thumb|Armia Polska we Francji – ośrodek wyszkolenia w Quintin – przegląd szkoły podoficerskiej; 1918 thumb thumb thumb thumb thumb
49 Huculski pułk strzelców (49 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Pułk sformowany został na początku kwietnia 1919 we Francji jako 3 pułk instrukcyjny na bazie utworzonych w styczniu tegoż roku w miejscowościach Quintin i Potique trzech kompanii instrukcyjnych. Już 20 maja przetransportowany transportem kolejowym do Kutna, przeszedł w rejon Brześcia Kujawskiego i obsadził odcinek polsko-niemieckiej linii rozjemczej. W sierpniu pułk zmienił nazwę na 15 pułk strzelców pieszych, a w ramach łączenia Armii Polskiej gen. Józefa Hallera z Wojskiem Polskim w kraju przemianowany został na 149 pułk piechoty strzelców kresowych. W wojnie polski-bolszewickiej pułk walczył w składzie 18 Dywizji Piechoty na froncie południowo-wschodnim, nad Wkrą i na Polesiu.
W okresie międzywojennym stacjonował w Kołomyi. W 1938 pułk przemianowany został na 49 Huculski pułk strzelców. W 1939 roku walczył w składzie macierzystej 11 Karpackiej Dywizji Piechoty.
Formowanie i zmiany organizacyjne W styczniu 1919 roku w Quintin i Potigne zostały zorganizowane trzy polskie kompanie instrukcyjne, którym nadano kolejne numery: 27, 28 i 29. Następnie wspomniane pododdziały zostały rozmieszczone w okolicy Sene: 27 kompania pod dowództwem porucznika Glanowskiego w Ervi, 28 kompania pod dowództwem kapitana Antoniego Bartmańskiego w Sermeri, a 29 kompania pod dowództwem porucznika Adama Nadachowskiego w Montfey i Racines. W kwietniu, po wcieleniu uzupełnień i przejęciu całego materiału od francuskiego 344 rezerwowego pułku piechoty, kompanie rozwinęły się w trzy bataliony, z których powstał 3 pułk instrukcyjny należący do Dywizji Instrukcyjnej.
W trzeciej dekadzie maja 1919 roku pułk został przetransportowany koleją przez Niemcy do Kutna, a następnie obsadził linię demarkacyjną w rejonie Brześcia Kujawskiego. 1 sierpnia został włączony w skład 8 Dywizji Strzelców, jako 15 pułk strzelców pieszych. W międzyczasie pułk przegrupował się do rejonu Pułtuska, a później Mławy. We wrześniu 1919 roku, w wyniku scalenia Armii generała Hallera z armia krajową, pułk został zaliczony do jednostek rezerwowych i przemianowany na 149 pułk piechoty Strzelców Kresowych.
W drugiej dekadzie grudnia 1919 roku pułk został przetransportowany do Borszczowa, gdzie wszedł w skład Grupy generała Krajowskiego, a następnie został skierowany do rejonu Kamieńca Podolskiego, gdzie przygotowywał obronę nad Uszycą. W trzeciej dekadzie lutego pułk został wysunięty nad rzekę Kalus, gdzie nawiązał bezpośrednią styczność z oddziałami Armii Czerwonej. W końcu marca 1920 roku oddział został wcielony do 18 Dywizji Piechoty jako 49 pułk piechoty.
W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Dolinie. Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódcamjr Antoni Bartmański (IV – V)kpt. Adam Tadeusz Nadachowskippłk Henryk StaszkiewiczAdiutantpor. Stanisław Zającppor. Stanisław KosinaOficer łącznościppor. Józef SokołowskiOficer bronippor. Stefan AdamskiLekarzpor. lek. dr Fryderyk Kriegerpor. lek. Józef WoźniakowskiKapelanks. Stanisław CapeckiDowódca I batalionukpt. Adam Tadeusz Nadachowski (IV)por. Władysław Pawlak (V)kpt. Adam Tadeusz Nadachowski (V VI)por. Franciszek Galisiewicz († 27 VI)por. Jan Zdanowicz (do 27 VI)por. Stanisław Augusiewicz († 19 VII)kpt. Antoni GlanowskiOficer prowiantowyppor./por. Hieronim OlośOficer gospodarczyppor. prow. Zygmunt Wiśniewski (do 18 VII)ppor. Wilhelm GalofLekarzppor. Jan Knycz († 27 VI)Dowódca 1 kompaniipor. Franciszek Galisiewiczppor. Antoni WiktorowskiDowódca 2 kompaniippor. Antoni Bartnicki (do 18 VII)ppor, Zygmunt Chodorowski (do 18 VII)Dowódca 3 kompaniippor. Feliks Cywiński (ranny 9 IV)Dowódca 4 kompaniippor. Arnold Nowosielski (†27 VI)Dowódca 1 kompanii kmN.N.Dowódca II batalionupor. Jan Zdanowicz (IV)kpt. Szymon Kocurkpt. Eustachy Napołoszczyca (V – VI)kpt. Szymon Kocurpor. Michał ŁapińskiAdiutantppor. Józef Tymkówppor. Stefan Jóźwik (ranny 19 VII)Oficer prowiantowyppor. Józef AugustynekOficer gospodarczyppor. prow. Józef Wijata († 18 VIIDowódca 5 kompaniipor. Józef Harasimczukppor. Stanisław Śnibapor. Beniamin Falekppor. Kazimierz Madejpor. Stanisław Chludzińskipor. Ryszard WybraniecDowódca 6 kompaniippor. Adam RusinekDowódca plutonuppor. Konrad SztwiertniaDowódca 7 kompaniippor. Julian Siedleckippor. Aleksander Kijanowski (rany 19 VII)ppor. Stefan Jóźwikppor. Władysław BartkowskiDowódca 8 kompaniipor. Antoni Wiktorowski (do 25 VII)ppor. Zygmunt Rutkowski († 1 VIII)ppor. Stanisław Kosicki (ranny 2 VIII)Dowódca plutonuppor. Feliks LasockiDowódca 2 kompanii kmppor. Władysław Kudłappor. Jerzy SpiraOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Czesław ŁabudzińskiDowódca III batalionukpt. Klemens Mościcki († 19 VII)kpt. Józef RumszewiczAdiutantppor. Walerian MercikOficer gospodarczyppor. Kazimierz PlutaOficer prowiantowyppor. Feliks DukolskiLekarzppor. podlek. Stanisław KarasińskiDowódca 9 kompaniipor. Michał Łapiński (ranny 18 VII)ppor. Walerian MercikDowódca 10 kompaniippor. [Antoni?] WiktorowskiDowódca plutonuppor. Stefan PióroDowódca 11 kompaniipor. Feliks OpiołaDowódca 12 kompaniipor. Antoni Mohyszppor. Julian SiedleckiDowódca 3 kompanii kmst. sierż. MiedzińskiOficer baonupchor. Henryk Kolonista († 25 VII)Oficer baonupchor. ZadąbrowskiDowódca kompanii technicznejpor. Kazimierz Tabaczyński († 19 VII)Oficer pułkukpt. Czesław KwiatkowskiOficer pułkukpt. Józef SzafirOficer pułkuppor. Jan EtandeOficer pułkuppor. HussOficer pułkuppor. Marceli KosowskiOficer pułkuppor. Marian PiątkowskiOficer pułkuppor. Sieradzki
Pułk w walce o granice
Na froncie południowo-wschodnim Z dniem 8 grudnia 1919 pułk został przydzielony do grupy wojsk dowodzonej przez gen. Franciszka Krajowskiego. Z końcem roku pułk wyjechał z Borszczowa w rejon Kamieńca Podolskiego. Tam nad Uszycą, a potem nad rzeką Kalus, przygotowywał linię obrony. 25 lutego 1920, gdy przez ugrupowanie pułku przeszły na tyły resztki oddziałów białego rosyjskiego generała Mikołaja Bredowa. W tym też dniu ubezpieczenia pułku zetknęły się po raz pierwszy z wojskami bolszewickimi. Następnie, razem z 42 i 145 pułkami piechoty, przy wsparciu 6 baterii 18 pap pułk przeprowadził wypady na Zamiechów, Jełtuszków i Wierzbowiec oraz bronił się w Kuczy i Słobódce Kuczyskiej. Stracił w zabitych dwóch oficerów i 15 szeregowych. W końcu marca 1920 roku oddział został wcielony do 18 Dywizji Piechoty jako 49 pułk piechoty.
1 kwietnia nie wytrzymały uderzenia bolszewików, znajdujące się na prawym skrzydle pułku, ukraińskie oddziały płk. Aleksandra Udowiczenki. Nieprzyjaciel wyszedł na tyły 49 pp. Sytuację uratował kontratak 7 i 8 kompanii III batalionu. Widmo okrążenia zostało oddalone. W kolejnych dniach bolszewicy wznawiali natarcie. W dniach 6–8 kwietnia pułk został zmuszony opuszczać wsie: Iwankowce Chreptyjowskie, Borsukowce, Słobódkę i Kuryżycę. I batalionowi udało się utrzymać wieś Kuczę. 10 kwietnia Kucza stała się pozycją wyjściową do wyprowadzenia uderzenia 49 i 145 pułków piechoty. Utracony teren został odzyskany, a pułk zdobył jedno działo, 12 karabinów maszynowych, część taborów oraz wziął do niewoli około 200 jeńców. Ranny został ppor. Cywiński, kilkunastu szeregowych zostało zabitych, a kilkudziesięciu rannych.
25 kwietnia 1920 ruszyła „wyprawa kijowska”. Pułk, wraz z ukraińskimi oddziałami płk. Udowiczenki, wkroczył do Mohylewa Podolskiego, a następnie prowadził walki pod Zmierzynką i Wapniarką.
W końcu maja kontrofensywa konnej armii Budionnego zmusiła wojska polskie do odwrotu. Pułk przemaszerował pod Niemirów i 6 czerwca III batalionem, wspólnie z 42 pułkiem piechoty, uderzył na Nowo Żytów. Bataliony I i II obsadziły rzekę Sob oraz wsie Kolnik i Daszów. 12 czerwca, zagrożona oskrzydleniem przez kozaków Budionnego, 6 Armia otrzymała rozkaz odwrotu z Ukrainy. W czasie ośmiodniowego marszu pułk stoczył potyczkę z kozakami pod Waniaczem i 20 czerwca obsadził zachodni brzeg Bohu pod Latyczowem. Na rubieży rzeki stosował obronę aktywną. 9 kompania III batalionu zorganizowała w nocy z 21 na 22 czerwca wypad na pododdziały bolszewickie zgrupowane we wsi Bohny. Zdobyła 2 działa, 3 karabiny maszynowe, tabory i wzięła 26 jeńców. Wypad na Spiczyńce I/49 pp skończył się tragicznie. Batalion otoczony przez brygadę kawalerii, po dwugodzinnej walce, poszedł w rozsypkę. W walce na białą broń grupy żołnierzy przebijały się na Nową Sieniawkę. Batalion utracił 4 oficerów oraz 150 szeregowych zabitych, rannych i wziętych do niewoli.
Tymczasem bolszewicka armia Budionnego zajęła Korzec i parła na Lwów. Polska 6 Armia otrzymała rozkaz uderzenia na tyły Sowietów i nawiązania kontaktu operacyjnego z 2 Armią. 3 lipca, po uciążliwym marszu, 49 pułk piechoty zajął wsie: Hryców i Kurhanówkę. Wieczorem uderzył na Makiejowce, wziął jeńców oraz zdobyły 3 działa i 5 karabinów maszynowych. Następnego dnia pułk zdobył Wołkowce i już bez walki dotarł do Zasławia. Tu nawiązał kontakt z pododdziałami Grupy gen. Pawła Szymanowskiego. Po dwóch dniach odpoczynku pułk, działając jako awangarda 18 Dywizji Piechoty, w południe 7 lipca zajął Ostróg, zdobywając 2 działa i 1 karabin maszynowy, oraz uwolnił polskich jeńców ze 105 pułku piechoty. Przez cały dzień broniono miejscowości. Wieczorem gen Krajowski zdecydował opuścić Ostróg. Dalej walcząc na osi Buderyż, Bondary, Obgów, Antonowce osiągnął 11 lipca rejon Szepietyna nad Ikwą.
Rankiem 13 lipca 18 Dywizja ruszyła na Dubno.
W straży przedniej dowódca XXXVI Brygady Piechoty prowadził dwa bataliony 49 pułku piechoty, wzmocnione bateriami 18 pap. 49 pułk piechoty uderzył na oddziały 11 Dywizji Kawalerii blokujące fort Zahorce i odrzucił je na północ. Dowódca obrony fortu, mjr Wiktor Matczyński, witał radośnie swoich oswobodzicieli. Jego pododdziały – batalion zapasowy 50 pułku piechoty i 2/VIII kompania saperów walczyły w okrążeniu resztami sił. Odblokowanie fortu nie zakończyło jednak walk w jego otoczeniu. I/49 pułku piechoty obsadził wzgórza na zachód od fortu i walczył jeszcze kilka godzin z kontratakującymi kozakami. W walkach tych został ranny dowódca 49 pp, kpt. Adam Nadachowski, a dowództwo objął kpt. Szymon Kocur. Pod jego dowództwem wyprowadzono natarcie na Tarakanowo. Po krótkiej walce zdobyto dwa ckm, kilka wozów amunicyjnych i sanitarnych oraz kilka luźnych koni. Kolejną rubież obrony bolszewicy zorganizowali w oparciu o wzniesienia na północ od Tarakanowa i przedmieścia Dubna („Park Palestyna”). Atak 49 pp, wsparty ogniem artylerii, nie zdołał ich stamtąd odrzucić. Straty pułku wyniosły 16 szeregowych zabitych oraz 2 oficerów i około 40 żołnierzy rannych. W tym czasie pozostawiony nad Ikwą III/49 pułku piechoty zajął wsie: Sudobiczyn, Straktów i Wolicę. Zdobył 7 karabinów maszynowych i tabory. Jednak po ciężkiej całodziennej walce batalion zmuszony został do wycofania się na pozycje wyjściowe. Straty wyniosły 23 zabitych i 48 rannych.
O świcie 16 lipca wyszło drugie uderzenie na Dubno. W tym czasie XXXVI BP w składzie 49 pułk piechoty z I/18 pułku artylerii polowej ruszyła przez Sady na Chorupań. Natarcie 49 pułku piechoty na miejscowość wywołało gwałtowny kontratak około 800 jeźdźców z 14 Dywizji Kawalerii. Celny ogień I/18 pap, prowadzony z najbliższych odległości, spowodował załamanie bolszewickiej szarży, a salwy III/49 pp ścigały odchodzącego nieprzyjaciela ogniem karabinów maszynowych. Po odparciu kontrataku zaatakował cały 49 pułk piechoty i zdobył Chorupań i Hołowczyny. Zginęło ponad 100 bolszewików, w tym trzech dowódców pułków, zdobyto 2 karabiny maszynowe i kilkanaście koni. III/49 pp miał 9 zabitych i 25 rannych.
O 18.00 wyszło kolejne, tym razem zsynchronizowane, natarcie obu brygad na Dubno. Z Chorupania przez Niemców i Miatyń nacierała XXXVI BP. Zaskoczony nieprzyjaciel wycofał się z Dubna, a ścigany ogniem polskiej artylerii poniósł duże straty. Około 21.00 Dubno zostało zdobyte.