thumb|upright|Tablica upamiętniająca Tomasza Nocznickiego przy ul. Krasińskiego 10 w Warszawie Tomasz Nocznicki, ps. Paweł spod Grójca, Tomasz Wiejski (ur. 20 lub 28 grudnia 1862 w Warszawie, zm. 3 listopada 1944 w Słomnikach) – polski działacz ruchu ludowego i niepodległościowego, publicysta, współzałożyciel „Zarania”, poseł na Sejm i senator. Minister bez teki w rządzie Jędrzeja MoraczewskiegoTadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski. Warszawa 1973, s.274.
Dzieciństwo i młodość Nie znał swoich rodziców. Wychowywali go przybrani rodzice Magdalena i Karol Jóźwikowie z Czesinowa. W latach 1870–1872 uczęszczał do szkółki wiejskiej w Lipiu. Na ukształtowanie jego osobowości wpłynęli nauczyciel Kazimierz Dzierzbicki i ksiądz Roch Wójcicki. Po śmierci przybranych rodziców pracował jako pomocnik fornala w podgrójeckim folwarku, następnie u inżyniera drogowego w Grójcu i na poczcie. W latach 1883–1886 odbył służbę wojskową w 35 brygadzie artylerii pieszej w Rostowie w guberni jarosławskiej – awansowany na podoficera, a następnie starszego podoficera. Następnie służył do 1891 w garnizonie w Grójcu. Po wystąpieniu z wojska był kierownikiem miejscowego klubu urzędniczego. W latach 1894–1895 prowadził sklep; najpierw w Korolewie (pow. grójecki), potem w BelskuSłownik Biograficzny Działaczy Ruchu Ludowego (makieta), Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1989, s. 287, .
Działalność W 1895 nawiązał kontakt z redaktorem „Zorzy”, Maksymilianem Malinowskim, pod którego wpływem przystąpił do Ligi Narodowej, będąc w latach 1904–1906 jej członkiemStanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 580. i angażując się w prace oświatowe wśród ludności wiejskiej. Podczas rewolucji 1905 zaangażowany był w akcję polonizacji gmin w powiecie grójeckim, przez co został aresztowany i był więziony w Grójcu. Po wyjściu z więzienia współdziałał z siewbiarzami. Jego poglądy w tym czasie mocno się zradykalizowały. W 1907 r. był współzałożycielem czasopisma „Zaranie”. Jako przedstawiciel ruchu zaraniarskiego uważał, że cały ruch ludowy powinien przede wszystkim walczyć o oświatę dla ludu oraz o pełny dostęp do nauki dla wszystkich dzieci wiejskich. Jego słowa z 1908 r.:
W latach 1909–1914 był prezesem Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Stanisława Staszica. W 1915 współzakładał Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” w Królestwie Polskim, którego był pierwszym prezesem do 1916 r. Członek Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (XII 1915 – V 1917)Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915–1917), Kielce 2003, s. 246 .. Następnie był członkiem Komisji Sejmowo-Konstytucyjnej Tymczasowej Rady StanuWłodzimierz Suleja, Tymczasowa Rada Stanu, Warszawa 1998, s. 219.. Był ministrem bez teki w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego.
W 1922–1927 był posłem na Sejm I kadencji, a w latach 1928–1930 senatorem II kadencji, wybranym z listy PSL „Wyzwolenie” w województwie warszawskimTadeusz i Karol Rzepeccy, Sejm i Senat 1928–1933. Podręcznik zawierający wyniki wyborów w województwach, okręgach i powiatach, podobizny posłów sejmowych i senatorów, statystyki i mapy poglądowe, Wielkopolska Księgarnia Nakładowa Karola Rzepeckiego, Poznań 1928, s. 191, 251.. Od 1931 należał do Stronnictwa Ludowego. mały|Grób Tomasza Nocznickiego Zmarł w szpitalu w Słomnikach, do których został wysiedlony przez Niemców z Warszawy po upadku powstania. Pochowany na miejscowym cmentarzu, w październiku 1947 został ekshumowany na cmentarz w Lipiu.
Ordery i odznaczenia Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 6 października 1947) „za całokształt działalności społecznej”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1938) „za zasługi na polu pracy społecznej”. Krzyż Niepodległości (19 czerwca 1938) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Złoty Krzyż Zasługi (17 lutego 1938) „za zasługi na polu pracy społecznej”.
Upamiętnienie W 1960 imieniem Tomasza Nocznickiego nazwano ulicę w Warszawie. W 1962 na ścianie budynku przy ul. Krasińskiego 10 w Warszawie odsłonięto tablicę upamiętniającą Tomasza Nocznickiego. Poczta Polska wyemitowała 26 lipca 1985 r. znaczek pocztowy z podobizną Tomasza Nocznickiego o nominale 10 złotych, w serii Przywódcy ruchu ludowego. Autorem projektu znaczka był Jacek Konarzewski. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994. Ulica Tomasza Nocznickiego znajduje się w Zabrzu w dzielnicy Centrum.
Przypisy
Bibliografia Tomasz Nocznicki – ludowy patriota, artykuł biograficzny przygotowany dla Polskiego Radia Encyklopedia powszechna PWN, tom 3.
Linki zewnętrzne Publikacje T. Nocznickiego dostępne w zbiorach Biblioteki Narodowej - wersja cyfrowa na Polona.pl
Kategoria:Członkowie Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (1915–1917) Kategoria:Członkowie Ligi Narodowej Kategoria:Członkowie ruchu zaraniarskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Politycy PSL „Wyzwolenie” Kategoria:Politycy Stronnictwa Ludowego Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Posłowie na Sejm I kadencji (1922–1927) Kategoria:Posłowie z okręgu Ciechanów (II RP) Kategoria:Senatorowie II kadencji (1928–1930) Kategoria:Senatorowie II Rzeczypospolitej (województwo warszawskie) Kategoria:Urodzeni w 1862 Kategoria:Współpracownicy Tymczasowej Rady Stanu Kategoria:Zmarli w 1944