Teofil Budzanowski, ps. Tum (ur. 10 grudnia 1894 w Rypinie, zm. 5 marca 1959 w Piotrkowie Trybunalskim) – polski pedagog i nauczyciel, działacz niepodległościowy. Poseł na Sejm II Rzeczypospolitej V kadencji. W czasie powstania warszawskiego był porucznikiem, zastępcą dowódcy V Zgrupowania „Kryska”. Był także poetą, opublikował dwa tomiki wierszyKatalog Biblioteki Narodowej. Kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Syn Antoniego i Pauliny z domu Cichowicz. Urodził się w Rypinie, tam też uczęszczał do szkoły, uczestnicząc w 1905 w strajku szkolnym. W 1913 ukończył seminarium nauczycielskie w Wymyślinie i rozpoczął pracę nauczycielską w szkołach ludowych w powiatach Rypin i Lipno. W czasie I wojny światowej współpracował z POW, walczył w szeregach w 6 pułku piechoty Legionów. W okresie 1919–1921 był redaktorem „Ziemi Dobrzyńskiej”.
W 1920 ochotniczo uczestniczył w wojnie z bolszewikami, jako instruktor werbunkowy w powiecie Rypin, a następnie referent oświatowy 6 pułku piechoty Legionów. W 1921 przeszedł do rezerwy. Od 1921 był nauczycielem w gimnazjum prywatnym w Rypinie. W 1928 ukończył studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, uzyskując dyplom nauczyciela szkół średnich.
Jako nauczyciel pracował od 1928 do 1938 w szkołach średnich w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Adama Mickiewicza w Grodnie, a następnie profesorem Państwowego gimnazjum i Liceum im. Jana Kochanowskiego w Warszawie. Od 1934 był inspektorem szkolnym w Łomży oraz radnym Grodna, następnie w Białymstoku, gdzie był prezesem Zarządu Wojewódzkiego Federacji Polskich Związków Obrony Ojczyzny. Członek PSL „Wyzwolenie”, a następnie PPS.
Podporucznik rezerwy piechoty ze starszeństwem z dniem 1 września 1931 z przydziałem do 76 Lidzkiego pułku piechoty w Grodnie.
W 1938 został posłem ziemi grodzieńskiej w Sejmie V kadencji. Był współautorem kilku ustaw, m.in. o bibliotekach publicznych uchwalonej 22 marca 1939.
W wojnie obronnej w 1939 był oficerem w dyspozycji Dowództwa Okręgu Korpusu nr III, potem w Grupie Operacyjnej „Grodno”. W konspiracji od listopada 1939, początkowo w Wojskowej Organizacji Polskiej, a następnie w Związku Walki Zbrojnej. W trakcie konspiracji był organizatorem i pierwszym dowódcą 4 kompanii V Zgrupowania Rejonu 2 Obwodu Śródmieście AK, zaś od połowy 1943 zastępcą dowódcy Zgrupowania. Był również wykładowcą w Szkole Podchorążych Piechoty. Działa również w tajnym szkolnictwie. Był członkiem pięcioosobowej grupy kierującej nauczaniem na terenie Warszawy-Południe. Prowadził również tajne komplety w Szkole Ogrodniczej nr 94 na Siekierkach.
W powstaniu warszawskim był początkowo zastępcą dowódcy V Zgrupowania por. Romana Rożałowskiego „Siekiera”. Od 5 sierpnia 1944 dowodził również 4 kompanią Zgrupowania. Od 8 sierpnia dowodził pododcinkiem „Tum” Zgrupowania „Kryska”, zaś od 9 sierpnia był dodatkowo zastępcą dowódcy zgrupowania Zygmunta Netzera – kapitana „Kryski”. Po ranieniu kpt. „Kryski” od 12 września pełnił funkcje dowódcy V Zgrupowania „Kryska” na odcinku Górny Czerniaków. 14 września podczas walk Budzanowski został ciężko ranny. Przeniesiono go do szpitala przy ul. Płockiej, następnie do Brwinowa.
Na temat powstania napisał opowiadania: Kryska w czasie powstania warszawskiego na Czerniakowie i Wspomnienia. Czerniaków w ogniu publikowane w odcinkach na łamach „Gazety Ziemi Piotrkowskiej”, której był w 1958 współzałożycielem i jednym z pierwszych autorów tekstów. W powstaniu uczestniczyły również jego dzieci: córka Maria (ps. „Gnom”) była łączniczką, syn Tadeusz Budzanowski (ps. „Tumek”) – kapralem podchorążym, zaś syn Andrzej Zdzisław (ps. „Szymon”Dane według: Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego, tom 5, s. 86. Redaktor naukowy Piotr Rozwadowski. Dom Wydawniczy „Bellona”, Warszawa 2002. lub „Samson”) – strzelcem.
Po zakończeniu wojny pracował w szkolnictwie, początkowo w Tomaszowie Mazowieckim. W latach 1947–1950 był dyrektorem I Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Chrobrego w Piotrkowie Trybunalskim. W 1950 został aresztowany przez władze komunistyczne i pozbawiony funkcji dyrektora, a następnie przeniesiony na etat nauczyciela w II Liceum Ogólnokształcącym. Został zrehabilitowany w 1957, przywrócono mu też stanowisko dyrektora I Liceum im. Bolesława Chrobrego. Funkcję tę pełnił aż do śmierci w 1959.
Rozkazem Dowódcy AK nr 424 z 18 września 1944 otrzymał Order Wojenny Virtuti Militari V klasy; uzasadnienie brzmiało: za dzielność, inicjatywę i dobry przykład dla podwładnychDane według: Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego, tom 4. Kawalerowie Orderu Wojennego Virtuti Militari – Powstanie Warszawskie. Opracował Andrzej Krzysztof Kunert, Dom Wydawniczy „Bellona”, Warszawa 1997. . Order został zweryfikowany pozytywnie uchwałą Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari z dnia 13 października 2011.
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (18 września 1944) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1957) Order Krzyża Grunwaldu III klasy (2 sierpnia 1946) „za zasługi położone w walce z okupantem i udział w pracach konspiracyjnych w okresie okupacji”. Krzyż Walecznych (trzykrotnie) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi Medal Niepodległości (16 marca 1933) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Srebrny Krzyż Zasługi (10 listopada 1933) „za zasługi na polu pracy społecznej”. Brązowy Krzyż Zasługi Srebrny Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936) „za krzewienie czytelnictwa”. Złota Odznaka ZNP
Przypisy
Bibliografia Biogram Teofila Budzanowskiego na stronie Biblioteki Sejmowej. Zenon Bartczak, Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego w Piotrkowie Trybunalskim. Dzieje. Wychowankowie. Absolwenci. Biblioteka – Piotrków 800, Piotrków Tryb. 2005, . S. Fojcik, Żołnierze AK „Kryska”. Pruszków 1994 . Jerzy Kisson-Jaszczyński, Kiedy się wypełniły dni... Piotrkowianie – bohaterowie II wojny światowej. Biblioteka – Piotrków 800, Piotrków Trybunalski 2006, . M. Krajewski, Dobrzyński słownik biograficzny, Włocławek 2002, s. 97–99. M. Krajewski, Nowy słownik biograficzny Ziemi Dobrzyńskiej, t. 1, Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe, Rypin 2014, s. 11-145.
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Grodzieńscy samorządowcy Kategoria:Inspektorzy szkolni II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie urodzeni w Rypinie Kategoria:Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (trzykrotnie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Medalem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotą Odznaką ZNP Kategoria:Oficerowie Armii Krajowej Kategoria:Pochowani na cmentarzu Czerniakowskim w Warszawie Kategoria:Politycy Obozu Zjednoczenia Narodowego Kategoria:Politycy PSL „Wyzwolenie” Kategoria:Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej (1919–1939) Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Polscy nauczyciele Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Posłowie na Sejm II Rzeczypospolitej (województwo białostockie) Kategoria:Posłowie na Sejm V kadencji (1938–1939) Kategoria:Powstańcy warszawscy Kategoria:Radni gmin miejskich II Rzeczypospolitej Kategoria:Uczestnicy strajków szkolnych w Królestwie Kongresowym (1905–1908) Kategoria:Uczestnicy tajnego nauczania na ziemiach polskich 1939–1945 Kategoria:Urodzeni w 1894 Kategoria:Więźniowie polityczni w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Zmarli w 1959