Kśanikawada (skt kanikavāda) – buddyjska teoria chwilowości. Kśana – chwila, vāda – nauka, wiedza.
Wczesna buddyjska teoria o nietrwałości (skt anitya) została później rozwinięta w teorię chwilowości. Było to związane z teorią anatmana (braku ja, nie ja). Teoria nietrwałości nie nadawała się do wspierania anatmy. Chwilowość – nieprzerwany ciąg ginięcia czy wygasania jednego fenomenu i powstawania następnego, innego już fenomenu, początkowo odnoszona tylko do umysłu, znakomicie wspierała teorię braku ja, została więc rozszerzona i dotyczyła wszystkich rzeczy.
Wszelkie istnienie jest chwilowe. Trwałe istnienie jest sprzecznością samą w sobie. Istnienie jest zdolnością do wywoływania przemian w porządku rzeczy. Trwałe rzeczy nie mogą posiadać tej zdolności wywoływania przemian.
Gdyby rzeczy (dharmy) nie zmieniały się w przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, nie byłoby racji, dla której miałyby one powodować różne skutki w różnych punktach czasu. Przyroda jest jedną nieprzerwaną wibracją, nieskończonym rozwojem powiązanym żelaznym łańcuchem przyczynowości. Jest to ciągła stałość, jedna i niepodzielna. Każde wydarzenie wysyła drganie przez cały krąg istnienia, który jest tylko inną nazwą dla nieustającej przemiany. Buddyzm dostrzega wieczyste kosmiczne prawo, czyli uporządkowany proces postępowania nawet w samym mechanizmie bezdusznego wszechświata. Jest on potężnym labiryntem, niepozbawionym jednak planu. Koło porządku kosmicznego obraca się bez stwórcy, bez znanego początku, aby istnieć ciągle mocą następujących po sobie przyczyn i skutków. (Buddhaghosa Visuddhimagga)
Doktryna chwilowości traktuje jako aksjomat twierdzenie, że żadna dharma nie pojawia się w dwu momentach. Nagardżuna (skt. Nāgārjuna) wykazuje, że jeśli każda chwila jest podzielna na kilka podchwil, to żadna dharma w ogóle się nie pojawia.
Później Arjadewa (skt. Āryadeva) użył tego pomysłu Nagardżuny do obalenia teorii atomów. Mādhyamikakārikā Nagardżuny szczególnie mocno atakuje doktrynę chwilowości i odrzuca zarówno stanowiska sautrāntików, jak i wajbaszików.
W Karmasiddhiprakarana Wasubandhu także skrytykował teorię chwilowości dharm. Odczuwał, że teoria ta nie wyjaśnia pewnych kategorii ciągłości. Na przykład nie wyjaśnia przekonywająco ponownego pojawienia się strumienia świadomości po jego przerwaniu w fazie głębokiego snu. Tak samo niewystarczająco wyjaśnia ciągłość przejścia z jednego życia do drugiego. Aby rozwiązać te i inne problemy, Vasubandhu wprowadził pojęcie alajawidźniany (skt ālayavijñāna) – magazynu świadomości.
Zobacz też Wasubandhu Alajawidźniana
Bibliografia David J. Kalupahana. A History of Buddhist Philosophy. University of Hawaii. Honolulu, 1992 Edward Conze: Buddhist Thought in India. The University of Michigan Press. Ann Arbor, 1970 Joanna Macy. Mutual Casuality in Buddhism and General Systems Theory. The Dharma of Natural Systems. State University of New York Press. Albany, 1991
Kategoria:Buddyzm indyjski Kategoria:Filozofia buddyjska