thumb|250px|Justynian na mozaice w kościele San Vitale w Rawennie thumb|250px|Granice Cesarstwa Bizantyńskiego w 550 r. thumb|250px|Pomnik Justyniana I w Skopje thumb|250px|Justynian I Wielki (lub Anastazjusz) jako obrońca wiary – środkowa część dyptyku Barberini z kości słoniowej z początku VI w. Justynian I Wielki (; ur. ok. 482 w Tauresium zm. 14 albo 15 listopada 565 w Konstantynopolu) – cesarz bizantyński od 1 sierpnia 527 do 13 listopada 565 z dynastii justyniańskiej, święty Cerkwi prawosławnej. Za jego czasów Cesarstwo Bizantyńskie osiągnęło największą świetność w swych dziejach.

Źródła Informacje o jego życiu pochodzą zwłaszcza z dzieł Prokopiusza z Cezarei: Historia wojen, O budowlach i Historia sekretna. Ponadto jego życie i panowanie opisywane było przez Ewagriusza Scholastyka, Agatiasza Scholastyka, Jana z Efezu i Jana Lydosa.

Życiorys Młodość i edukacja Urodził się około 482 roku w Tauresium, jako Petrus Sabbatius. Pochodził z niezamożnej, trackiej rodziny, był synem Sabbatiusa i siostrzeńcem cesarza bizantyńskiego Justyna I. W wieku około 8-12 lat został sprowadzony przez swojego wuja do Konstantynopola, aby odebrać wykształcenie i nauczyć się greki. Następnie obrał karierę wojskową zostając członkiem cesarskiej gwardii przybocznej, zwanej Scholae Palatinae. W okolicach 518 roku Justyn formalnie adoptował siostrzeńca, który odtąd nazywał się Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Gdy w 518 roku Justyn został cesarzem, Justynian objął ważne stanowiska na dworze władcy, między innymi został dowódcą gwardii cesarskiej (519), magister militum praesentalis oraz nobilissimus. W 521 roku został konsulem i patrycjuszem. Około 525 roku poślubił Teodorę, a 1 kwietnia 527 roku został ogłoszony augustem i współcesarzem. Koronacja odbyła się trzy dni później, a urząd samodzielnego cesarza Justynian objął 1 sierpnia tego samego roku, wobec śmierci Justyna I.

Panowanie Polityka zagraniczna Po przejęciu władzy stan państwa nie był w najlepszej kondycji, zwłaszcza ze względu na agresywnych sąsiadów. Sytuacja wewnętrzna również była niekorzystna ze względu na spór frakcji cesarskiej i antydynastycznej. Justynian wziął sobie za cel odbudowanie dawnego Imperium Rzymskiego w aspekcie terytorialnym, religijnym, politycznym i finansowym. W tym celu zatrudnił szerokie grono zaufanych podwładnych: wodzów Artabana, Belizariusza, Germanosa, Mundusa, Narsesa i Sittasa oraz dyplomatów: Aleksandra, Hermogenesa, Piotra i Rufina. W zakresie polityki wewnętrznej polegał na Janie z Kapadocji, Piotrze Barsymesie i Trybonianie.

W celu odzyskania prowincji zachodnich, cesarz musiał uspokoić sytuację na wschodzie i północy, by nie dopuścić do walki na kilku frontach. Walki z Persami i plemionami arabskimi toczyły się na terenach Lazyki i Mezopotamii, gdy w 526 roku szach Kawad I zaatakował Bizancjum. Pokój udało się zawrzeć sześć lat później z synem Kawada, Chosrowem I za cenę ok. 3,5 tony złota. W 540 roku Persowie ponownie najechali Mezopotamię i Syrię, zdobywając Antiochię i Apameę, a rozejm udało się osiągnąć dopiero po pięciu latach.

W 533 roku postanowił zaatakować Królestwo Wandalów, występując w imieniu obalonego króla Hilderyka. Dowódcą wyprawy został Belizariusz. W ciągu roku król Gelimer poniósł porażkę, a Cesarstwo Bizantyńskie odzyskało kontrolę nad Północną Afryką, Sardynią, Korsyką i Balearami. Ze względu na bunt wojsk i powstanie Berberów utrzymanie podbitych terenów było trudne.

Justynian w 535 roku chcąc odzyskać kontrolę nad Italią, podjął najpierw próby pokojowe. Gdy one się nie powiodły, postanowił wystąpić zbrojnie przeciwko Ostrogotom za zamordowanie królowej regentki Amalasunty. Pięcioletnią wyprawę poprowadził Belizariusz, który doprowadził do kapitulacji Rawenny i wtrącenia do niewoli króla Witigesa. Pomimo sukcesu, Goci wybierali następnych władców, a gdy został nim Totila – odbił Rzym z rąk Bizancjum. Dzięki interwencji Narsesa w 551 roku, po dwóch latach udało się odzyskać Italię.

Dzięki poparciu udzielonemu królowi Agili I, Justynianowi udało się uzyskać kontrolę nad Betyką, przejętą od Wizygotów. Jednocześnie starał się stosować pasywną obronę wobec północnych najazdów plemion Protobułgarów, Hunów, Awarów i Słowian. W 550 rok Słowianie dotarli niemalże do Konstantynopola, a w 551 i 559 roku powtórzyli to Kutigurowie.

Polityka wewnętrzna Aby uzyskać fundusze na prowadzenie kampanii wojennych i utrzymanie odzyskanych prowincji, cesarz chciał zreformować administrację, ograniczyć nadużycia i ukrócić sprzedawanie stanowisk. Wprowadził centralizację finansów, zakaz sprzedawania ziem dominialnych i kupowania posiadłości przez urzędników w prowincjach, gdzie pełnili funkcje. Ponadto wprowadził system podatkowy, który obowiązywał w całym państwie, a nie tylko w części i podjął środki przeciw korupcji. W wyniku reform, w 532 roku wybuchło powstanie Nika, którego skutkiem było zniszczenie części Konstantynopola, a także próba osadzenia na tronie cesarskim Hypatiusza. Dzięki Teodorze, Justynian nie zdecydował się uciekać z miasta, a interwencja Belizariusza, Mundusa i Narsesa stłumiła rebelię. Kolejne reformy cesarz starał się wprowadzić w 535 roku, jednak nie udało mu się całkowicie wyplenić korupcji. Rok później zmienił podział administracyjny kraju i połączył władze cywilne z wojskową w regionach.

W 541 roku w państwie rozpoczęła się epidemia dżumy, która oprócz zredukowania liczby ludności, negatywnie wpłynęła na gospodarkę. W latach 50. VI wieku, cesarz postanowił sprowadzić larwy jedwabnika i rozpocząć produkcję jedwabiu, co przyniosło pozytywne skutki dla finansów cesarstwa.

Zwiększył uprawnienia straży miejskiej i zreorganizował sądownictwo. W tym celu w 528 roku powołał komisję, w skład której weszli między innymi Trybonian, Doroteos i Teofil. 7 czerwca 529 roku powstał Kodeks Justyniana, który pięć lat później zaktualizowano. W 530 roku Justynian nakazał zebrać dzieła antycznych znawców prawa i komentarze do nich by stworzyć nowe, jednolite dzieło. 16 grudnia 533 roku szesnastoosobowa komisja zakończyła pracę przedstawiając Digesta Justyniana. Niecały miesiąc wcześniej, 21 listopada 533 roku ukazał się podręcznik dla studentów prawa – Instytucje Justyniana. Gdy wydano Nowele Justyniana, cztery dzieła połączone ze sobą utworzyły Corpus Iuris Civilis. Zakazano tworzyć do tego interpretacji czy komentarzy, z wyjątkiem kilku twórcom kodyfikacji.

Dzięki działaniom Teodory, cesarz wprowadził ochronę kobiet zamężnych i prostytutek, sprzeciwiając się stręczycielstwu. W 532 roku wynajął architektów Antemiusza z Tralles i Izydora z Miletu w celu budowy świątyni Hagia Sophia. Budowa została ukończona po pięciu latach, jednak po zniszczeniu kopuły w 557 roku, jej odbudowa potrwała do roku 562. Oprócz tego budował lub odbudowywał kościoły w Konstantynopolu, między innymi śś. Sergiusza i Bachusa i śś. Apostołów oraz kościół św. Witalisa w Rawennie. Ponadto fundował twierdze obronne na granicach państwa, akwedukty, mosty łaźnie, szpitale i przytułki.

Polityka religijna W zakresie polityki religijnej Justynian wyznawał credo chalcedońskie, natomiast Teodora sprzyjała monofizytyzmowi. Cesarz uważał się za władcę powołanego przez Boga i osobę, której zadaniem jest troska o jedność Kościoła, zatem rościł sobie prawa do mianowania biskupów i zwoływania soborów (cezaropapizm). Utrzymywał dobre kontakty z papieżami Janem II, Agapitem I, Sylweriuszem, Wigiliuszem i Pelagiuszem I. Twierdził, że powinna istnieć jedna religia, tak jak jest jeden władca i z tego powodu zwalczał schizmę akacjańską i odbudował jedność z Rzymem. W cesarstwie prócz członków Kościołów chalcedońskich mieszkali wyznawcy monofizytyzmu, nestorianie, poganie, manichejczycy i żydzi.

W latach 527-528 Justynian wprowadził edykty wymierzone w wyznawców manicheizmu, które zakazywały praktykowania tej religii pod groźbą śmierci. Restrykcje dotknęły także Samarytan, których efektem było krwawo stłumione powstanie w Samarii w latach 529-530. W przypadku mniejszych wyznań cesarz ograniczył się do zamykania świątyń i rozwiązywania zgromadzeń. w 529, 545 i 562 roku odbyły się procesy przeciwko poganom, a wśród oskarżonych byli między innymi: były prefekt Asklepiodot, patrycjusz Fokas i kwestor pałacowy Tomasz. Zamknięto Akademię Platońską oraz świątynie Izydy na i Jupitera w Audżili. Jedyną dozwoloną religią poza chrześcijaństwem był judaizm, choć jego wyznawcom zakazano pełnienia funkcji publicznych.

Największym problemem dla Justyniana był monofizytyzm, gdyż współpraca z Rzymem prowadziła do konieczności opowiedzenia się przeciw heretykom. Z kolei utrzymanie jedności na wschodzie wymagało współpracowania z monofizytami. Usiłował doprowadzić do kompromisu, który zadowalał by obie strony. Dzięki wpływowi Teodory, zaprosił do Konstantynopola jednego z najbardziej wpływowych monofizytów – Sewera z Antiochii. Następnie zezwolił na powrót wygnanych biskupów monofizyckich, a kiedy powstał wakat na tronie Patriarchy Konstantynopola, Justynian powołał na tę funkcję Antyma I. W 533 roku opracował „Nowy Henotikon”, w którym pomija problem natury Chrystusa, by umożliwić kompromis między chalcedonianami i monofizytami. Zarówno Jan II jak i Epifaniusz zaakceptowali tekst, jednak wkrótce okazało się, że stronnictwo nie doszły do porozumienia. W 536 roku Agapit nakłonił cesarza do zaostrzenia kursu względem monofizytów, co skończyło się wypędzeniem Sewera i Antyma. Pomimo wdrożenia edyktów antymonofizyckich, wielu biskupów uniknęło prześladowań, dzięki protekcji Teodory.

Gdy Agapit zmarł, cesarz zabiegał aby nowym papieżem został przychylny mu Wigiliusz. Jednak gdy na Stolicę Piotrową wybrano Sylweriusza, który przysiągł wierność Witigesowi, cesarz zażądał aresztowania papieża, zarzucając mu sprzjanie Gotom. Po zajęciu Rzymu, Sylweriusz został zmuszony do rezygnacji z papiestwa, a jego następcą został Wigliusz. Aby doprowadzić do zbliżenia z monofizytami, Justynian postanowił zjednoczyć zwaśnione strony przeciwko nestorianom i w tym celu przygotował edykt potępiający Trzy Rozdziały. Dekret zyskał poparcie na Wschodzie, jednak na Zachodzie stanowczo się temu sprzeciwiono, a Wigiliusz (dotychczas sprzyjający cesarzowi) uznał monofizytyzm za herezję. Doprowadziło to do tego, że w 545 roku papież został aresztowany i przewieziony do Konstantynopola. 11 kwietnia 548 roku Wigiliusz zgodził się potępić Trzy Rozdziały, jednak nie przyniosło to oczekiwanego skutku, gdyż opór zachodnich biskupów był zbyt mocny. W wyniku przedłużającego się impasu Justynian zwołał II sobór konstantynopolitański, który potępił Trzy Rozdziały, a także złożył papieża z urzędu. Wigiliusz pod presją cesarza i decyzji soboru przychylił się do postulatu 23 lutego 554 roku. Mimo wysiłków, cesarzowi nie udało się osiągnąć porozumienia religijnego, gdyż obie strony uznały kompromis za niezadowalający. Według Ewagriusza Scholastyka, Justynian miał pod koniec życia dołączyć do sekty aftartodoketystów, jednak wiadomość ta jest podawana w wątpliwość, między innymi ze względu na brak jakiegokolwiek edyktu cesarskiego na ten temat.

Śmierć Cesarz zmarł 14 albo 15 listopada 565 roku w Konstantynopolu.

Kult Jest czczony jako święty w Cerkwi prawosławnej. Wspomnienie liturgiczne wypada 14/27 listopada.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Corpus Iuris Civilis – wielka kodyfikacja prawa rzymskiego dokonana przez Justyniana Wielkiego

Kategoria:Cesarze bizantyńscy Kategoria:Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego Kategoria:Święci prawosławni Kategoria:Urodzeni w 483 Kategoria:Zmarli w 565 Kategoria:Dynastia justyniańska