Joanna Pacuła (ur. 30 grudnia 1957 w Tomaszowie Lubelskim) – polska aktorka filmowa, telewizyjna i teatralna, modelka, która od lat 80. mieszka i pracuje w Stanach Zjednoczonych.
Za występ w dramacie kryminalnym Michaela Apteda Park Gorkiego (1983) była nominowana do Złotego Globu dla najlepszej aktorki drugoplanowej. Następnie występowała przede wszystkim w amerykańskich filmach klasy B, a także m.in. w produkcjach: włoskich, austriackich, hiszpańskich, izraelskich, francuskich, japońskich i nowozelandzkich, z czego duża część była amerykańskimi koprodukcjami. Anglojęzyczna prasa porównywała ją m.in. do młodej Lauren Bacall. Jej wdziękiem zachwycał się Giorgio Armani. Polacy widzieli w niej następczynię Poli Negri. Wbrew często powielanym w mediach informacjom, nie została wymieniona jako jedna z „obiecujących nowych aktorów z 1984” według krytyka Johna Willisa ani nie znalazła się na listach: „50 najpiękniejszych ludzi na świecie” wg amerykańskiego magazynu „People”, „100 najseksowniejszych kobiet wszech czasów” wg magazynu „FHM (For Him Magazine)” i „największych supermodelek świata” wg Channel 5.
25 marca 2026 nakładem wydawnictwa Agora ukazała się książka biograficzna Pacuła. Najsłynniejsza Polka na świecie, autorstwa Marty Górnej.
Życiorys Rodzina i edukacja Urodziła się w Tomaszowie Lubelskim. Jest córką Narcyzy i Leona Pacułów; matka była farmaceutką, a ojciec – inżynierem. Wychowywała się z bratem i dwiema siostrami, Ewą (ur. 16 grudnia 1971) i Grażyną.
Odnosiła sukcesy szkolne jako lekkoatletka w biegu na 80 metrów i biegu przez płotki. W wieku sześciu lat obejrzała film André Hunebelle'a Fantomas zamarzyła o byciu aktorką. Podczas nauki w Liceum Ogólnokształcącym im. Bartosza Głowackiego w Tomaszowie Lubelskim udzielała się w szkolnym kółku teatralnym, z którym wystawiła przedstawienie Leonarda Gershe’a Motyle są wolne (Butterflies Are Free); w sztuce wcieliła się w postać głównej bohaterki, Jill Tanner. Chciała studiować archeologię, ale ostatecznie ukończyła Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Warszawie.
Początki kariery W latach 1979−1981 występowała na scenie Teatru Dramatycznego w Warszawie pod dyrekcją Gustawa Holoubka w spektaklach: Noc listopadowa (reż. Maciej Prus), Ćwiczenia z romantyzmu (reż. Gustaw Holoubek), Jak wam się podoba (reż. Jan Maciejowski) i Bałałajkin i spółka (reż. Ludwik René), ale szczególną popularnością wśród widzów cieszyła się jej kreacja Albertynki w Operetce (1980; reż. Maciej Prus), która została doceniona także przez krytyków. Wystąpiła w kilku spektaklach Teatru Telewizji, m.in. jako Zosia, odrzucającą zaloty napotkanego na ulicy Ignacego (Marek Walczewski), w jednoaktówce Aleksandra Fredry Pierwsza lepsza, czyli nauka zbawienia (1980; reż. Andrzej Łapicki) i Desdemona w tragedii szekspirowskiej Otello (1984; reż. Andrzej Chrzanowski).
W kinie statystowała jako studentka, uczestniczka letniego obozu językoznawczych kół naukowych, w filmie kina moralnego niepokoju Barwy ochronne (1976) w reżyserii Krzysztofa Zanussiego. Pierwszą poważną rolę zagrała w filmie psychologicznym Mieczysława Waśkowskiego Nie zaznasz spokoju (1978), w którym wcieliła się w Bożenę Kaczmarek, ukochaną głównego bohatera, Tolka Maliniaka (Krzysztof Janczar). Następnie wystąpiła w dwóch telewizyjnych dziełach Jana Łomnickiego: jako Duśka Bytnarówna, siostra „Rudego”, w filmie Akcja pod Arsenałem (1978) i temperamentną Ewę Szymosiuk, artystkę z „Mazowsza”, w dwóch odcinkach serialu Dom (1980) emitowanego w TVP1. Zagrała także Maryśkę w filmie psychologicznym Sylwestra Szyszki Zerwane cumy (1979) i Irenę, młodszą siostrę Piotrka (Eugeniusz Priwieziencew), głównego bohatera dramatu obyczajowego Radosława Piwowarskiego Córka albo syn (1979).
Rozpoznawalność w kraju przyniosła jej kreacja rozmarzonej praktykantki pielęgniarki Joli „Sarny” Morawieckiej, skłóconej z rodzicami, bezradnej wobec rodzącej się miłości, w trzyodcinkowym dramacie telewizyjnym Zielona miłość (1980). Zagrała także kolejne role serialowe: Gabrielę „Gabi” Metelską w Janie Serce (1982; reż. Radosław Piwowarski), Krystynę w Przyjaciołach (1981; reż. Andrzej Kostenko), prostytutkę w jednym z odcinków 07 zgłoś się (1982; reż. Krzysztof Szmagier) i Elwirę w Życiu Kamila Kuranta (1983; reż. Grzegorz Warchoł. Przyjęła niewielką rolę Marioli, marzącej o karierze filmowej znajomej pisarza, głównego bohatera telewizyjnego filmu obyczajowego Pawła Kuczyńskiego Yokohama (1982).
Jej zdjecia w okresie kariery w Polsce były często publikowane (czasem także na okładce) w tygodnikach „Film” i „Ekran” oraz w miesięczniku „Kino”.
Kariera międzynarodowa W zagranicznym kinie zadebiutowała rolą Leny, żony porucznika Tudora Gheorghiu, w rumuńskim dramacie wojennym Sergiu Nicolaescu Ostatnia noc miłości (Ultima noapte de dragoste, 1980), który został zaprezentowany w Warszawie z okazji obchodów Święta Narodowego Rumunii.
W grudniu 1981, kiedy w Polsce wprowadzono stan wojenny, przebywała w Paryżu, dokąd udała się na urlop. Zachęcona przez Romana Polańskiego, rozpoczęła karierę fotomodelki, m.in. zagrała we francuskich reklamach, poza tym statystowała w kilku filmach. Następnie, również zachęcona przez Polańskiego, wyleciała na trzy miesiące do Stanach Zjednoczonych. 16 maja 1982, niedługo przed powrotem do Polski, ukradziono jej wszystkie dokumenty, bilety i paszport. W oczekiwaniu ja wyrobienie nowych dokumentów zrealizowała kilka zleceń modelingowych. Przez kilka miesięcy mieszkała u aktorki Elżbiety Czyżewskiej, z której pomocą rozpoczęła karierę aktorską i współpracę z reżyserami hollywoodzkimi. Burzliwe relacje aktorek stały się inspiracją do filmu Jerzego Bugajewicza Anna (1987) ze scenariuszem Agnieszki Holland i do spektaklu telewizyjnego Feliksa Falka Aktorki. Pacuła w późniejszych latach odmawiała komentarzy o konflikcie z Czyżewską, z wyjątkiem wywiadu dla czasopisma „Elle” z 1999, w którym powiedziała: „Nie miałam mieszkania, nie wiedziałam, co ze sobą zrobić. Ktoś ze znajomych poradził mi, żeby zadzwonić do Eli, może »przechowa mnie« przez parę tygodni. Zgodziła się. Doceniam to. Jednak nie mogłyśmy się dogadać – i ze względu na różnicę wieku, i poglądów”.
Polecona przez Romana Polańskiego, została obsadzona w roli Iriny Asanowek w dramacie kryminalnym Michaela Apteda Park Gorkiego (Gorky Park, 1983), za którą otrzymała głównie przychylne recenzje i nominację do Złotego Globu dla najlepszej kobiecej roli drugoplanowej. Za sprawą występu w Parku… zdobyła uwagę amerykańskiej prasy, m.in. redakcji czasopism: „GQ”, „Vogue”, „Harper’s Bazaar” i „Time”, które w swoich artykułach porównywały ją do Lauren Bacall, Ingrid Bergman, Jean Simmons czy Jennifer Jones. O Pacule dużo pisano także w europejskiej i australijskiej prasie. W 1984 razem z Anthonym Franciosą wręczyła Oscara za najlepsze zdjęcia na 56. gali rozdania nagród Akademii Filmowej.
Wzięła udział w przesłuchaniach do roli Dany Barrett w komedii grozy Ivana Reitmana Pogromcy duchów (Ghostbusters, 1984) i Jill w tragikomedii Terry’ego Gilliama Brazil (1985), ale ostatecznie odrzuciła obie propozycje. Zagrała kibucniczkę Gilę, główną bohaterkę krytycznie przyjętej brytyjskiej komedii Lewisa Gilberta Nie całkiem w raju (Not Quite Paradise, 1985). Następnie miała zagrać główną rolę Bichette w niemieckim dramacie kryminalnym Roberta van Ackerena Tygrysica (Die Tigerin), ale reżyser został zwolniony przez producenta Dietera Geisslera przed rozpoczęciem zdjęć, a Pacule nie pozwolono opuścić USA ze względu na trwający proces naturalizacji.
W drugiej połowie lat 80. zagrała Żydówki w krytycznie przyjętych produkcjach: Marissę Freilich w trzyodcinkowym miniserialu ABC Przeprawa (Crossings, 1986) i Elli, agentkę Mosadu, w filmie akcji Terry’ego J. Leonarda Umrzeć z honorem (Death Before Dishonor, 1987), a także Lukę w brytyjsko-jugosłowiańskim miniserialu wojennym Jacka Golda Ucieczka z Sobiboru (Escape from Sobibor, 1987), który został uhonorowany Złotym Globem za najlepszy miniserial lub film telewizyjny. Za rolę czarnego charakteru – modelki Felice, która żyje pod wpływem przekazywanej z pokolenia na pokolenie klątwy powodującej gnicie – w horrorze Pena Denshama Pocałunek (The Kiss, 1988) była nominowana do nagrody Saturna dla najlepszej aktorki. Następnie pojawiła się w roli belgijskiej księżniczki w komedii Cammella Coulsona Afrykańska przygoda (Options, 1989). Zagrała podwójną rolę: Dianę, żonę majora, i pielęgniarkę Annę, w krytycznie przyjętym thrillerze wojennym Petera Markle Punkt załamania (Breaking Point, 1989) nakręconym dla stacji TNT.
Na przełomie lat 80. i 90. odrzuciła propozycje zagrania głównych ról żeńskich w późniejszych hitach kasowych: Batman, 9½ tygodnia i Nagi instynkt. Wbrew powielanym przez media spekulacjom, nie była rozważana do roli dziewczyny Jamesa Bonda w Licencji na zabijanie. Była kandydatką do roli Ann Talbot w thrillerze Costy-Gavrasa Pozytywka (Music Box, 1989). Bez powodzenia wzięła udział w przesłuchaniach do ról: komandor Elizabeth Shelby w serialu fantastycznonaukowego Star Trek: Następne pokolenie, Sabiny w melodramacie Nieznośna lekkość bytu, Catharine Peterson w thrillerze Czarna wdowa i Elizabeth Williams w horrorze sci-fi Lewiatan.
W 1990 wzięła udział w sesjach zdjęciowych dla amerykańskich czasopism „Vanity Fair” i „Mirabella”. Na początku lat 90. zagrała ekolożkę Dianę Randall w krytycznie przyjętym serialu CBS Elita (E.A.R.T.H. Force, 1990), profesor Leslie Davalos w kasowym filmie Dwighta H. Little’a Wybraniec śmierci (Marked for Death, 1990) ze Stevenem Seagalem w roli głównej i doktor Lenę Pole w telewizyjnym thrillerze medycznym Jerrolda Freedmana Stan krytyczny (Condition: Critical, 1992). Zagrała także we włoskich filmach: jako Alina w erotyku Maura Bologniniego Mężowie i kochankowie (La villa del venerdì, 1991), owdowiałą redaktorkę Tracy, która staje się obiektem seryjnego mordercy (François Montagutt), w thrillerze kryminalnym Lamberto Bavy Zagadka osobowości (Body Puzzle, 1993) i femme fatale poszukującą zaginionej siostry w parodii filmowej Ezio Greggio Milczenie baranów (Il Silenzio dei Prosciutti, 1994).
25 grudnia 1991 w serwisie informacyjnym Wiadomości w TVP1 wyemitowano wywiad Wandy Nadobnik z Pacułą, który został krytycznie odebrany w ogólnopolskich mediach z uwagi na amerykański akcent aktorki i wplątywanie przez nią anglojęzycznych zwrotów do wypowiedzi.