Wojna o księstwo halicko-włodzimierskie (1340–1392)

thumb|Kazimierz III Wielki zezwala biskupowi ormiańskiemu Grigorowi na przebywanie we Lwowie w 1367 roku Wojna o Księstwo halicko-włodzimierskie w latach 1340–1392 – konflikt zbrojny o sukcesję księstwa halicko-włodzimierskiego, trwający od 1340 do 1392 roku.

Księstwo to było najbardziej na zachód wysuniętym księstwem ruskim. Zajmowało tereny dawnych księstw: księstwa halickiego (z stolicą w Haliczu) i księstwa wołyńskiego (z stolicą w Włodzimierzu). Oprócz nich w skład księstwa wchodziło Księstwo Chełmskie i Księstwo Bełskie, tj. części terenów dzisiejszej Ukrainy, Białorusi i Polski.

W konflikcie Królestwo Polskie, sprzymierzone z Królestwem Węgier i księstwem mazowieckim, walczyło z Wielkim Księstwem Litewskim i Złotą Ordą.

Geneza wojny 7 kwietnia 1340 bojarzy otruli księcia halicko-włodzimierskiego Jerzego II Bolesława Trojdenowicza. W związku z tym, że był spokrewniony zarówno z Kazimierzem Wielkim, jak i książętami litewskimi przez Trojdena I czerskiego i wielkiego księcia litewskiego Giedymina, obie strony rościły sobie pretensje do zwolnionego tronu księstwa.

Polacy powoływali się na więzy krwi pomiędzy Piastami mazowieckimi i kujawskimi oraz na obietnicę księcia Jerzego II Bolesława przekazania tronu Kazimierzowi Wielkiemu, w razie bezpotomnej śmierci danej na zjeździe w Wyszehradzie w 1338 lub 1339 rokuWojciech Roszkowski, "Orlęta Lwowskie", Wydawnictwo Biały Kruk, Kraków 2019, s. 16.

Największe prawa do księstwa mieli bracia zamordowanego – książęta mazowieccy: Siemowit III i Kazimierz I. W układzie z Kazimierzem Wielkim zrzekli się jednak oni praw do spadku za wynagrodzeniem pieniężnymJan Buraczyński: Roztocze – dzieje osadnictwa. Lublin, 2008, s. 45–47..

Pretensje Litwinów wynikały z faktu małżeństwa syna Giedymina – księcia litewskiego Lubarta z córką księcia włodzimierskiego Andrieja Jurijewicza.

Do sporu dołączyli Węgrzy wspierający początkowo Polaków, a liczący na przejęcie tronu polskiego w przypadku braku męskiego potomka Kazimierza Wielkiego.

Być może do zbrojnego sporu o księstwo halicko-włodzimierskie nie doszłoby, gdyby nie śmierć w 1339 królowej Aldony Anny – żony Kazimierza Wielkiego, a córki Giedymina, która była jedynym łącznikiem pomiędzy Polską a Litwą. Na zaostrzenie konfliktu wpłynęła zapewne również śmierć Giedymina w 1341, utrzymującego poprawne stosunki z Polską.

Początkowy okres wojny (1340–1348) W pierwszej połowie 1340 Litwini zajęli północną część księstwa z Włodzimierzem, Bełzem i Chełmem.

Kazimierz Wielki z garstką rycerstwa wyruszył na Lwów, który był najważniejszym ośrodkiem Rusi Halickiej. 16 kwietnia 1340 roku spalił zamek i zajął miasto, obsadzając je polską załogą, a osiadłym Niemcom powierzył obronę. Władzę królewską uznała tylko część bojarów. Bojar, starosta halicko-wołyński Dymitr Detko, przy poparciu Lubarta Dymitra Gedyminowicza, przywołał na pomoc TatarówJan Buraczyński: Roztocze – dzieje osadnictwa, s. 81-99.

W styczniu i lutym 1341 roku nastąpił wielki najazd Tatarów w którym uczestniczyli zbuntowani bojarzy. Został odparty dopiero nad Wisłą. W czerwcu Kazimierz podjął nową wyprawę pokonując bojarów i uwolnił Ruś z lenna tatarskiego. Jan Długosz, opisuje ją słowami: „W dzień Narodzenia św. Jana Chrzciciela prowadzi wojsko zebrane ze wszystkich ziem na Ruś i zdobywa, zagarnia pod swoje panowanie, szczególnie, że niektórzy dobrowolnie się poddawali – zamki i miasta zarówno w Przemyślu, jak Haliczu, Łucku, Włodzimierzu, Sanoku, Lubaczowie, Trembowli i Tustaniu i pozostałe warownie”. Detko podporządkował się Polsce i został rządcą księstwa halickiego.

Ziemia przemyska i ziemia sanocka zostały przyłączone do Polski na przełomie lat 1345/46 (chociaż niektórzy historycy wskazują na przełom 1340/1341). Miały one być przedmiotem targu – Kazimierz Wielki zgodził się na zatrzymanie przez Litwę Księstwa Halickiego bez tych dwóch ziem, zdobytych przez niego, a w zamian Litwini udzielili mu pomocy wojskowej w wojnie polsko-czeskiej i ataku Kazimierza na Księstwo opawsko-raciborskie w 1345 roku.

Wojna w latach 1349–1366 300px|thumb|right|Powtórne zajęcie Rusi. Bogactwo i oświata. R.P. 1366., obraz Jana Matejki z cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce. Kazimierz nie zrezygnował z Rusi Halickiej, jednak do następnej kampanii przygotował się już dużo staranniej: w 1348 zawarł pokój namysłowski z Czechami zawarł także układ graniczny i handlowy z zakonem krzyżackim zawarł układ z Tatarami

Sytuację ułatwiła mu też klęska Litwy poniesiona w 1348 z Krzyżakami w bitwie nad Strawą.

Kampania 1349 zakończyła się sukcesem – Polska zdobyła prawie wszystkie ziemie księstwa halicko-włodzimierskiego z wyjątkiem wschodniej części Wołynia z Łuckiem, oraz Podola.

Nie wykorzystano jednak tego sukcesu – już w 1350 odebrała większość zajętych ziem. Zdecydowano się więc na podział: Litwa otrzymała Księstwo Włodzimierskie z Bełzem i Chełmem, a Polska księstwo halickie.

Nie powstrzymało to walk. Litwa dwukrotnie najechała w 1350 Ruś Czerwoną, a wojska polsko-węgierskie również dwukrotnie w 1351 i 1352 Wołyń. Obie wyprawy polsko-węgierskie nie przyniosły znaczących sukcesów. W drugiej Ludwikowi Węgierskiemu udało się uzyskać jedynie wywieszenie flagi węgierskiej zamiast litewskiej w Bełzie, jako znaku formalnego hołdu księcia bełskiego Jerzego Narymuntowicza (grodu nie udało się zdobyć).

W 1352 Kazimierz zorganizował również odrębną wyprawę przeciw Litwie. Zakończyła się ona rozejmem, mającym obowiązywać do 24 czerwca 1355. Jest to najstarszy spisany i zachowany układ polsko-litewski. Podzielono w nim m.in. Ruś Halicko-Włodzimierską – Polska otrzymała ziemię halicką, przemyską i sanocką, a Litwa włodzimierską, łucką, bełską, chełmską i brzeską. Krzemieniec, należący do księcia Jerzego Narymuntowicza, został kondominium polsko-litewskim. Układ ten nie utrzymał się długo – został zerwany przez Lubarta w 1353, który m.in. najechał Zawichost. Jednak, nie licząc drobnych wypraw, spokój utrzymywał się aż do 1366. Było to związane z rozwiązywaniem problemów z Krzyżakami i chrystianizacją Litwy.

Dopiero w 1366 Polacy przeprowadzili wielką wyprawę zakończoną sukcesem (wojska polskie zdobyły m.in. Włodzimierz, Łuck, Bełz, Chełm) i podpisaniem kolejnego układu jesienią 1366, tym razem pokojowego. Lubart otrzymał ziemię łucką i część ziemi włodzimierskiej. Do Polski przyłączono ziemię chełmską, bełską (obie oddano w lenno Jerzemu Narymuntowiczowi), pozostałą część włodzimierskiej (otrzymał ją w lenno Aleksander Koriatowicz), oraz część południowego Wołynia z Krzemieńcem, Peremylem, Oleskiem i Łopatynem (włączone bezpośrednio do Rusi Czerwonej).

Końcowy okres wojny w latach 1370–1392 Zaraz po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 zaatakowali księstwa: włodzimierskie, bełskie i chełmskie. Jeden z lenników – Aleksander Koriatowicz przebywał wówczas w Krakowie, nie brał udziału w walkach, utracił księstwo i przeniósł się na Podole (Księstwo Podolskie). Drugi – Jerzy Narymuntowicz, przyłączył się do wojsk litewskich. W wyniku tego ataku Litwa odzyskała wszystkie utracone ziemie.

W roku 1377 Ludwik Węgierski zorganizował zwycięską wyprawę, w której zdobyto Bełz, Chełm, Horodło. Jako władcę Rusi wskutek kompromisu polsko-węgierskiego osadzono księcia opolskiego Władysława Opolczyka, jednak kraj został praktycznie opanowany przez Węgrów, którzy osadzili wszędzie swoich starostów. Ziemię włodzimierską i łucką oddano powtórnie Lubartowi, który został lennikiem Ludwika. Jerzy Narymuntowicz został usunięty ze swojego lenna, a otrzymał w zamian wołost lubaczowską.

Po śmierci Ludwika w 1382, Lubart nie przystąpił już do walki, lecz odzyskał ziemię pokojowo, wykupując po prostu od starostów węgierskich Olesko, Horodło, Łopatyn, Krzemieniec, Peremyl i Siestratyn.

W 1387 Jadwiga Andegaweńska podjęła wyprawę wojenną, wskutek której praktycznie pokojowo (z wyjątkiem Halicza, który był oblegany i zdobyty przez wojska polsko-litewskie) usunięto starostów węgierskich, a całą Ruś Halicką przyłączono do Polski. Współpraca w tym przypadku Polski i Litwy była skutkiem unii w Krewie.

W kolejnych latach Polska skupiła się głównie na zdobyciu również Wołynia. W 1386 syn Lubarta, książę włodzimierski i łucki Fedor Lubartowicz złożył hołd Jagielle i Jadwidze. Król rozpoczął ograniczanie jego władzy: spod władzy Fedora wyłączono część księstwa, zarządzaną przez Fedora Daniłowicza (Ostrogskiego) i zmieniono w bezpośrednie lenno Polski w 1387 odebrano Fedorowi Lubartowiczowi ziemię łucką na rzecz Witolda w 1393 odebrano Fedorowi ziemię włodzimierską na rzecz księcia litewskiego Witolda

W ten sposób Witold zdobył dla Litwy Wołyń, uzyskując ziemię włodzimierską i łucką. Było to wynagrodzenie za opuszczenie przez niego Krzyżaków, uzgodnione między nim a Jagiełłą w podpisanej w 1392 ugodzie w Ostrowie.

Tak więc skutkiem całej serii wojen było zdobycie przez Polskę ziemi halickiej, a przez Litwę – ziemi wołyńskiej.

Przypisy

Bibliografia

Jerzy Wyrozumski: Kazimierz Wielki. Kraków, 2004. .

Kategoria:Stosunki polsko-litewskie (Polska średniowieczna) Kategoria:Stosunki polsko-ruskie (Polska średniowieczna) Kategoria:Stosunki polsko-węgierskie (Polska średniowieczna) Kategoria:Wojny polsko-ruskie Kategoria:Zjednoczone Królestwo Polskie 1320–1386