mały|Wybuch bomby jądrowej w 1954 roku, podczas testu Castle Romeo na atolu Bikini – Wyspy Marshalla, Ocean Spokojny Broń jądrowa – broń oparta na wybuchach jądrowych. To kompletny zestaw urządzeń, który w swej ostatecznej, zaplanowanej konfiguracji, po zakończeniu procedury uzbrajania i odpalania, jest zdolny do zainicjowania niekontrolowanej reakcji jądrowej z uwolnieniem energii. Ze względu na typ reakcji wyróżnia się dwa rodzaje takiej broni: bomba atomowa, inaczej rozszczepieniowa Bomba jądrowa – Narodowe Centrum Badań Jądrowych, ncbj.edu.pl [dostęp 2024-10-11]., bazuje na rozszczepianiu jąder ciężkich pierwiastków jak uran i pluton; broń termojądrowa bazuje na reakcji syntezy jąder lekkich pierwiastków jak wodór; stąd też inna nazwa – broń wodorowa.
Współcześnie (2023) oba rodzaje są znane jako broń jądrowa; jest to przykład broni masowej zagłady. Moc ładunku jądrowego wyraża się za pomocą równoważnika trotylowego odpowiadającej energii wybuchu danego ładunku jądrowego.
Broń jądrową po raz pierwszy stworzono w 1945 roku w USA. W tym samym roku odbyła się tam pierwsza detonacja próbna oraz pierwsze użycie takiej broni w walce – przeciw Japonii, przez bombardowanie dwóch miast – Hiroszimy i Nagasaki, zabijając ponad 100 tysięcy osób Atomowe piekło w Hiroszimie miało zmusić Japonię do kapitulacji, Polskie Radio, polskieradio.pl, 6 sierpnia 2024 [dostęp 2024-10-11]. Adam Węgłowski, Czy broń jądrowa to najbardziej śmiercionośny oręż w historii?, oko.press, 14 września 2024 [dostęp 2024-10-11].. Odtąd broń jądrową zdobyło kilka państw; hipotetyczne starcie takich sił jest nazywane wojną jądrową, a jej przypuszczalne skutki to jądrowa zima i jądrowa zagłada ludzkości. Różne państwa i organizacje działają na rzecz denuklearyzacji – ograniczenia prób jądrowych, rozmieszczania takiej broni i jej produkcji. Poskutkowało to szeregiem umów międzynarodowych, opisanych niżej, oraz przyznaniem Pokojowych Nagród Nobla działaczom na rzecz jądrowego rozbrojenia All Nobel Peace Prizes, nobelprize.org [dostęp 2024-10-11]..
Historia broni jądrowej thumb|Replika niemieckiego reaktora w Haigerlochu
Przed II wojną światową Początek XX wieku – Ernest Rutherford, nowozelandzki naukowiec pracujący w Wielkiej Brytanii, wniósł główny wkład do analizy struktury atomu; Lata 20. XX wieku – w ZSRR działało pięć instytutów naukowych (dwa w Leningradzie, dwa w Moskwie i jeden w Charkowie), które prowadziły badania nuklearneTVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Radziecka bomba A, cz. 2.; 1938 – niemieccy naukowcy Otto Hahn i Fritz Strassmann dokonali rozszczepienia jądra atomu (rozbicia). Bardzo szybko rozpoczęły się badania nad jego zastosowaniem do celów militarnych. Przed II wojną światową największe osiągnięcia w dziedzinie badań nad atomem miały Niemcy i były najbliżej skonstruowania bomby atomowejTVP Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Bomba Hitlera, 1999.;
II wojna światowa thumb|Wybuch bomby jądrowej w Nagasaki, 9 sierpnia 1945 thumb|Skutki wybuchu bomby atomowej w Nagasaki. Odległości od epicentrum podane w stopach
Październik 1940 – trzech radzieckich uczonych z instytutu w Charkowie złożyło wniosek na przyznanie patentu o wykorzystanie uranu jako środka wybuchowego i trującego, jednak wniosek został odrzucony przez urzędy; 23 czerwca 1942 – eksplozja niemieckiego reaktora atomowego w Lipsku (kolejnego reaktora Niemcy nie zdążyli uruchomić w wyniku zakończenia wojny); Od listopada 1942 do marca 1943 był budowany amerykański ośrodek naukowy w Los Alamos (Los Alamos National Laboratory). Najwybitniejsi uczeni różnych narodowości pracowali w nim nad skonstruowaniem bomby. Wielu z nich (np. Klaus Fuchs) uważało, że najpotężniejsza broń nie może być w posiadaniu tylko jednego państwa, co ułatwiło radzieckim szpiegom, takim jak Rosenbergowie, zdobycie informacji o amerykańskim programie atomowym ManhattanTVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. 24 Godziny Igora Guzenki, 2002.. Związek Radziecki miał niezwykle rozbudowaną siatkę szpiegowską. W amerykańskim programie atomowym było zatrudnionych około 130 000 osób, a wydatki według cen z 2011 roku wyniosły prawie 24 mld dolarów; 2 grudnia 1942 – uruchomienie przez zespół Enrica Fermiego reaktora Chicago Pile-1, pierwszego reaktora na świecie; 11 lutego 1943 – Józef Stalin podpisał dekret powołujący komitet, który miał nadzorować i organizować prace nad skonstruowaniem radzieckiej bomby atomowej. Kierownikiem zespołu naukowców został mianowany prof. Igor KurczatowTVP Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Bomba Stalina.; 14–24 sierpnia 1943 – konferencja w Quebec, pod kryptonimem Quadrant i zawarcie tajnego porozumienia pomiędzy USA oraz Wielką Brytanią o współpracy przy budowie bomby atomowej; 1943 – uruchomienie amerykańskiej operacji Alsos, akcji wywiadowczej mającej na celu zbieranie informacji na temat niemieckich badań naukowych, a w szczególności prac nad bombą atomową; 1944 – Niemcy nie miały samolotu ani rakiety o udźwigu wystarczającym, by przenieść bombę atomową. Wernher von Braun – konstruktor pocisku rakietowego V2 rozpoczął prace nad modyfikacją tego pocisku, by zwiększyć jego udźwigBogusław Wołoszański, serial dokumentalny Skarby III Rzeszy, odc. Tajemniczy bunkier, 2013 r.; 1944 – radziecki konstruktor lotniczy Andriej Tupolew otrzymał od Stalina rozkaz skopiowania amerykańskich bombowców strategicznych B-29; uszkodzone cztery takie maszyny musiały wylądować na sojuszniczych radzieckich lotniskach. W maju 1947 powstały na podstawie B-29 pierwsze seryjne bombowce Tu-4; 1945 – pierwszym celem aliantów miał być Berlin (stolica Niemiec), jednak bomba nie została zbudowana dostatecznie szybkoTV serial dokumentalny Apokalipsa: II wojna światowa, odc. Koniec koszmaru. i zakończyła się wojna w Europie; Eksplozja próbna: 16 lipca 1945 – pustynia Alamogordo w stanie Nowy Meksyk (Stany Zjednoczone), miejsce próby nosiło nadaną przez konkwistadorów nazwę Jornada del Muerto (hiszp. droga umarłego). Zdetonowano bombę „Gadget” w ramach eksperymentu Trinity; Użycie bojowe, atak atomowy na Hiroszimę i Nagasaki: 6 sierpnia 1945 – Hiroszima (bomba Little Boy); 9 sierpnia 1945 – Nagasaki (bomba Fat Man). 2 września 1945 – kapitulacja Japonii i zakończenie II wojny światowej;
Zimna wojna thumb|Bomba jądrowa Tumbler-Snapper około milisekundy po zapłonie, zdjęcie z kamery Rapatronic, 1952
1947 – Stany Zjednoczone miały 13 bomb atomowychTVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Sprawa Rosenbergów, cz. 2.; 29 sierpnia 1949 – eksplozja pierwszej radzieckiej bomby atomowej, przeprowadzona na poligonie w Semipałatyńsku w Kazachstanie; ZSRR stał się drugim państwem świata dysponującym bronią nuklearną. Wywiad amerykański szacował, że ZSRR będzie w stanie przeprowadzić próbę najwcześniej w połowie 1950 roku, a najbardziej prawdopodobnie w połowie 1953 roku; 3 października 1952 – Wielka Brytania przeprowadziła pierwszą próbę swojej bomby atomowej; 31 października/1 listopada 1952 – Stany Zjednoczone przeprowadziły pierwszą na świecie próbę bomby wodorowejTVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Radziecka bomba A, cz. 3.; 12 sierpnia 1953 – ZSRR przeprowadził próbę swojej pierwszej bomby wodorowej; amerykańscy specjaliści oceniali, że będzie to możliwe najwcześniej w 1960 rokuTVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Szpieg świata.; 1 marca 1954 – Stany Zjednoczone przeprowadziły próbę pierwszej bomby trzystopniowej (FFF) na atolu Bikini; 13 lutego 1960 – pierwszy francuski wybuch atomowy (na Saharze); 30 października 1961 – ZSRR zdetonował Car-bombę, największą w historii bombę jądrową, o mocy ok. 50 megaton; 5 sierpnia 1963 – podpisanie układu o zakazie prób broni jądrowej w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wodą. Zakaz nie dotyczył prób podziemnych. Układ podpisało ponad sto państwUkład o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą sporządzony w Moskwie dnia 5 sierpnia 1963 r. ().Lista stron .; 16 października 1964 – pierwszy chiński wybuch atomowy; 27 stycznia 1967 – układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, zakazujący umieszczania broni atomowej w przestrzeni kosmicznej; 1 lipca 1968 – układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej; 11 lutego 1971 – układ o zakazie umieszczania broni jądrowej i innych rodzajów broni masowej zagłady na dnie mórz i oceanów oraz w ich podłożuUkład o zakazie umieszczania broni jądrowej i innych rodzajów broni masowej zagłady na dnie mórz i oceanów oraz w jego podłożu, sporządzony w Moskwie, Waszyngtonie i Londynie dnia 11 lutego 1971 r. ().; 3 lipca 1974 – układ o ograniczeniu podziemnych prób z bronią jądrową (wszedł w życie 11 grudnia 1990); 28 maja 1976 – układ o podziemnych eksplozjach jądrowych w celach pokojowych;
Po zimnej wojnie 24 września 1996 – traktat o całkowitym zakazie prób z bronią jądrową; 12 lutego 2013 – udana (podziemna) próba detonacji bomby atomowej na terenie Korei Północnej przez tamtejszych naukowców.
Plany użycia broni jądrowej
thumb|lang=pl|Amerykańskie i radzieckie/rosyjskie zapasy broni nuklearnej w latach 1945–2010 Dzięki istnieniu tej broni powstało przekonanie o możliwości pokonania przeciwnika bez użycia ogromnych armii, do zadania dużych zniszczeń na obszarze przeciwnika wystarczy samolot bombowy, pocisk artyleryjski lub rakieta przenosząca atomowe głowice bojowe.
Siła rażenia jest daleko większa niż w przypadku konwencjonalnego materiału wybuchowego – największe bomby są zdolne zniszczyć całe miasta. Bomby atomowe zostały zastosowane dwukrotnie w celach wojennych przez armię Stanów Zjednoczonych przeciwko japońskim miastom Hiroszima i Nagasaki, w trakcie II wojny światowej. Od tego czasu użyto ich około 2000 razy, jedynie w ramach testów, przeprowadzanych przez osiem państw (Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielka Brytania, Francja, Chińska Republika Ludowa, Indie, Pakistan i Korea Północna).
Mocarstwami nuklearnymi są Stany Zjednoczone, Rosja, Wielka Brytania, Francja, Chińska Republika Ludowa, Indie, Pakistan, Korea Północna i Izrael, którego władze nie potwierdzają ani nie zaprzeczają tym podejrzeniom. Republika Południowej Afryki wyprodukowała 4 bomby atomowe, lecz po upadku apartheidu jej arsenał nuklearny został zdeponowany w Izraelu.
Korea Północna ogłosiła, że ma arsenał nuklearny. Próbny ładunek został zdetonowany 9 października 2006 o 4.36 czasu polskiego. Eksplozję przeprowadzono w wyrytej w górach kopalni w prowincji Hamgyong. Jednak według wielu ekspertów władze w Pjongjangu potrzebują jeszcze 5–10 lat na przełamanie technicznych problemów i takie udoskonalenie ładunku, by móc umieścić go na rakiecie dalekiego zasięgu. Ukraina może mieć głowice atomowe, które w wyniku chaosu nie zostały zabrane przez Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej. O prace nad budową broni atomowej podejrzewany jest Iran.
Prace nad budową broni atomowej prowadziły swego czasu RPA oraz Irak. Przed upadkiem Muru Berlińskiego broń atomowa znajdowała się także na terenie NRD (dwie bazy), w Czechosłowacji (Hranice) oraz w Polsce. W okresie zimnej wojny przez krótki czas na Kubie stacjonowały także radzieckie pociski balistyczne.