Tatarzy krymscy, czasem Krymscy (krym. qırımtatarlar, liczba pojedyncza – qırımtatar; także krym. qırımlılar, liczba pojedyncza – qırımlı) – wschodnioeuropejski lud turecki historycznie ukształtowany na Krymie. Tatarzy Krymscy są rdzenną ludnością Krymu, a także jednym z rdzennych ludów Ukrainy. Posługują się językiem krymskotatarskim, który należy do rodziny języków tureckich.
mały|Noman Çelebicihan
Rozmieszczenie W 1850 roku Tatarzy krymscy stanowili 77,7% ludności Krymu, jednak od czasu wcielenia Krymu do ZSRR ich liczba wynosi nieco ponad 10% mieszkańców półwyspu. Wielu potomków emigrantów z Krymu z przełomu XIX i XX w. mieszka także w Turcji (jednym z większych skupisk jest prowincja Eskişehir), Uzbekistanie (po deportacjach stalinowskich w 1944) oraz Rumunii i Bułgarii (głównie w Dobrudży). Ich liczbę ocenia się na ok. 480 tys. osób, z czego 250 tys. na Krymie i 150 tys. w UzbekistanieEthnologue report for language code: crh.
Procentowy udział w populacji miast krymskich (2001) Sewastopol (Aqyar) – 0,1% Symferopol (Aqmescit) – 7% Kercz (Keriç) – 1% Eupatoria (Kezlev) – 7,8% Jałta (Yalta) – 1,3% Teodozja (Kefe) – 4,6% Dżankoj (Canköy) – 8,1% Krasnoperekopsk (Yañı Qapu) – 3% Ałuszta (Aluşta) – 1,9% Saki (Saq) - 5,8% Bakczysaraj (Bağçasaray) – 18,7% Armiańsk (Ermeni Bazar) – 3,5% Biłohirśk (Qarasuvbazar) – 27,8% Sudak (Sudaq) – 9,8% Szczołkine (Şçolkino) – 0,8% Inkerman (İnkerman) – 0,3% Stary Krym (Eski Qırım) – 29,2% Ałupka (Alupka) – 1,7% Bałakława (Balıqlava) – 0,1%
Historia mały|Wielki Meczet Chan-Dżami – tatarski meczet w Bakczysaraju Tatarzy krymscy przybyli do Europy wraz z ekspansją Imperium mongolskiego. Po rozpadzie Złotej Ordy utworzyli Chanat Krymski, obejmujący zasięgiem większość Krymu, południowe obszary dzisiejszej Ukrainy oraz część Kubania. Chanat, zależny od Imperium Osmańskiego, wielokrotnie najeżdżał i łupił ościenne kraje, Polskę i Rosję, wciągając Turcję w wojny z sąsiadami. W 1783 Chanat Krymski został anektowany przez Imperium Rosyjskie. Od tego momentu rozpoczął się stopniowy napływ osadników rosyjskich i ukraińskich, na skutek czego na początku XX wieku Tatarzy stanowili już mniejszość na Krymie. W 1944 roku pod zarzutem kolaboracji z III Rzeszą niemal cała ludność tatarska została deportowana do Uzbekistanu.
W okresie upadku ZSRR rozpoczął się w 1989 roku stopniowy powrót Tatarów na Krym, jednakże wciąż w Uzbekistanie żyje liczna społeczność krymskotatarska. W 1991 utworzony został na Krymie Medżlis krymskotatarski oficjalnie reprezentujący miejscowych Tatarów krymskich. Stosunki Tatarów z rządem Ukrainy były poprawne, a ich stan zmieniał się w czasie. Dochodziło do konfliktów z władzami Autonomicznej Republiki Krymu, spory dotyczyły głównie zwrotu nieruchomości, statusu Tatarów jako ludności rdzennej oraz reprezentacji w organach przedstawicielskich.
W 1990 roku utworzono bibliotekę krymskotatarsą w Symferopolu. Otwarcie miało miejsce w lutym 1991 roku. Jej częścią w latach 1995–1999 była Krymskotatarska Galeria Narodowa.
Po wybuchu protestów Euromajdanu w 2013 roku Tatarzy jednoznacznie opowiadali się za pozostaniem Krymu w składzie Ukrainy, liczne protesty odbyły się marcu 2014 roku. Tatarzy w większości zbojkotowali referendum w sprawie przynależności państwowej Krymu. Po przyłączeniu Krymu do Rosji w marcu 2014 roku jego terytorium opuściło ponad 9000 Tatarów, głównie aktywni politycznie i zagrożeni represjami ze strony nowych władz. Wobec Tatarów zastosowano prowokacje policyjne, przeszukania i zastraszanie.
Od 2013 rośnie liczba Tatarów Krymskich w Polsce. Posiadają oni też swojego przedstawiciela w medżlisie krymskotatarskim oraz współpracują ze społecznością Tatarów polskich.
Ludność Krymu17951816183518501858186418971917192019261934193719391959197919892001Ogólnie, w tys.467454,7156,4212,6279,4343,5331,3198,7546,7749,8718,9713,8832996,81 123,81 201,52 135,9Tatarzy krymscy, %87,685,983,577,87350,335,628,72625,123,820,719,4 –0,71,612,1Rosjanie, %4,34,84,46,612,628,533,141,244,142,24447,749,671,468,467,158,3Ukraińcy, %1,33,73,174 –11,88,67,410,910,912,913,722,325,625,824,3
Historyczne rozmieszczenie Tatarów krymskich
Zobacz też Chanat Krymski wysiedlenie Tatarów krymskich w 1944 roku Tatarzy w Polsce wojskowość Tatarów
Przypisy
Bibliografia Selim Chazbijewicz, Tatarzy krymscy. Walka o naród i wolną ojczyznę, Poznań-Września 2001, Selim Chazbijewicz, 2001: Awdet czyli Powrót: walka polityczna Tatarów krymskich o zachowanie tożsamości narodowej i niepodległość państwa po II wojnie światowej. Wyd. Uniw. Warmińsko-Mazurskiego, ).
Kategoria:Grupy etniczne