Cyprysowate (Cupressaceae Rich. ex Bartl.) – rodzina żywicznych drzew i krzewów nagonasiennych. Obejmuje w zależności od ujęcia około 130 gatunków skupionych w 29–32 rodzajach. Rozprzestrzenione są niemal na całym świecie, przy czym w Polsce występują naturalnie jedynie gatunki z rodzaju jałowiec (Juniperus). Zajmują bardzo zróżnicowane siedliska, z wyjątkiem tundry i wilgotnych lasów równikowych, wiele gatunków ma ograniczony zasięg i jest zagrożona wymarciem. Wiele gatunków jest popularnie uprawianych, także w Polsce (np. żywotniki i cyprysiki). Liczne gatunki są ważnym źródłem drewna i żywic.

Morfologia Pokrój Najczęściej krzewy lub niewielkie drzewa, rzadziej duże drzewa. Końce pędów u niektórych rodzajów są w różnym stopniu spłaszczone i rozgałęzione w jednej płaszczyźnie (Calocedrus, Libocedrus, Thuja). Ulistnione końce pędów u niektórych rodzajów są zrzucane, co przypomina nieco liście złożone (Glyptostrobus, Metasequoia, Taxodium). W uprawie wiele form uprawnych ma postać karłowych i płożących krzewów. Liście Pojedyncze, zwykle zimozielone, często dimorficzne. Młode liście szpilkowe, u niektórych gatunków szybko opadają, a liście dojrzałe są łuskowate. Ułożone są na pędzie naprzemianlegle lub w okółkach po 3–4, rzadko skrętolegle (Taxodium). Organy generatywne Pyłek pozbawiony worków powietrznych powstaje w mikrosporangiach występujących w liczbie od 2 do 10 na odosiowej stronie mikrosporofili. Mikrosporofile zebrane są w drobne szyszkowate strobile na końcach pędów. Makrosporofile (łuski nasienne) zawierają po stronie doosiowej po kilka (2–20) nagich zalążków. Łuski wyrastają naprzeciwlegle lub po 3 w okółkach, nie zachodzą na siebie i zebrane są w zwykle kuliste lub jajowate, drewniejące szyszki, ewentualnie w zmięśniałe szyszkojagody.

Systematyka i pochodzenie thumb|250px|Relacje filogenetyczne w obrębie rodziny Rodzina obejmuje we współczesnych klasyfikacjach systematycznych dawniej wyodrębniane cypryśnikowate (Taxodiaceae) z 9 rodzajami. Rodzina ta w wyniku analiz filogenetycznych, opartych głównie na badaniach molekularnych, okazała się grupą parafiletyczną, w obrębie której zagnieżdżone były cyprysowate. W tej sytuacji konieczne było dla uzyskania taksonu monofiletycznego złączenie tych rodzin w jeden takson.

Najstarsze skamieniałości rodziny datowane są na 170 milionów lat (szyszka z zachodniej Szkocji).

Relacje filogenetyczne rodziny w obrębie nagonasiennych

Relacje filogenetyczne w obrębie rodziny

Podział na podrodziny i rodzaje

podrodzina: Cunninghamioideae Cunninghamia – stroigła

podrodzina: Taiwanioideae Taiwania – tajwania

podrodzina: Athrotaxidoideae Athrotaxis

podrodzina: Sequoioideae Sequoiadendron – mamutowiec Metasequoia – metasekwoja Sequoia – sekwoja

podrodzina: Taxodioideae Taxodium – cypryśnik Cryptomeria – kryptomeria, szydlica Glyptostrobus – wyżłob

podrodzina: Callitroideae Actinostrobus – krężnik Callitris – żywiczlin, cyprzyk Diselma Fitzroya – ficroja Neocallitropsis Widdringtonia – widdringtonia, tężyłusk Austrocedrus Libocedrus Papuacedrus Pilgerodendron

podrodzina: Cupressoideae Calocedrus – cedrzyniec Chamaecyparis – cyprysik Cupressus – cyprys Fokienia Juniperus – jałowiec Microbiota – mikrobiota Platycladus – biota Tetraclinis – cyprzyk × Cupressocyparis – cyprysowiec Thuja – żywotnik Thujopsis – żywotnikowiec

Przypisy