Wyszków – miasto w Polsce w województwie mazowieckim. Siedziba powiatu wyszkowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Wyszków.
W czasach I Rzeczpospolitej Wyszków był miastem prywatnym, należącym do biskupów płockich. Historycznie położony był w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.
Miasto jest położone nad Bugiem na skraju Międzyrzecza Łomżyńskiego i Doliny Dolnego Bugu, w pobliżu Puszczy Białej i Kamienieckiej, 55 km na północny wschód od Warszawy, przy drodze krajowej nr 8 w części pomiędzy Warszawą a Białystokiem.
Od 1956 do 1975 i ponownie od 1999 r. Wyszków jest siedzibą powiatu.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 26 019 mieszkańców, będąc 21. najludniejszym miastem w województwie.
Etymologia nazwy miejscowości Pochodzenie nazwy Wyszkowa nie zostało jak dotąd w pełni wyjaśnione. Najpopularniejsze teorie wywodzą nazwę miasta od ukształtowania terenu, a więc od wysokiej nadbużańskiej skarpy na której jest ono położone, a także od męskiego imienia Wysz. Być może noszący je mężczyzna był jednym z pierwszych wyszkowskich kapelanów lub zarządców z ramienia biskupaJ. Szczepański, Dzieje Wyszkowa i Okolic, Warszawa 1998, s. 15..
Historia Okres średniowiecza Tereny wschodniego Mazowsza, położone nad dolnym Bugiem i Narwią od przełomu XI i XII wieku stanowiły własność utworzonego w 1075 roku biskupstwa płockiego (zwanego również mazowieckim)J. Szczepański, Z dziejów Pułtuska – rezydencji biskupów płockich, [w:] Notatki Płockie, Płock 1987..
W średniowieczu, rozwój Wyszkowa był silnie związany z przebiegającym przez te tereny bużańskim szlakiem handlowym, łączącym Ruś z rynkami północnymi. W pierwszej połowie XIII wieku w Wyszkowie znajdowała się komora celna pobierająca opłaty za przewóz towarów wspomnianym szlakiem. Wynosiły one 12 kruszy soli zarówno od wozu, jak i łodzi. W ówczesnej osadzie znajdowała się ponadto kaplica oraz karczma stanowiąca własność kościelną. W okresie tym Wyszków podległy był grodowi w BrańskuJ. T. Lubomirski, Kodeks dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego, obejmujący bulle papieżów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863, s. 337–338..
Ówczesny rozwój Wyszkowa i innych nadbużańskich ośrodków został zahamowany przez łupieżcze najazdy pogańskich Bałtów, które w XIII i XIV wieku pustoszyły tereny północno-wschodniego Mazowsza. 5 sierpnia 1262 roku pod Długosiodłem, położonym na północ od Wyszkowa doszło do przegranej przez mazowieckie rycerstwo bitwy z PrusamiKronika Wielkopolska (red.) B. Kürbis (tłum.) K. Abgarowicz, Kraków 2010, s. 191.. Ostatnia znana wyprawa łupieżcza pogańskich Bałtów na tereny Mazowsza miała miejsce w 1368 roku. W jej trakcie spalony został Pułtusk i liczne pobliskie miejscowościJ. Długosz, Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Ks. 9, 1300-1370, Warszawa 2009, s. 425–426..
W drugiej połowie XIV w. Wyszków był już siedzibą parafii, jednak jej dokumenty erekcyjne zostały utracone jeszcze w średniowieczu. Brak tych akt doprowadził nawet do sporu między miejscowymi plebanami a proboszczami z sąsiedniego Brańska o prawo do dziesięcin z niektórych miejscowości. Prawdopodobnie w celu rozstrzygnięcia wspomnianego konfliktu sporządzono falsyfikat dokumentu przypisanego biskupowi płockiemu Ściborowi, rzekomo wydanego na prośbę Mikołaja, proboszcza kościoła w Wyszkowie. Zawierał on wykaz osad podporządkowanych tej parafii, wśród których znalazł się także BrańskD. Gimpel, Dzieje Wyszkowa, Warszawa 1984, s. 24–26.. mały|Wyszków i okolice w XIII-XIV w. W latach trzydziestych XIV wieku Wyszków, wraz z trzema innymi wsiami należącymi do biskupstwa płockiego zajął i przyłączył do swojej domeny książę czerski Trojden I. Wspomniane dobra zostały zwrócone kościołowi dopiero w 1347 roku przez synów księciaA. Salina, Polityka książąt mazowieckich wobec władz Kościoła od początku XIV wieku do 1526 roku, Poznań 2011, s. 145–146.. Według dokumentu wystawionego wówczas przez biskupa płockiego Klemensa, Wyszków miał zostać wydzierżawiony książętom na okres ośmiu latNowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza, część II (red.) I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, K. Pacuski i H. Wajs, Wrocław 1989, s. 284–285..
Chrystianizacja Litwy w 1386 roku oznaczała zakończenie okresu najazdów pogańskich na Mazowsze. W efekcie odżywać zaczął podupadły handel bużański. Pragnący czerpać z niego większe zyski książęta mazowieccy rozpoczęli intensywną akcję lokacyjną. Prawa miejskie uzyskał wówczas między innymi Kamieniec, Położony w pobliżu WyszkowaO. Ciskowski, Krótko o lokacji miejskiej Kamieńca i jej datacji,, [w:] Świadkowie czasu. Koleje losu. Materiały z II Konferencji Historycznej, Wyszków 2026, s. 38–39..
Rozwój miast książęcych prowadził do marginalizacji znaczenia osad kościelnych. Biskup płocki Wincenty Przerębski zabiegał na dworze królewskim o zgodę na wyniesienie części z nich do rangi miast. Uzyskał ją 26 marca 1501 roku, kiedy to król Jan Olbracht nadał Wyszkowowi dwa coroczne jarmarki w dzień św. Apolonii (9 luty) oraz św. Idziego (1 września) oraz targ w każdy wtorekArchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna 19, f. 22 [MRPS II, nr 1462] dostępne w Internecie [dostęp 2025-12-06]: https://www.agad.gov.pl/pomoce/MK_19.xml.. mały|Położenie Wyszkowa w ziemi nurskiej Po uzyskaniu królewskiego przyzwolenia, 10 marca 1502 roku biskup Przerębski nadał Wyszkowowi prawa miejskie chełmińskie, zastrzegając przy tym sobie i swoim następcom prawo do wyboru burmistrza oraz członków rady miejskiej. Lokacja dokonana przez biskupa Przerębskiego umożliwiła Wyszkowowi przetrwanie i nawiązanie rywalizacji handlowej z miastami książęcymiO. Ciskowski, Krótko o lokacji miejskiej Wyszkowa i jej datacji, [w:] Świadkowie czasu. Koleje losu. Materiały z II Konferencji Historycznej, Wyszków 2026, s. 36–37..
Od 1506 roku w Wyszkowie mieściła się siedziba dekanatuJ. Sawicki, Synody diecezji płockiej i jej statuty,, [w:] Concilia Poloniae, tom VI, Warszawa 1952. s. 79–80.. W 1526 roku wraz z resztą Mazowsza wschodniego Wyszków został włączony do Królestwa Polskiego.
Historia Późniejsza W 1528 przy Wyszkowie wybudowano most na Bugu, zniszczony w czasie wojny szwedzkiej w połowie XVII wieku. W 1655 w tutejszym dworze biskupim zmarł biskup płocki Karol Ferdynand Waza. Pamiątką po jego rządach pozostały znajdujące się w Wyszkowie Obeliski. Od 1795 r. w zaborze pruskim, od 1807 w Księstwie Warszawskim, a od 1815 w Królestwie Kongresowym. W 1863 ożywiona działalność oddziałów powstańczych. W ramach represji po powstaniu styczniowym 19 maja 1870 Wyszków stracił prawa miejskie i odzyskał je 4 lutego 1919. Szybki rozwój miasta po otwarciu w 1897 linii kolejowej Pilawa – Tłuszcz – Ostrołęka.
W czasie wojny polsko-bolszewickiej w sierpniu 1920 stanowił ostatnie miejsce postoju Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski (planowanego jako rząd marionetkowy Polskiej Republiki Rad) w czasie ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę. Epizod ten uwiecznił Stefan Żeromski w opowiadaniu Na probostwie w Wyszkowie. 18 sierpnia 1920 miasto wyzwolili żołnierze 31 Pułku Strzelców Kaniowskich. Na wieść o zbliżających się oddziałach polskich ludność żydowska opuściła miasto uciekając do Ostrowi. Po powrocie pod strażą policji 24 sierpnia grupa 200 Żydów została w Ogrodzie Senatorskim skatowana przez funkcjonariuszy Policji i żołnierzy polskich. Żydów zmuszono do ciężkich prac fizycznych przy odbudowie mostu na BuguJanusz Szczepański „Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku” Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 451..
Przed II wojną światową liczył 12 tysięcy mieszkańców, z czego połowę stanowili Żydzi. W dniach 8–10 września 1939 toczyły się zacięte walki 1 Dywizji Piechoty Legionów z Grupy Operacyjnej „Wyszków” z Niemcami forsującymi Bug. W okresie okupacji niemieckiej mieścił się w mieście oddział roboczy obozu w Beniaminowie dla jeńców sowieckich (w 1984 przy ul. Okrzei ustawiono poświęcony ich pamięci głaz pamiątkowy)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 504.. Niemcy dokonywali w Wyszkowie masowych egzekucji, zamordowano ponad 7 tysięcy mieszkańców (300 zaraz po zajęciu miasta). 6 kwietnia 1944 rozstrzelano tu m.in. 14 członków PPR i żołnierzy AL. Podczas walk między nacierającymi oddziałami pancernymi a broniącą mostu dywizją niemiecką miasto zostało prawie całkowicie zniszczone.
W latach 1946–1951 w okolicach Wyszkowa w ramach podziemia niepodległościowego działał oddział Jana Kmiołka „Wira”.
W Polsce Ludowej rozbudowano hutę szkła. W 1958 r. powstała bardzo nowoczesna fabryka mebli. W 1963 r. uruchomiono fabrykę mebli i urządzeń wyposażenia wnętrz. Fabryka zlokalizowana przy ul. I Armii Wojska Polskiego 173 (obecnie ul. Świętojańska) obejmowała teren 9,2 ha, składała się z dwóch obiektów produkcyjnych: hali produkcji mebli o kubaturze 72 000 m sześć. oraz hali produkcji płyt wiórowych i laminowania o kubaturze 18 000 m sześć. Budowę rozpoczęto w 1959 r. Termin zakończenia prac ustalono na 30 czerwca 1963 roku, ale działalność produkcyjna rozpoczęła się już 1 sierpnia 1962 roku, 11 miesięcy przed terminem. W pierwszych miesiącach zakład zatrudniał 300 osób. Oficjalnie zakład został otwarty w lipcu 1963 roku. Produkowano tu: szafki kredensowe, sekretarzyki, gabloty, szafy jedno- i dwudrzwiowe, krzesła, meblościanki, meble tapicerowane, a także płyty wiórowe używane do produkcji mebli. Wraz z fabryką w Wyszkowie powstały Technikum Drzewne i Zasadnicza Szkoła Zawodowa o tym samym profilu. Na uwagę zasługuje bardzo nowoczesny system konstrukcyjny hal fabrycznych, który można zaliczyć do tzw. „architektury źle urodzonej”, czyli o światowym poziomie, jednak mało znanej, bo powstałej w kraju komunistycznym. Autorami projektu fabryki byli: architekci Andrzej Dzierżawski, Zbigniew Pawelski i Maciej Siennicki oraz konstruktorzy Wacław Zalewski (jemu m.in. zawdzięczamy kształt katowickiego Spodka czy hali Torwar w Warszawie) oraz Aleksander Włodarz. Generalnym wykonawcą było Warszawskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego „Kablobeton”.
Od 1973 r. działa Wyszkowski Ośrodek Kultury „Hutnik”. W 1975 r. powstała filia FSO – Zakład Zespołów Napędowych. W 1978 r. na pl. Daszyńskiego odsłonięto Pomnik Wdzięczności ku czci bojowników ruchu oporu, żołnierzy Wojska Polskiego i Armii Czerwonej. Pomnik został zburzony w sierpniu 2011.
30 października 2018 w parku miejskim odsłonięto pomnik – ławeczkę matematyka i kryptologa Jerzego Różyckiego, absolwenta przedwojennego wyszkowskiego gimnazjum w 1926.
6 listopada 2021 roku członkowie Komitetu Odbudowy Drugiego Obelisku Wazów zabezpieczyli odnalezione przy kościele św. Idziego w Wyszkowie wykonane z wapienia bolechowickiego pozostałości drugiego obelisku Wazów. Elementy te zostały wcześniej zidentyfikowane jako fragmenty zabytku związanego z barokową kompozycją architektoniczną, wzniesioną w XVII wieku ku czci Karola Ferdynanda Wazy. 5 czerwca 2023 na obiekt został wpisany do rejestru zabytków ruchomych decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Zmiany granic miasta W 1939 r. do miasta została przyłączona część Rybienka Nowego (Wygoda i Zapole). W latach 1952–1954 do miasta należał Skuszew na lewym brzegu Bugu. W związku z powstaniem gromad w 1954 r. z granic miasta wyłączono Latoszek, który przyłączono znów w 1961 r., razem z Rybienkiem Leśnym i Rybienkiem Łochowskim.
Demografia Według danych z 31 grudnia 2012 miasto liczyło 27 309 mieszkańców.
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Wyszkowa w 2014 roku
Gospodarka