMP oraz PRONKonfederacja Polski Niepodległej. W 30. rocznicę powstania, IPN, Kraków 2009, s. 40.. Do akcji przyłączyły się także inne radykalne grupy młodzieży (m.in. FMW, NZS, Ruch WiP). Na żądanie ministrów rządu Tadeusza Mazowieckiego (Aleksander Hall, Jacek Kuroń) przeciwko radykalnej młodzieży interweniowały siły milicyjne. Ataki na komitety miały miejsce m.in. w Katowicach, Warszawie, Lublinie, Bydgoszczy, Krakowie, Wodzisławiu Śląskim, Białymstoku, Gdańsku, Łodzi, Poznaniu, Przemyślu, Rzeszowie i WrocławiuAntoni Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, s. 432–436.. Celem tej akcji było wypieranie komunistów z przestrzeni publicznej, przekazanie budynków partyjnych na cele społeczne, zapewnienie równego traktowania wszystkich organizacji politycznych (także tych, które nie wzięły udziału w rozmowach Okrągłego Stołu) i które pozbawione były majątku, a także zapobieżenie niszczeniu partyjnych dokumentów.

Niszczenie dokumentów PZPR Stenogramy posiedzeń PZPR zostały jednak zniszczone już w 1989 na zlecenie Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka. Na początku lat 90. toczyło się w tej sprawie postępowanie w Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, później, ze względów formalnych, umorzone.

Wyprowadzenie Sztandaru Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Ostatni XI Zjazd PZPR, noc z 28 na 29 stycznia 1990 Sala Kongresowa Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Fragment przemówienia Mieczysława Rakowskiego:

Nowe partie i kontrowersje wokół majątku

Ostatecznie doszło do samorozwiązania PZPR, a część działaczy podjęła decyzję o założeniu dwóch nowych partii socjaldemokratycznych. Na ten cel otrzymała od Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego kwotę ponad 1 mln dolarów w ramach tzw. pożyczki moskiewskiej.