Ręcznik wyszywany (obrzędowy, paradny), rusznyk, rusznik (ukr. i ros. рушник; białorus. ручнiк, уціральнік) – ozdobny pas białego wyszywanego płótna.
Ręczniki w kulturze wschodniosłowiańskiej Ruszniki są charakterystyczne dla kultury ludowej wschodniosłowiańskiej. Niekiedy wyhaftowane zostają na nim magiczne znaki ochronne. Ręcznikiem takim tradycyjnie zakrywano chleb leżący na stole. Syn wyruszający w daleką i niepewną drogę dostawał od matki ręcznik. Na ręczniku także podaje się chleb i sól na przywitanie gości. W cerkwiach i chatach ręczniki wiesza się nad ikonami (piękny kącik) oraz portretami przodków. Jest używany także w wielu obrzędach, przede wszystkim związanych ze ślubem lub przejściem w zaświaty. Ruszniki miały symboliczne znaczenia: drogi, losu, ochrony.
Zarówno starsze, jak i młodsze kobiety przygotowywały haftowane ręczniki jako pokaz swoich umiejętności, natomiast młode kobiety wykonywały je także jako część wyposażenia domowego, które zabierały do swoich przyszłych domów po ślubie.
Ruszniki są szczególnie mocno zakorzenione w kulturze ukraińskiej, gdzie postrzega się je za dobro narodowe.
Ręczniki w kulturze polskiej mały|Tradycyjne polskie ręczniki ludowe, Kurpie Białe W polskiej kulturze ludowej nazywa się je „ręcznikami ludowymi”, „ręcznikami obrzędowymi” oraz „ręcznikami paradnymi”. Ręczniki ludowe nie były używane do wycierania ani czyszczenia, lecz pełniły przede wszystkim funkcje dekoracyjne i ceremonialne. W zachodniej i centralnej Polsce stanowiły element wystroju wnętrz, a także były wykorzystywane podczas powitania gości chlebem i solą (chleb był na nich niesiony). Zarówno starsze, jak i młodsze kobiety wykonywały haftowane ręczniki, traktując je jako świadectwo swoich umiejętności rękodzielniczych. Dla młodych kobiet stanowiły one ponadto część posagu i wyposażenia gospodarstwa domowego, które zabierały ze sobą po zamążpójściu do nowego domu. Haftowane ręczniki były również wręczane jako prezenty z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych, między innymi ślubów. Bogato haftowane ręczniki wieszano lub układano w reprezentacyjnej części domu, zwanej „izbą paradną”, czyli izbą przeznaczoną do przyjmowania gości. Z tego powodu określano je również jako „ręczniki paradne”, na przykład w Opocznie.
W Puszczy Sandomierskiej ręczniki były jednym z darów wręczanych z okazji chrztu dziecka wśród Lasowiaków. Ważną rolę odgrywały także tam podczas obrzędów weselnych, po przybyciu państwa młodych do nowego gospodarstwa witali oni rodziców dwoma bochenkami chleba, matka młodego stała w progu domu, trzymając dwa lniane ręczniki zdobione haftem, którymi owijała chleb, śpiewano również: „Dawaj, mamo, zawoja, bo już córka nie twoja. Jużeś się, Kasieńku, wydała, Nie będziesz ty chciała wody nosić. Zbieraj się, Kasiu, zbieraj, co twoje, to zabieraj.”
Adam Fischer w dziele Lud polski. Podręcznik etnografji Polski opisuje jeden z sposbów użycia ręcznika w polskich zwyczajach weselnych w następujący sposób: „Zwykle jednak we czwartek lub w sobotę przychodzi swat z narzeczonym i z jego rodzicami do domu panny młodej, która zaprasza znów swoich krewnych. Koło północy rodzice błogosławią młodą parę znakiem krzyża. Swat zaś, jeśli zostaje starostą weselnym, usadza oblubieńców za stołem, kładzie ich ręce na bochenku chleba i związuje je białym ręcznikiem. Po związaniu rąk przyszły starosta weselny zamienia obrączki, następuje przemowa starosty, picie zdrowia zaręczonych i różne pieśni. Bywa też nieraz wzajemne obdarzanie się, a wreszcie śpiewy i tańce, przy czym tańczy się tzw. „zrękowinowego“. Ręcznik zrękowinowy przechowuje się starannie i składa następnie do trumny, w wieczór przed ślubem przed dom panny młodej przychodzi muzyka i gra jej na dobranoc, niekiedy, jak np. w Małopolsce, pan młody towarzyszy muzyce przez cały wieczór i odwiedza tych, których pragnie zaprosić na wesele”.
Na Podlasiu – oraz, jak podkreślał Oskar Kolberg w swoich dopiskach, także we wszystkich innych regionach Polski – wśród ludności polskiej podczas zaślubin wykorzystywano ręcznik jako ważny element obrzędu. Powszechne było zawiązywanie rąk młodym ręcznikiem, przy zaręczynach lub przy błogosławieństwie, ta czynność przypomina związywanie młodym rąk stułą podczas ceremonii kościelnej. Do XVI w. taki sposób zawierania małżeństwa był powszechnie przyjęty, uznawany za ważny przez całą społeczność wsi, a także przez instytucję kościoła. Swat, działając na podstawie swojego społecznego „urzędu” i za zgodą obu rodzin, pełnił rolę pośrednika w zawarciu małżeństwa, a w średniowieczu mógł nawet symbolicznie udzielać ślubu. W trakcie ceremonii wiązał dłonie nowożeńców ręcznikiem, podobnie jak kapłan używa stuły, podkreślając w ten sposób ich zjednoczenie, zwyczaj ten istniał jeszcze na początku XVI wieku w większości Polski i w tym okresie był także akceptowany przez Kościół.
W Dąbrówce Wielkopolskiej niezwykle barwnym elementem stroju drużby był ręcznik ludowy, który nakładano przez ramię i obwiązywano nim pas, wiązano go w taki sposób, aby oba jego końce opadały aż do stóp drużby. Ręcznik ludowy w Wielkopolsce był także ozdobą chaty, przy drzwiach znajdowała się zawsze kropielnica, a pod nią wisiał od dołu bogato haftowany ręcznik. Katarzyna Okoniewska w Figury, kapliczki i krzyże przydrożne na terenie Poznania odnotowała, że na krzyżach zawieszano między innymi ręczniki wierząc, iż poprzez dotyk sacrum można pozbyć się choroby, bólu, złych snów i nieszczęścia. W regionie poznańskim w tradycji ludowej praktykowano zwyczaj zawieszania ręczników lub chust w izbie oraz na drzwiach wejściowych, a także zasłaniania nimi luster w domu w którym znajdowała się trumna ze zmarłym. Do powieszonych tkanin przypinano często wizerunki świętych, wierząc, że w ten sposób dusza zmarłego znajdzie oparcie i „miejsce schronienia” w czymś świętym i spokojnym, aż do momentu wyniesienia ciała z domu. Między innymi na Mazurach wśród ludności polskiej wieczorem w dniu pogrzebu stawiano nieboszczykowi stołek w izbie, w której umarł, zawieszano ręcznik u drzwi i czekano na niego: nieboszczyk miał przychodzić, siadać na stołku, bardzo płakać i ocierać łzy zawieszonym ręcznikiem, a potem znikać już na zawsze.
W źródłach z XVII i XVIII wieku w inwentarzach kościelnych, na terenie dzisiejszego województwa świętokrzyskiego, wielokrotnie odnotowuje się wota składane przez ludność polską, wśród darów ofiarowywanych do kościołów często pojawiają się zdobione haftem ręczniki, stanowiły one ważny element praktyk ofiarnych ówczesnego społeczeństwa. W województwie świętokrzyskim polski lud obwiązywał też zdobionymi ręcznikami świecę Gromniczną.
Ponadto we wschodniej Polsce oraz wśród Polaków mieszkających na dawnych Kresach Wschodnich i przesiedlonych po II wojnie światowej na Ziemie Odzyskane, ręczniki te były również używane do dekorowania obrazów religijnych i ikon w domach katolickich i prawosławnych. Ręczniki przeznaczone do dekorowania obrazów religijnych były zazwyczaj węższe, natomiast te używane w Polsce do dekoracji wnętrz oraz podczas powitania gości chlebem i solą były przeciętnie szersze, choć nie zawsze. Oba rodzaje były najczęściej haftowane i zwykle wykańczane koronką lub frędzlami.
Zdobione ręczniki były obecne nie tylko w kulturze ludowej Polski, ale również w obyczajowości polskiej szlachty i dworu polskiego. Stanowiły element biesiadnego ceremoniału w Polsce – przy stole podawano bogato zdobione ręczniki, a także miednice i dzbanki (np. z kryształu) służące do obmywania rąk, co podkreślało rangę gościnności i dbałość o rytuał wspólnego posiłku, zdobione ręczniki, które były cześcią polskiego biesiadnego ceremoniału szlacheckiego wykonywano z lepszych materiałów niż ludowe.
W 2024 r. rucznik/rusznyk - bielski ręcznik obrzędowy został wpisany na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego [Podlasie].
Ręczniki w kulturze rumuńskiej W rumuńskiej kulturze ludowej nazywane są „ștergare” i pełniły zarówno funkcje dekoracyjne, jak i obrzędowe. Bogato tkane lub haftowane, były powszechnie eksponowane we wnętrzach tradycyjnych domów, gdzie zdobiły ściany, ikony, krzyże oraz wyposażenie domowe.
Ștergare odgrywały również rolę podczas ważnych wydarzeń związanych z cyklem życia, szczególnie wesel, gdzie mogły być wykorzystywane jako dary obrzędowe, elementy stroju panny młodej lub dekoracje przedmiotów rytualnych.
Podobnie jak pokrewne wyroby tekstylne spotykane w tej części Europy, rumuńskie ștergare były często zdobione haftem oraz wykańczane koronką, chwostami lub frędzlami.
Zobacz też
religia Słowian mandylion wyszywanka makatka
Przypisy
Linki zewnętrzne Рушник
Kategoria:Kultura na Ukrainie Kategoria:Kultura w Rosji Kategoria:Kultura na Białorusi Kategoria:Kultura słowiańska Kategoria:Chleb Kategoria:Wyroby włókiennicze Kategoria:Zdobnictwo