Aleksander Wacław Krupkowski (ur. 27 marca 1894 w Nadarzynie k. Warszawy, zm. 1 maja 1978 w Krakowie) – polski metalurg i metaloznawca, profesor Akademii Górniczo Hutniczej, członek rzeczywisty PAN (1952), autor prac z zakresu teorii procesów metalurgicznych, głównie metali nieżelaznych, oraz fizykochemii i podstaw termodynamiki stopów tych metali.
Życiorys Urodził się w rodzinie Hieronima, nauczyciela wiejskiego, i Pauliny z Nowickich. Od 1904 uczęszczał do V Gimnazjum w Warszawie, lecz po strajku szkolnym 1905 kształcił się samodzielnie w zakresie szkoły średniej. W 1912 ukończył szkołę realno-handlową w Petersburgu, następnie studiował metalurgię w Instytucie Politechnicznym w Petersburgu, w 1917 uzyskał tytuł inżyniera. W latach 1918–1920 nauczał chemii w gimnazjum w Łomży, w latach 1920–1921 w Państwowej Szkole Włókienniczej w Łodzi. W 1921 podjął pracę jako asystent w Katedrze Technologii Metali na Politechnice Warszawskiej, gdzie w 1928 na podstawie pracy Badania nad stopami niklu z miedzią uzyskał doktorat, a dwa lata później habilitował się na podstawie rozprawy Mechaniczne własności miedzi i został docentem. W 1930 przeniósł się na Akademię Górniczo Hutniczą w Krakowie, gdzie został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1939 profesorem zwyczajnym na Wydziale Hutniczym.
W 1939 w czasie tzw. Sonderaktion Krakau został aresztowany i osadzony w Sachsenhausen, a po zwolnieniu w lutym 1940 nauczał początkowo w Szkole Handlowej a następnie, do zakończenia wojny, w Technicznej Szkole Górniczo-Hutniczo-Mierniczej w Krakowie.
W latach 1945–1964 kierował Katedrą Metalurgii Metali Nieżelaznych AGH. Był też w latach (1953–1968) kierownikiem mieszczącego się w Krakowie Zakładu Metali IPPT PAN, który w 1977 został przekształcony w Instytut Podstaw Metalurgii PAN (obecnie Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej im. Aleksandra Krupkowskiego PAN). Od 1969 do śmierci był przewodniczącym jego Rady Naukowej.
W latach 1962–1965 był wiceprezesem PAN, a w 1966–1965 przewodniczącym Oddziału PAN w Krakowie. Był też wieloletnim przewodniczącym Komitetu Hutnictwa PAN.
W uznaniu wybitnych zasług i osiągnięć naukowych otrzymał w 1961 doktorat honoris causa na Akademii Górniczej we Freibergu, w 1964 otrzymał tytuł doktora honoris causa Akademii Górniczo-Hutniczej.
Zmarł w Krakowie, pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera XXVIB-płn-3).
Ordery i odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1964) Order Sztandaru Pracy I klasy (1958) Order Sztandaru Pracy II klasy (16 lipca 1954) „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1951) „za wybitną działalność naukową”. Złoty Krzyż Zasługi (15 listopada 1946) „za zasługi położone przy zabezpieczeniu mienia państwowego”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (15 stycznia 1955) – Uchwała Rady Państwa z dnia 15 stycznia 1955 r. Nr 0/165 – na wniosek Ministra Szkolnictwa Wyższego. Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony Hutnik PRL” (1966) Złota Odznaka Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Hutniczego Złota Odznaka „Za Pracę Społeczną dla miasta Krakowa” (27 października 1969)Uchwała Nr 360 Prezydium Rady Narodowej m. Krakowa z dnia 27 października 1969 r. w sprawie nadania odznaki „Za Pracę Społeczną dla miasta Krakowa” [dostęp 2025-07-19]. Medal Honorowy Wydziału Metalurgicznego AGH (1974) Medal Honorowy Francuskiego Towarzystwa Metalurgicznego (Francja, 1969)
Nagrody
Państwowa Nagroda Naukowa I stopnia za całokształt prac w dziedzinie metalurgii (1949) Nagroda Państwowa III stopnia (zespołowa) za opracowanie stopów miedziano-krzemowych i wprowadzenie ich do produkcji odlewów (1952) Nagroda Państwowa II stopnia (zespołowa) za opracowanie i wdrożenie w praktyce przemysłowych wysokowartościowych stopów nieżelaznych (1955) Nagroda Państwowa I stopnia za rozwinięcie teorii redukcji tlenków, roztworów i kondensacji par metali (1966) nagroda specjalna Roku Nauki Polskiej za zbadanie mechanizmu rozpadu metastabilnych faz metalicznych typu α na przykładzie stopów aluminiowo-cynkowych (1973)
Upamiętnienie
Od 19 października 1979 prof. Aleksander Krupkowski jest Patronem pawilonu A-2 (siedziba Wydziału Metali Nieżelaznych AGH), a na I piętrze znajduje się tablica Jemu dedykowana. Decyzją nr 27/80 Sekretarza Naukowego PAN z dnia 7 maja 1980, Instytut Podstaw Metalurgii otrzymał nazwę „Instytut Podstaw Metalurgii im. Aleksandra Krupkowskiego Polskiej Akademii Nauk”, od 1994 Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej im. Aleksandra Krupkowskiego Polskiej Akademii Nauk. 16 listopada 2012 w Instytucie Metalurgii i Inżynierii Materiałowej im. Aleksandra Krupkowskiego PAN została odsłonięta tablica pamiątkowa poświęcona prof. Aleksandrowi Krupkowskiemu.
Przypisy
Bibliografia Andrzej Śródka: Uczeni Polscy XIX i XX stulecia, Wyd. Aries, Warszawa (1995) Tom II, s. 357–359.
Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Doktorzy honoris causa Akademii Górniczo-Hutniczej Kategoria:Ludzie związani z Krakowem Kategoria:Ludzie związani z Warszawą Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką 1000-lecia Państwa Polskiego Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony Hutnik PRL” Kategoria:Odznaczeni Orderem Budowniczych Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Ofiary Sonderaktion Krakau Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Polscy metalurdzy Kategoria:Pracownicy Instytutu Podstawowych Problemów Techniki PAN Kategoria:Urodzeni w 1894 Kategoria:Więźniowie KL Sachsenhausen Kategoria:Zmarli w 1978