Wróbel skalny (Petronia petronia) – gatunek małego ptaka z rodziny wróbli (Passeridae). Gniazduje od południowej Europy i północno-zachodniej Afryki po Azję Wschodnią. Dawniej również obserwowany w Polsce; w XIX wieku raz stwierdzono jego lęg.
Systematyka Gatunek ten po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1766 roku Karol Linneusz w 12. edycji Systema Naturae. Autor nadał mu nazwę Fringilla Petronia. Jako miejsce typowe wskazał Europę; później ograniczono je do północnych Włoch. Obecnie gatunek zaliczany jest do monotypowego rodzaju Petronia. Wyróżnia się 6 lub 7 podgatunków; podgatunek P. p. kirhizica bywa włączany do P. p. intermedia ze względu na brak istotnych różnic między przedstawicielami tych taksonów; podgatunek P. p. madeirensis został uznany za synonim P. p. petronia. Opisano też kilka innych, nieuznawanych obecnie gatunków.
Podgatunki i zasięg występowania Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) wyróżnia 7 podgatunków P. petronia, które zamieszkują: P. p. petronia (Linnaeus, 1766) – Madera i Wyspy Kanaryjskie, południowa Europa (w tym wyspy na Morzu Śródziemnym) do zachodniej Turcji. P. p. barbara Erlanger, 1899 – północno-zachodnia Afryka. P. p. puteicola Festa, 1894 – południowa Turcja do Jordanii. P. p. exigua (Hellmayr, 1902) – środkowa Turcja do Kaukazu, północny Iran i północny Irak. P. p. kirhizica Sushkin, 1925 – okolice Morza Kaspijskiego po Kirgistan. Niekiedy podgatunek włączany do P. p. intermedia ze względu na brak istotnych różnic między przedstawicielami podgatunków. P. p. intermedia Hartert, 1901 – Iran i północny Afganistan do północno-zachodnich Chin. P. p. brevirostris Taczanowski, 1874 – południowe zbocza Ałtaju, północna i wschodnia Mongolia, południowo-wschodnie Zabajkale oraz północne i środkowe Chiny.
Morfologia Długość ciała: 14–15,5 cm, masa ciała: 26–39 g, rozpiętość skrzydeł: 23–32 cm. Długość czaszki i dzioba u jednego osobnika: 32 i 15 mm. Wymiary szczegółowe u samców w mm (n – liczba zbadanych osobników): Podgatunek / miejsce występowania n D. skrzydła D. ogona D. dzioba P. p. petronia / północne Włochy 8 93–100 48–54 14–16 P. p. exigua / Azerbejdżan 3 100,5–104 53–55 15–16 P. p. intermedia / zachodni Iran 12 99–105 50–57 15–18 P. p. intermedia / Kerman 10 101–108 52–57 14–16
Dorosłe osobniki podobne są do samicy wróbla zwyczajnego; przypominają również wróble krótkopalcowe i żółtogardłe. Cechami ułatwiającymi rozpoznanie są jasny pasek ciemieniowy, prążkowana głowa, żółta plama na gardle (słabo widoczna) i jasne plamy na ogonie. Osobnik dorosły z wierzchu jest prążkowany płowożółto i brązowo, zaś przy końcu jego ogona widać wyraźne, jasne cętki. Pokrywy uszne ciemne. Dziób jasny i krótki. Spód ciała pokrywają płowożółte kreski. Na podbródku jasna plama.
Ekologia i zachowanie Przeważnie wróble skalne zamieszkują otwarte tereny pozbawione drzew, do tego pozbawione drzew zbocza, wyrobiska piasku i kamieniołomy; spotykany również w siedliskach ludzkich na ścianach budynków. Pożywieniem wróbli skalnych są głównie nasiona niewielkich roślin zielnych i traw, do tego niewielkie jagody, a w sezonie lęgowym również materia zwierzęca.
Lęgi mały|Jaja z kolekcji muzealnej Okres lęgowy trwa od marca do sierpnia. Wróbel skalny wyprowadza dwa lęgi lub jeden. Może gniazdować w luźnych koloniach lub osobno. U ptaków badanych na wysokości 3400 m n.p.m., na Wyżynie Tybetańskiej, stwierdzono kilka różnic względem populacji europejskich z względnie niskich lokalizacji (do 1800 m n.p.m.). W badanych populacjach rozrodczych z Europy stwierdzono kilka systemów rozrodczych; u ptaków z Wyżyny Tybetańskiej występowała wyłącznie monogamia i brak było oznak terytorializmu. Większość gniazd znajdowała się w szczelinach skalnych lub norach pseudosójeczek (Parus humilis). Okazało się, że przeciętne zniesienie liczyło 5,1 ± 0,9 jaj. Wysiadywanie (wyłącznie przez samicę) trwało jedynie 12,7 ± 0,8 dni. Pisklęta były karmione przez oboje rodziców przez 19,9 ± 0,7 dni. W 89% gniazd przynajmniej jedno pisklę dożyło opierzenia.
Status zagrożenia i ochrona IUCN uznaje wróbla skalnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2021 roku, zawiera się w przedziale 21,6–46,7 milionów dorosłych osobników, a jej trend uznawany jest za wzrostowy.
Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkowąRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ()..
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Wróble Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1766 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza