Ostrów Mazowiecka – miasto w województwie mazowieckim, siedziba powiatu ostrowskiego oraz gminy wiejskiej Ostrów Mazowiecka. Do 7 grudnia 1926 miasto nosiło nazwę OstrówDziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 1927, nr 1 i 2, poz. 6, s. 8..
Ostrów była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego w województwie mazowieckimAdolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39.. Miejsce obrad sejmików ziemskich ziemi nurskiej w latach 1641–1647Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa ostrołęckiego.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 21 530 mieszkańców, będąc 23. najludniejszym miastem w województwie.
Położenie Miasto leży w północno-wschodniej części województwa mazowieckiego, na skrzyżowaniu drogi krajowej nr 8, która w przyszłości stanie się częścią trasy ekspresowej Via Baltica, oraz kilku dróg lokalnych. Położona jest w ważnym węźle dróg o znaczeniu międzynarodowym, krajowym i regionalnym, ponieważ leży na szlaku handlowym w kierunku przejścia granicznego Ogrodniki. Węzeł ten tworzą drogi przynależne do krajowego, wojewódzkiego i powiatowego układu komunikacyjnego.
Miejscowość znajduje się w środkowej części Międzyrzecza Łomżyńskiego, wchodzącego w skład Niziny Północnomazowieckiej oraz około 98 km od centrum Warszawy.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Ostrów Mazowiecka ma obszar 22,09 km², w tym: użytki rolne: 41% użytki leśne: 19%
Miasto stanowi 1,8% powierzchni powiatu. W strukturze obszarowej powierzchni miasta liczącej 2209 ha, wyróżnia się: 397 ha: tereny zabudowy miejskiej (zabudowa niska i wysoka) 10 ha: tereny zabudowy przemysłowej pozostały obszar w skład którego wchodzą użytki zielone, rolne, lasy oraz tereny zdegradowane (zamknięta nasycalnia podkładów kolejowych)
Historia
Okręg grodowy mały|Nadanie praw miejskich wsi Ostrów Mazowiecka przez Bolesława IV, księcia mazowieckiego, w 1434 r. (dokument przechowywany w AGAD) Podczas gdy Mazowszanie zakładali znaczne grody na wschodnich rubieżach swojego terytorium, prosperujące Klukowicze, Brześć nad Bugiem etc., Ostrowi jeszcze nie było; założono ją późno – w wieku XIV i było to na tzw. surowym korzeniu, a nie w miejscu wcześniejszego osadnictwa Ten stan to wynik położenia okolic Ostrowi na „płonącym pograniczu”, w obszarze wieleset lat penetrowanym, rabowanym przez Jaćwingów i Litwinów, którzy to wielokrotnie pustoszyli północ i wschód Mazowsza.
Za panowania Ziemowita III, w 1377 na zjeździe możnych mazowieckich w Sochaczewie, powołano do istnienia kasztelanię ostrowską – została częścią nowo tworzonej ziemi nurskiej.
Obszar tej ziemi ustalono na ok. 3500 km², a jej terytorium oddano w zarząd trzem Komesom grodowym: ostrowskiemu 500 km², kamienieckiemu 2000 km², nurskiemu 1000 km².
Ustalenia z Sochaczewa, są pierwszym dokumentem kodyfikującym prawa dla księstwa mazowieckiego, w tym ustalające podział administracyjny kraju na kasztelanie.
Dzięki opiece pana ziemi nurskiej Janusza Starszego Ostrów (jeszcze wtedy wieś) rozwijała się szybkoMieczysław Bartniczak, „Ze starych i nowych dziejów Ostrowi Mazowieckiej. Nazwa, herb i geneza miasta”. stając się na tle ówczesnego wschodniego Mazowsza znaczącą osadą. W takich warunkach Książę wybrał leżącą blisko centrum Ziemi nurskiej i komunikacyjnej arterii Bugu, Ostrów na siedzibę Komesa. Kasztelan na grodzie w Ostrowi kierował administracją gospodarczą (ściąganiem danin/podatków), obroną, pełnił funkcje sądownicze na podległym sobie terenie; podlegali mu też: chorąży, wojski, sędzia grodowy, włodarz.
Miasto thumb|Cerkiew św. Mikołaja w Ostrowi Mazowieckiej (1910) Prawa miejskie oparte na wzorze chełmińskim nadał w 1434 r. Bolesław IV. Jednocześnie zwolnił on nowo kreowanych mieszczan z podatków na 12 lat. Książęta posiadali w Ostrowi dwór-rezydencjęRegesty zapisek najstarszego rejestru kancelarii ks. Janusza I (1414-1426) (Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryka Koronna, sygn. MK3), Opracowanie: Krzysztof Chłapowski, Małgorzata Jesiotr, Kazimierz Pacuski, Anna Sali. użytkowali go kolejno Janusz Ihttps://web.archive.org/web/20200226061210/http://www.ostrowmaz.pl/pl/page/spacerkiem-przez-dzieje dostęp lipiec 2015. i Bolesław IV. Od roku 1461 pojawiła się w Ostrowi szkoła realizująca program Trivium.
W 1514 r. od Anny mazowieckiej miasto otrzymało przywilej na 4 jarmarki rocznie i 1 targ tygodniowo. Dzięki korzystnemu położeniu przy szlakach handlowych, mądrej polityce książęcej, zabezpieczeniu od najazdów litewskich w latach 20. XVI stulecia, miasto osiągnęło liczbę 3000 mieszkańców. Po licznych wojnach ponownie taką liczbę mieszkańców Ostrów posiadała dopiero w schyłku I połowy XIX stulecia. Dla porównania, w 1510 r. stołeczna Warszawa ze wszystkimi przedmieściami wraz z Pragą była zamieszkana przez ok. 4700 osób, więc w podobnym czasie ludność miasta Ostrowi równa była 64% populacji stolicy państwa mazowieckiego.
Rok 1526 to inkorporacja kasztelanii ostrowskiej do Królestwa Polskiego. W XVI–XVIII wieku starostwo grodowe, zniszczone w XVII wieku, w tym okresie osiedlają się tu pierwsi Żydzi.
W czasach zaboru rosyjskiego mieszkańcy miasta i okolic brali udział we wszystkich powstaniach narodowych, często płacąc za to wysoką cenę, np. zsyłki na Sybir. Od 1867 siedziba powiatu, pod koniec XIX wieku miasto przeżywało ożywienie gospodarcze.
W 1926 r. zatwierdzono obecną nazwę miasta – Ostrów Mazowiecka. W 1929 r. miasto liczyło 14 669 mieszkańców. Było tu gimnazjum i szkoła zawodowa. W mieście istniał kościół katolicki i synagoga. Działały: Zjednoczenie Kulturalno-Oświatowe „Sokół”, Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego „TUR”, Stowarzyszenie Żydowskie „Oświata” oraz trzy związki i cechy.
W czasie II wojny światowej niedaleko torów do 1941 roku przebiegała granica między Generalnym Gubernatorstwem a radziecką strefą okupacyjną. W czasie okupacji niemieckiej w mieście i okolicy dokonano licznych zbrodni, m.in. 11 listopada 1939 roku Niemcy rozstrzelali za miastem 364 Żydów – mężczyzn, kobiet i dzieci. W Grądach i Komorowie powstały obozy dla jeńców radzieckich. W czasie II wojny światowej miasto zostało zniszczone w ok. 60%.
Po 1945 r. nastąpił rozwój przemysłu, od 1963 działała filia Warszawskich Zakładów Radiowych „Rawar”, od 1974 zakłady mechaniczne i kombinat mleczarski, od 1976 fabryka mebliTomasz Chludziński, Janusz Żmudziński: „Mazowsze, mały przewodnik”, Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa, 1978, s. 182..
W 1975 r., w wyniku zmian administracyjnych, Ostrów przestała być siedzibą powiatu, w 1999 r. została nią ponownie.
Demografia thumb|Obwodnica Ostrowi Mazowieckiej widziana z węzła „Łomża” Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku miasto zamieszkiwało 13 425 osób, 6551 było wyznania rzymskokatolickiego, 39 prawosławnego, 10 ewangelickiego, 6812 mojżeszowego i 13 bezwyznaniowców. Jednocześnie 7991 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 3398 żydowską, 27 rosyjską, 6 rusińską, 1 awarską, 1 francuską a 1 łotewska. Było tu 1238 budynków mieszkalnych.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni Jednostka osób % osób % osób % Populacja 22 013 100% 11 552 52,48% 10 461 47,52% Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 987 osób/km² 518 osób/km² 469 osób/km²
Podział liczbowy mieszkańców miasta, w odniesieniu do zabudowy przez nich zamieszkiwanej wygląda następująco: 16 300 mieszkańców – zabudowa jednorodzinna 5821 mieszkańców – zabudowa wysoka 1164 mieszkańców – zabudowa niska
Piramida wieku mieszkańców Ostrowi Mazowieckiej w 2014 roku. 690x480px
Architektura
Zabytki Lista niektórych zabytków chronionych prawem (rejestrowanych) w mieście: kościół Wniebowzięcia NMP z 2 poł. XIX wieku; kaplica drewniana z 1830 r.; cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Lubiejewskiej; park z XIX wieku; ratusz neobarokowy z 1927 r. przy ul. 3 Maja; jatki (hala targowa) z 1902–1903, przy ul. Pocztowej; dom z 1903 r. przy ul. Dubois 26; szkoła z 1926 przy ul. Kościuszki 11; poczta, ob. przychodnia z 1910 r. przy ul. Kościuszki 10; Bank Ludowy z 1926 r. przy ul. 3 Maja 32; „Dom Popa”, ob. PKO z 1900 r. przy ul. 3 Maja 57; dom, ob. przychodnia rejonowa ZOZ z 1913 r. przy ul. 3 Maja 67; mur kościelny i cmentarny (kamienie murowe pochodzą z grzebaliska pogańskiego Żale, znajdującego się w okolicach Podborza); Dwór Rodzinny Niewęgłowskich przy ul. Mazowieckiej 44.
Gospodarka W mieście rozwinięty jest przemysł drzewny, elektroniczny, maszynowy i spożywczy.
Znajduje się tu kilka dużych podmiotów gospodarczych: fabryka mebli „Forte”, zakłady „Zurad” produkujące urządzenia radiolokacyjne, fabryka koncentratów spożywczych „”, mleczarnia „Ostrowia”, zakłady tworzyw sztucznych „”, firma „Schneider” zajmująca się techniką samochodową i kontenerową, firma „Natur Produkt Zdrowit” produkująca kosmetyki i farmaceutyki, firma „ROLSTAL” produkująca konstrukcje stalowe, „Genderka” – producent styropianu, „Prefabet” – producent betonu oraz „Emma” i „Miwex” – firmy spożywczeObjaśnienia do mapy geośrodowiskowej Polski: Arkusz Ostrów Mazowiecka, s. 8..
Transport Publiczny transport zbiorowy Organizatorem komunikacji miejskiej w Ostrowi Mazowieckiej jest Zakład Gospodarki Komunalnej w Ostrowi Mazowieckiej sp. z o.o., który wykonuje te zadania od 1 lutego 2006 roku.
Przewozy autobusowe Przy placu Waryńskiego 2 znajduje się pięciostanowiskowy dworzec autobusowy. Z obiektu realizowane są połączenia krajowe oraz regionalne. Kursy obsługują przewoźnicy ogólnopolscy, oferujący połączenia m.in. do Ostrołęka, Warszawa, Białystok, Lublin, Olsztyn oraz Giżycko, w tym bezpośrednie połączenia z Lotnisko Chopina w Warszawie.
Z dworca korzystają również przewoźnicy lokalni, realizujący połączenia z miejscowościami na terenie powiatu ostrowskiego i okolicznych gmin.
Transport kolejowy Ostrów Mazowiecka leży przy niezelektryfikowanej linii kolejowej nr 34 Ostrołęka – Małkinia o długości 55,333 km. W 1993 roku zawieszono na niej kursowanie pociągów pasażerskich.
W ramach programu Kolej Plus planowane jest przywrócenie ruchu pasażerskiego na odcinku Ostrów Mazowiecka – Małkinia Górna. Inwestycja obejmuje modernizację i elektryfikację 20 km linii, a jej wartość wynosi ponad 250 mln zł. Dokumentacja projektowa powstaje przy udziale firmy Track Tec Construction, natomiast roboty budowlane mają rozpocząć się w 2027 roku po uzyskaniu niezbędnych zgód administracyjnych.
W ramach modernizacji przewidziano: budowę trzech nowych przystanków: Ostrów Mazowiecka Południe, Niegowiec i Błędnica, odbudowę peronów na stacji w Ostrowi Mazowieckiej oraz na przystankach Ostrów Mazowiecka Miasto i Biel, dostosowanie wszystkich obiektów do obsługi osób o ograniczonej mobilności.
Planowana elektryfikacja i modernizacja linii ma umożliwić mieszkańcom północnego Mazowsza wygodny dojazd pociągiem do Warszawy w około 1,5 godziny oraz zwiększyć możliwości przewozów towarowych.
Linia Ostrów Mazowiecka – Małkinia Górna jest częścią szerszego programu Kolej Plus w województwie mazowieckim, obejmującego również modernizację linii Sokołów Podlaski – Siedlce, dokumentację dla linii Zegrze – Przasnysz oraz budowę nowej linii Świerże Górne – Dobieszyn, poprawiającej dostęp kolejowy w regionie.
Oświata Szkoły podstawowe Szkoła Podstawowa nr 1 im. Tadeusza Kościuszki Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Pawła II Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Korczaka Szkoła Podstawowa nr 4 im. 18 Pułku Artylerii Lekkiej
Szkoły muzyczne Społeczna Szkoła Muzyczna I stopnia Samorządowa Szkoła Muzyczna I stopnia
Szkoły średnie alt=|mały|Liceum Ogólnokształcące w Ostrowi Mazowieckiej projektu Mariana Straszaka
Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika Zespół Szkół nr 1 im. rtm. Witolda Pileckiego Zespół Szkół nr 2 im. Powstańców Styczniowych
Bursa szkolna