Wędrówki z dinozaurami (ang. Walking with Dinosaurs) – paradokumentalny serial telewizyjny, wyprodukowany przez telewizję BBC i po raz pierwszy emitowany w Wielkiej Brytanii w 1999 r., z Kennethem Branaghem jako narratorem. W Polsce serial był po raz pierwszy emitowany w roku 2000 w Programie Drugim Telewizji Polskiej; konsultantem naukowym wersji polskiej był Karol Sabath, a lektorami – Maciej Gudowski i Janusz Szydłowski.
Stylizowane na dokument przyrodniczy, Wędrówki z dinozaurami przy użyciu komputerowych efektów specjalnych i animatroniki starają się odtworzyć wygląd i zachowania dinozaurów i innych zwierząt z ery mezozoicznej. W odróżnieniu od wielu starszych filmów dokumentalnych poświęconych dinozaurom, przeznaczających stosunkowo niewiele czasu na sceny ze zrekonstruowanymi zwierzętami, Wędrówki z dinozaurami niemal całkowicie skupiają się na pokazywaniu scen z życia prehistorycznych zwierząt, ich zachowań, interakcji z otoczeniem, relacji z przedstawicielami swojego i innych gatunków, zdobywania pożywienia, walki i rozmnażania; dane o tych aspektach ich życia uzyskano dzięki badaniom skamieniałości uzupełnionym przez spekulacje oparte na analizie zachowań współczesnych zwierząt. Od tej formuły twórcy serii zaczęli odchodzić dopiero przy niektórych odcinkach specjalnych serialu (patrz niżej). „Typowymi” dokumentami o dinozaurach, zawierającymi wywiady z paleontologami będącymi konsultantami naukowymi serialu oraz informacje o historii odkryć i badaniach nad skamieniałościami, są dodatkowe odcinki opisujące powstawanie serialu: Jak powstawały ‘Wędrówki z dinozaurami’ (ang. The Making of ‘Walking with Dinosaurs’) i druga część odcinka specjalnego Ballada o Wielkim Alu.
Oryginalna seria Każdy odcinek Wędrówek z dinozaurami przedstawia losy danego zwierzęcia lub grupki zwierząt (co nie wyklucza wątków pobocznych, bez udziału lub z niewielkim udziałem „głównych bohaterów” odcinka), zazwyczaj w przeciągu kilku miesięcy lub nawet kilku lat. Oryginalna seria składa się z sześciu 30-minutowych odcinków, z których każdy przedstawia losy zwierząt zamieszkujących dane terytorium na określonym etapie ery mezozoicznej.
Uwaga: polskie tytuły odcinków pochodzą z wersji polskiej serialu emitowanej na TVP2 w roku 2000.
Nowa krew Odcinek miał premierę w Wielkiej Brytanii 4 października 1999 r. Pierwszy odcinek serii przedstawia ekosystem terytorium współczesnej Arizony z okresu triasu, 220 mln lat temu.
Oryginalny tytuł: New Blood Miejsce kręcenia zdjęć do odcinka: Nowa Kaledonia
Zwierzęta pojawiające się w odcinku: Coelophysis Plateosaurus Peteinosaurus Postosuchus Placerias niezidentyfikowane cynodonty (na stronie internetowej serialu i w książce Tima Hainesa zostało ujawnione, że ich wygląd był wzorowany na cynodoncie z rodzaju Thrinaxodon z południowej Afryki. Jednak cynodonty występujące w tym odcinku są o wiele większe niż Thrinaxodon, który był wielkości kota. Ich rozmiary ustalono na podstawie dwóch odkrytych w Arizonie zębów trzonowych, wskazujących na zwierzę o długości co najmniej 1,5 metra. Więcej na temat tych zębów w dziale „Kontrowersje” – „Inne wątpliwości”) prehistoryczna ryba dwudyszna Arganodus ważki („zagrane” przez prawdziwe zwierzęta)
W odpowiadającym temu odcinkowi rozdziale książki Tima Hainesa pojawiają się też niezidentyfikowane fitozaury, metopozaury oraz spawęk.
Odcinek skupia się na losach grupki teropodów z rodzaju Coelophysis (a w szczególności jednej, młodej samicy), żyjących w zachodniej części superkontynentu Pangei. Dinozaury nie są jeszcze dominującą grupą lądowych kręgowców, rywalizują z przedstawicielami innych gałęzi archozaurów, w tym wielkimi drapieżnymi postozuchami, z pterozaurami, jak owadożerne peteinozaury, a także z terapsydami, takimi jak roślinożerne placeriasy czy ssakopodobne cynodonty. Wytrzymałość zwierząt różnych gatunków zostaje wystawiona na próbę, gdy po zakończeniu pory deszczowej przychodzi nadzwyczajnie długa i ciężka, 9-miesięczna pora sucha, doprowadzająca stopniowo do wyschnięcia lokalnej rzeki i przemiany okolicy w pustynię. Celofyzom udaje się dostosować do nowych, trudnych warunków, dzięki temu, że przy wydalaniu tracą mniej wody niż inne duże kręgowce, oraz dzięki zmianom zachowań – łączą się w grupy by wspólnie polować, nie cofają się przed kanibalizmem. Inne duże kręgowce nie radzą sobie tak dobrze w warunkach suszy. Samica postozucha, ranna w udo podczas ataku na placeriasy, nie jest w stanie polować; wypędzona przez samca swojego gatunku z własnego terytorium, wkrótce traci władzę w tylnych kończynach i ostatecznie ginie z głodu i wyczerpania, a jej ciało pada łupem watahy celofyzów. Gdy pora sucha się przedłuża, placeriasy opuszczają okolicę w poszukiwaniu wody i pożywienia; ostatecznie oprócz celofyzów w tej okolicy udaje się przetrwać jedynie cynodontom. Gdy przychodzi pora deszczowa, teren jest już opanowany przez dinozaury; do celofyzów dołącza stado dużych roślinożernych plateozaurów – dowód na to, jak dinozaury zdążyły się już zróżnicować, a zarazem zapowiedź nadchodzącej ery ich dominacji.
Czas tytanów Odcinek miał premierę w Wielkiej Brytanii 11 października 1999 r. Drugi odcinek serii przedstawia ekosystem terytorium współczesnego Kolorado z późnej jury, 152 mln lat temu.
Oryginalny tytuł: Time of the Titans Miejsca kręcenia zdjęć do odcinka: Kalifornia, Chile, Nowa Zelandia, Tasmania
Zwierzęta pojawiające się w odcinku: Diplodocus Brachiosaurus Allosaurus Ornitholestes Stegosaurus Othnielia Anurognathus ważki („zagrane” przez prawdziwe zwierzęta) żuki gnojaki („zagrane” przez prawdziwe zwierzęta)
W odpowiadającym temu odcinkowi rozdziale książki Tima Hainesa pojawiają się też celury (Coelurus); z kolei małe ornitopody nie są wprost wspominane, choć są wzmianki o bliżej nieokreślonych roślinożercach, których wabią spustoszenia dokonywane przez stado diplodoków w zagajniku sagowców.
Pod koniec okresu jurajskiego, po rozpadzie superkontynentu Pangei, klimat jest wilgotniejszy niż w triasie. Dzięki temu ogromne obszary, na których kiedyś były pustynie, teraz są porośnięte lasami iglastymi lub rozległymi paprociowymi równinami. Dinozaury dominują na Ziemi od dziesiątków milionów lat; największy sukces odnoszą olbrzymie, długoszyje zauropody, jak brachiozaury czy diplodoki. Odcinek otwiera scena składania jaj przez samicę diplodoka w gnieździe na skraju lasu. Przy pomocy pokładełka samica składa ok. 100 jaj, po czym przysypuje je i, pozostawiając własnemu losowi, opuszcza las i wraca do swego stada. Po 3 miesiącach z tych jaj, które nie padły łupem leśnych drapieżników, takich jak niewielki ornitolest, wykluwają się młode. Odcinek skupia się na ich dalszych losach, zwłaszcza jednej samiczki, od narodzin i natychmiastowej ucieczki w głąb lasu. Gdy samiczka ma rok, udaje się jej przeżyć atak dwóch allozaurów na stadko młodych diplodoków, do którego należy; w ataku tym giną dwa inne diplodoki, jeden zabity przez allozaura, drugi zabity przez przypadek przez zdenerwowanego stegozaura. Równolegle do losów małych diplodoków, odcinek przedstawia też życie stada dorosłych przedstawicieli tego gatunku, ich wzajemne relacje, zdobywanie pokarmu i sposób, w jaki kształtują swoje środowisko, karczując lasy. Przedstawiony zostaje też związek łączący olbrzymie diplodoki z niewielkimi pterozaurami – anurognatami, spędzającymi większą część życia na grzbietach lub w pobliżu olbrzymich dinozaurów i pożerającymi płoszone przez nie owady. Gdy samica diplodoka ma 5 lat, jako jednej z trzech członków stadka udaje się jej przeżyć ogromny pożar lasu; jest jednak zmuszona do wyjścia na równiny, gdzie jest narażona na ataki wielkich drapieżników, przed którymi nie potrafi się obronić. Jeden z towarzyszących jej młodych diplodoków wkrótce ginie; samicy i drugiemu z jej towarzyszy udaje się jednak znaleźć stado dorosłych diplodoków i dołączyć do niego. W wieku 10 lat już dojrzała samica po raz pierwszy przystępuje do godów i do kopulacji. Po kilku dniach zostaje zaatakowana przez dwa allozaury, udaje jej się jednak przeżyć atak, mimo odniesienia poważnych ran.
Okrutne morze Odcinek miał premierę w Wielkiej Brytanii 18 października 1999 r. Trzeci odcinek serialu przedstawia ekosystem terytorium współczesnego Oxfordshire z późnej jury, 149 mln lat temu.
Oryginalny tytuł: Cruel Sea Miejsca kręcenia zdjęć do odcinka: Bahamy, Nowa Kaledonia
Zwierzęta pojawiające się w odcinku: Ophthalmosaurus Cryptoclidus Liopleurodon Rhamphorhynchus Eustreptospondylus niezidentyfikowany żółw (o jego rozkładające się ciało w jednej ze scen walczą dwa eustreptospondyle) Hybodus (zidentyfikowany na stronie internetowej serialu) Leptolepis („zagrany” przez śledzie, zidentyfikowany na stronie internetowej serialu) Perisphinctes (zidentyfikowany w książce Tima Hainesa) kałamarnica („zagrana” przez prawdziwe zwierzę) skrzypłocze („zagrane” przez prawdziwe zwierzęta) korniki („zagrane” przez prawdziwe zwierzęta) krążkopławy („zagrane” przez prawdziwe zwierzęta)
W odpowiadającym temu odcinkowi rozdziale książki Tima Hainesa wzmiankowani są też liczni inni mieszkańcy jurajskich mórz, m.in. morskie krokodyle, minogi, śluzice, belemnity czy krewetki.
Odcinek otwiera scena, w której z morza przy brzegu wyspy niespodziewanie wynurza się olbrzymi pliozaur Liopleurodon, by schwytać w zęby eustreptospondyla poszukującego pożywienia na wybrzeżu i wciągnąć go pod wodę. (Nie ma dowodów, że liopleurodony rzeczywiście polowały w ten sposób; twórców serialu mogły zainspirować zachowania orek żyjących w wodach przybrzeżnych Argentyny, potrafiących atakować uchatki na wybrzeżach.) Na skutek podniesienia się poziomu oceanów, obszar współczesnej Europy w późnej jurze jest w dużym stopniu pokryty wodami Morza Tetydy, rozdzielającego kontynenty Laurazji i Gondwana. Na północnych krańcach Tetydy, gdzie dzieje się akcja odcinka, znajdują się nieliczne małe wysepki, otoczone płytkim morzem. Dinozaury nie są tu liczne, znakomite warunki do życia znajdują tu natomiast gady morskie z grupy plezjozaurów, jak kryptoklidy, oraz rybożerne pterozaury, jak ramforynchy. Raz do roku jednak z głębszych wód przybywają tu setki samic ichtiozaurów z rodzaju Ophthalmosaurus, by wydać tu na świat młode. Odcinek skupia się na losach nowego pokolenia oftalmozaurów przez cztery miesiące, jakie spędzają na płytkich wodach, od narodzin, przez stopniowy wzrost i nabywanie umiejętności łowieckich – przy jednoczesnym unikaniu drapieżników, takich jak liopleurodony czy rekiny z rodzaju Hybodus – aż do ich ostatecznego wypłynięcia na głębsze wody. Widzowie są jednak świadkami także wydarzeń z życia innych mieszkańców wysp i ich wód przybrzeżnych, jak polowania ramforynchów i kryptoklidów na ryby, wędrówki padlinożernych eustreptospondyli z wyspy na wyspę w poszukiwaniu pożywienia, gody skrzypłoczy, czy wreszcie wielki sztorm, który kładzie kres życiu największego drapieżnika tych wód – 25–metrowego liopleurodona, wyrzuconego na brzeg wyspy, niezdolnego wrócić do morza i zdanego na łaskę eustreptospondyli.
Pod skrzydłami olbrzymów Odcinek miał premierę w Wielkiej Brytanii 25 października 1999 r. Czwarty odcinek serialu przedstawia zwierzęta żyjące we wczesnej kredzie, 127 mln lat temu, na olbrzymim obszarze, od Brazylii, przez Amerykę Północną i młody Atlantyk, aż po wyspy na terytorium współczesnej Europy zachodniej.
Oryginalny tytuł: Giant of the Skies Miejsca kręcenia zdjęć do odcinka: Nowa Zelandia, Tasmania
Zwierzęta pojawiające się w odcinku: Ornithocheirus Tapejara niezidentyfikowane pterozaury Caulkicephalus (zidentyfikowany jako pterozaur) Iguanodon Dakotadon (zidentyfikowany jako amerykański iguanodon) Polacanthus Gastonia (zidentyfikowana jako amerykański polakant) Utahraptor Iberomesornis (zidentyfikowany na stronie internetowej serialu i w książce Tima Hainesa) Kronosaurus (do jego przedstawienia został wykorzystany komputerowy model liopleurodona) osa („zagrana” przez prawdziwe zwierzę)