Prawo kanoniczne () a. prawo kościelne – w Kościołach chrześcijańskich różnych tradycji system norm prawnych określających funkcjonowanie poszczególnych Kościołów, prawa i obowiązki poszczególnych członków (duchownych i świeckich), sposób zarządzania Kościołem, jego strukturę, przestępstwa i kary za nie oraz elementarne przepisy liturgiczne.
Nazwa pochodzi od podstawowej jednostki redakcyjnej kościelnych aktów prawnych – kanonu. Pierwotnie to właśnie zbiory kanonów () tworzyły prawo kanoniczne – choć były i są stosowane również inne formy redakcji przepisów. Dla odróżnienia dwóch porządków prawnych – świeckiego i kościelnego – przepisy świeckie nazywano (gr. ). Kanon (łac. ) to wyraz pochodzenia greckiego () oznaczający dosłownie sznur ciesielski, a w przenośni prawidło, wzorzec – normę.
Prawo kanoniczne oznacza też dyscyplinę, której przedmiotem są normy należące do systemu prawa kanonicznego, określaną również jako kanonistyka.
Źródła prawa kanonicznego Źródła prawa powszechnego Prawo obowiązujące w kościele powszechnym.
Prawo stanowione przez Kościół stanowi je papież – prawo papieskie stanowi je sobór – kolegium biskupów – prawo soborowe stanowione przez dykasterię kurii rzymskiej –
Źródła prawa partykularnego Prawo obowiązujące w kościele partykularnym, np.: statuty synodalne, księgi kościelne.
Historia źródeł prawa kanonicznego Kościoła katolickiego Dekret Gracjana i dekretyści W 1140 roku boloński mnich Gracjan dokonał systematyzacji i ujednolicenia przepisów prawa kanonicznego. Gracjan miał wybitnych poprzedników. W VII wieku Izydor z Sewilli stworzył uporządkowany tematycznie zbiór nazywany hispaną. Przed nim, w 1010 roku, dokonał podobnej systematyzacji Burchard z Wormacji, a w 1090 Iwon z Chartres. Dopiero jednak dzieło Gracjana – zwane Dekretem Gracjana () porządkujące ustawy soborowe poczynając od ustaw soboru nicejskiego z 325 roku – zyskało powszechny autorytet. Studiowali je dekretyści, wśród nich Paucapalea i Jan Teutonicus.
Dekretaliści W niedługim czasie po ukazaniu się Dekretu Gracjana zaszła potrzeba zgromadzenia nowego materiału prawnego, którego dostarczyły sobory laterańskie w 1179 (III) i 1215 (IV) r. oraz ustawodawstwa papieży Aleksandra III (1159–1181) i Innocentego III (1198–1216). Ponadto zwrócono uwagę, iż wiele dawnych dekretałów nie znalazło się w Dekrecie Gracjana. Stąd zaczęto tworzyć nowe zbiory prawa kościelnego. Było ich wiele. Pięć z nich przyjęła szkoła bolońska i objaśniała na równi z Dekretem Gracjana. Nazywano je , a po ukazaniu się nowej kompilacji Grzegorza IX – . W jednym z powstałych wówczas zbiorów prywatnych – autorstwa Bernarda z Pawii – po raz pierwszy zastosowano schemat: (o jurysdykcji kościelnej), (prawo procesowe z wyjątkiem karnego), (prawo osobowe), (prawo małżeńskie), (prawo karne).
Powstanie Na soborze trydenckim powołano specjalną komisję, która opracowała poszczególne zbiory prawa kanonicznego, nadając im jednolity układ. Tekst – pod nazwą – został zatwierdzony w 1580 roku przez papieża Grzegorza XIII, a obejmował: Dekret Gracjana, – Dekretały papieża Grzegorza IX z 1234 roku, – zbiór dekretałów papieża Bonifacego VIII z 1298, – nieukończony zbiór dekretałów papieża Klemensa V z lat 1314 i 1317, oraz – prywatne kompilacje dekretałów z XIV–XV wieku.
Współczesne kodyfikacje W XX w. Kościół katolicki dokonał odnowy swojego prawa. Pierwszą nowoczesną kodyfikacją był kodeks prawa kanonicznego z 1917. Prace nad tym kodeksem rozpoczęła w 1904 roku komisja ds. projektu nowego prawa kanonicznego powołana przez papieża Piusa X. Kodeks został promulgowany przez papieża Benedykta XV. Kodeks składał się z pięciu ksiąg, których układ oparty był na schemacie instytucji Justyniana (, , , , ). Zamiar reformy prawa kanonicznego ogłosił w początkach swojego pontyfikatu w 1959 roku papież Jan XXIII. Jednakże komisja do reformy prawa kanonicznego została powołana dopiero w 1963 roku, po rozpoczęciu II soboru watykańskiego. Nowy Kodeks prawa kanonicznego został promulgowany 25 stycznia 1983 roku przez papieża Jana Pawła II. Kodeks składa się z 7 ksiąg: Księga I. Normy ogólne, Księga II. Lud Boży, Księga III. Nauczycielskie zadanie Kościoła, Księga IV. Uświęcające zadanie Kościoła, Księga V. Dobra doczesne Kościoła, Księga VI. Sankcje w Kościele, Księga VII. Procesy.
W I poł. XX w. podjęto również prace nad kodyfikacją prawa kanonicznego katolickich Kościołów wschodnich, które początkowo przyniosły tylko częściowe regulacje (np. prawo małżeńskie zostało ogłoszone w 1949). Ostatecznie kodeks kanonów Kościołów wschodnich został promulgowany dopiero w 1990.
Kodeksy nie są jedynymi źródłami prawa kanonicznego. Zaś Kodeks z 1983 roku nie ma charakteru ekskluzywnego.
Wydziały prawa kanonicznego na uczelniach w Polsce Prawo kanoniczne jako kierunek studiów nauczane jest w Polsce na trzech wydziałach prawa kanonicznego Kościoła Katolickiego. Są to: Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Wydział Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Wydział Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie.
Wszystkie trzy wydziały posiadają uprawnienia do nadawania stopni naukowych w zakresie prawa kanonicznego.
Katedry prawa kanonicznego poza wydziałami prawa kanonicznego w Polsce Na wielu polskich uczelniach, pomijając trzy wydziały prawa kanonicznego, istnieją katedry prawa kanonicznego (nierzadko jednocześnie będące katedrami prawa wyznaniowego). Są to: Katedra Pedagogiki, Katolickiej Nauki Społecznej i Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (kierownik: ks. prof. dr hab. Wojciech Cichosz) Katedra Prawa Kanonicznego Papieskiego Wydziału Teologicznego w Warszawie Sekcja św. Jana Chrzciciela (kierownik: b.d.) Katedra Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego (p.o. kierownika: ks. dr Grzegorz Gura) Katedra Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego (kierownik: ks. dr hab. Kazimierz Dullak prof. US) Katedra Prawa Kanonicznego i Ekumenizmu Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego (kierownik: ks. dr hab. Andrzej Pastwa prof. UŚl) Katedra Prawa Kanonicznego i Wyznaniowego Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu (kierownik: ks. prof. zw. dr hab. Wiesław Wenz) Katedra Filozofii i Prawa Kanonicznego Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego (kierownik: ks. prof. dr hab. Lucjan Świto) Katedra Prawa Wyznaniowego i Kanonicznego Wydziału Teologicznego Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie (p.o. kierownika: bp prof. zw. dr hab. Wiktor Wysoczański) Katedra Teologii Pastoralnej i Prawa Kanonicznego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (kierownik (kurator): ks. prof. dr hab. Jan Szpet) Zakład Prawa Kanonicznego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego (kierownik: ks. prof. zw. dr hab. Grzegorz Leszczyński) Zakład Prawa Kościelnego i Wyznaniowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego (kierownik: prof. zw. dr hab. Wacław Uruszczak).
Zobacz też kanonistyka katolicyzm papież
Przypisy
Linki zewnętrzne