Anarchistyczny ruch oporu w Hiszpanii

Anarchistyczny ruch oporu w Hiszpanii skierowany był przeciwko reżimowi gen. Francisco Franco (1939–1975). W dziejach antyfrankistowskiej walki zbrojnej wyróżnianych jest kilka okresów. Pierwszy z nich rozpoczyna się zaraz po zakończeniu wojny domowej w 1939 roku i trwa do końca lat 40. XX wieku. W tym okresie anarchiści byli jedną z części antyfrankistowskiej partyzantki (uczestniczyły w niej również ugrupowania lewicowo-republikańskie i komunistyczne), a działania zbrojne toczyły się tylko w Hiszpanii. Okres ten charakteryzuje duża liczba ofiar, zarówno po stronie partyzantów, jak i służb bezpieczeństwa frankistowskiej Hiszpanii, ponieważ walki przybierały często charakter regularnych bitew.

Po wycofaniu się w 1948 roku oddziałów większości ugrupowań komunistycznych i lewicowych oraz podpisaniu w 1949 roku sojuszu gospodarczo-wojskowego pomiędzy Hiszpanią i USA, charakter działań zbrojnej opozycji anarchistycznej zmienił się. Unikały one starć z wojskiem, koncentrując się na atakach na konkretne osoby, napadach rabunkowych itp.

Ostatnim okresem są lata 1960–1975, kiedy rozpoczyna działalność druga generacja zbrojnego ruchu oporu, w dużej części niebiorąca udziału w wojnie domowej. Ten okres charakteryzuje „umiędzynarodowienie”, zarówno składu grup, jak i zakresu działań. Ataki tych grup miały charakter terrorystyczny – większość z nich odbywała się poza granicami Hiszpanii i dotyczyła celów pośrednich (ataki na lotniska, biura turystyczne, ambasady itp.), jednocześnie zmniejsza się również liczba ofiar. Ataki anarchistów w tym okresie miały raczej charakter propagandowy, a grupy dbały o to, aby w ich atakach nikt nie został ranny. Jednocześnie „poluzowaniu” ulega frankistowska dyktatura i mniejsza liczba opozycjonistów otrzymuje wyroki śmierci. Po śmierci Franco, anarchiści rozpoczynają odbudowę organizacji anarchistycznych w kraju, nie podejmując już działań zbrojnych na szerszą skalę.

Po wojnie domowej Pierwszego kwietnia 1939 roku generał Francisco Franco ogłosił oficjalnie koniec wojny domowej w Hiszpanii. Anarchiści, stanowili w tej wojnie jedną z głównych pod względem liczebności sił, które przeciwstawiły się zamachowi stanu przeciwników Republiki. Po zakończeniu działań wojennych odbudowanie ruchu anarchistycznego w istniejącej przed wojną formie nie było możliwe. Jak podaje Franciszek Ryszka: „'Pierwsza' Hiszpania, która poparła rebelię, miała zapewniony spokój i poczucie bezpieczeństwa. Ta 'druga', zastraszona i zdemoralizowana, zadręczała się swoją polityczną przeszłością. Najbliżsi przebywali w więzieniu, na wygnaniu bądź ponieśli śmierć w obronie Republiki. Tym Hiszpanom pozostało milczeć lub zaprzeć się swoich politycznych przekonań. Niektórzy wybierali służalczą postawę wobec reżimu w nadziei na spokój i oddalenie zagrożenia”Franciszek Ryszka, Barbara Gola „Hiszpania”, Warszawa 1999, s. 314.

Hiszpańscy anarchiści we Francji

thumb|200px|Członkowie jednego z oddziałów partyzanckich we Francji.W ostatnim okresie i po zakończeniu wojny domowej ok. 500 tysięcy osób opuściło Hiszpanię. Duża część trafiła do obozów internowania we Francji. Po zajęciu Francji przez III Rzeszę w 1940 roku, uczestniczyli oni w działaniach francuskiego ruchu oporu. Kiedy Niemcy przegrały wojnę, uchodźcy hiszpańscy rozpoczęli przygotowania do powrotu z bronią w ręku do swojego kraju. Panowało powszechne przekonanie, że alianci po zwycięstwie nad Trzecią Rzeszą zajmą się teraz rządami generała Franco. Już w czasie trwania walk we Francji, anarchiści ukrywali broń i organizowali infrastrukturę mającą później służyć walce z Franco. Dzięki temu ruch oporu w Hiszpanii zyskał po wojnie duże wsparcieStuart Christie „General Franco made me a terrorist”, Hastings 2003, s. 9.

Hiszpański Ruch Wolnościowy

W 1939 roku z inicjatywy anarchistów którzy opuścili Hiszpanię powstał Hiszpański Ruch Wolnościowy (MLE). W jego skład weszły trzy główne organizacje anarchistyczne: Krajowa Konfederacja Pracy (CNT), Iberyjska Federacja Anarchistyczna i Iberyjska Federacja Młodzieży Wolnościowej (FIJL). Celem organizacji było koordynowanie działań hiszpańskich organizacji anarchistycznych, które działały w podziemiu w samej Hiszpanii, jak i w ośrodkach emigracyjnych na całym świecie.

Anarchistyczna partyzantka w Hiszpanii 1939–1944 Mimo represji, do jakich dochodziło pod rządami FrancoJuż po zakończeniu działań wojennych, z rozkazu władz frankistowskich zabito 200 tysięcy prawdziwych lub domniemanych przeciwników dyktatury. 100 tysięcy osób trafiło do więzień lub zostało zmuszonych do pracy przymusowej. Por. w Christian Schule „Hiszpańskie rozliczenia z dyktaturą Franco”, Die Zeit, 22.05.2003, część anarchistów, którzy z przymusu, bądź własnego wyboru pozostali na terenie Hiszpanii, przeszło do działań partyzanckich przeciwko nowym władzom. W działaniach partyzanckich, poza anarchistami, brały udział wszystkie ugrupowania, które w czasie wojny domowej walczyły po stronie republiki.

Pierwsze anarchistyczne grupy partyzantów powstały już w ostatniej fazie wojny domowej, na terenach wiejskich. Pierwsza faza walki partyzanckiej trwała od 1939 do 1944 roku. W tym okresie prowadzone były akcje przeciwko mniejszym oddziałom frankistowskim oraz działania tzw. małego sabotażu. Walki partyzanckie toczyły się głównie w rejonie Kordowy i Grenady. Najbardziej znane grupy anarchistyczne z tego okręgu to: grupa braci Munoz zwana „Los Jubilez”; oddział Francisco Corchado Silveira (pseudonim Lazarete); grupa pod dowództwem Perico (pseudonim El Manco); grupa dowodzona przez człowieka o przydomku El Portugue; grupa Manuela Fernandeza (pseudonim El Secretario) oraz Norberta Castillejo Jimenez’a (pseudonim Veneno)Antonio Tellez „On the guerilla struggle against Franco” w: Polemica nr 78.

Inne rejony aktywnej działalności to: Andaluzja (wokół górskich rejonów Ronda, Betica i Penibetica); od wyżyn Cuenca aż do granicy francuskiej przy Huesca wraz z dużą częścią prowincji Teruel; Sierra de Guadarrama i Sierra de Gredos otaczające prowincje Madryt, Segowia i Ávila, wzgórza wokół Toledo; Sierra Morena poprzez prowincję Badajoz, od Huelva na zachodzie do Albacete na wschodzie; Nawarra oraz AsturiaAntonio Tellez „History of guerilla band” w: Polemica nr 70.

W operacjach przeciwko partyzantom brały udział regularne jednostki wojskowe oraz hiszpańska Legia Cudzoziemska, przy wsparciu artylerii i lotnictwa. Brak danych co do strat partyzantów w tym okresie, natomiast straty Guardia Civil w walce z partyzantką mogły sięgnąć nawet tysiąca zabitych„The Rattle Of The Thompson Gun”.

Próba inwazji na Hiszpanię Największa operacja partyzancka została przeprowadzona w październiku 1944 roku z inicjatywy liderów Hiszpańskiej Partii Komunistycznej (KPH) we Francji. Podjęli oni próbę bezpośredniej inwazji przez Pireneje, powołania na terenie Hiszpanii tymczasowego rządu republikańskiego oraz wywołania w kraju powszechnego powstania przeciwko Franco. Obiektem ataku miała być dolina Arán. W akcji wzięło udział ponad 4 tys. partyzantów, większość należała do KPH, ale duży odsetek stanowili również anarchiści i niezależni socjaliści. 3 października dokonano pierwszego ataku na dolinę, drugi nastąpił cztery dni później. Wojska hiszpańskie były doskonale zorientowane w zamiarach atakujących i dobrze przygotowały się do obrony. W walkach zginęło ponad 200 partyzantów, a 800 wzięto do niewoli, przy symbolicznych stratach armii FrancoAntony Beevor „The Battle for Spain. The Spanish Civil War 1936–1939”, Londyn 2006, s. 422. W tej sytuacji Santiago Carrillo, lider KPH, odwołał oddziały z powrotem do Francji. Część z partyzantów nie usłuchała rozkazu i przeniknęła w głąb Hiszpanii, wzmacniając istniejące tam oddziały lub działając na własną rękęAntonio Tellez „The Anarchist resistance to Franco" Londyn 1994.

Partyzantka po zakończeniu II wojny światowej Przyjmuje się, że w partyzanckich oddziałach od 1944 roku do 1952 roku mogło działać nawet do 40 tysięcy osób, ale w liczbie tej uwzględnia się także kurierów, osoby zaopatrujące walczących w żywność i współpracujący w jakikolwiek inny sposób. Franciszek Ryszka twierdzi, że uzbrojonych partyzantów było około 6 tysięcyFranciszek Ryszka, Barbara Gola „Hiszpania”, s. 316, brytyjski historyk Antony Beevor szacuje ich liczbę na ok. 8 tys. osóbAntony Beevor „The Battle for Spain”, s. 423. Jeśli chodzi o straty po stronie sił rządowych oraz partyzantów, jedynym źródłem są informacje podane oficjalnie przez hiszpańskie kanały rządowe. Mówią one o 628 poszkodowanych wśród Guardia Civil (w tym 258 zabitych). Wśród rebeliantów straty wyniosły 5548 osób: 2166 zabitych, 3382 wziętych do niewoli. Wszystko to podczas około 2000 starć, będących niekiedy regularnymi bitwami. Do tego należy dodać 19 407 osób aresztowanych za pomoc partyzantomEulalio Limia Perez „Resena general del problema del bandolerismo en España después de la guerra de liberación”. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo, że dane te są zaniżone. Brytyjski historyk Antony Beevor szacuje, że tylko w latach 1947–1949, aresztowanych zostało ok. 60 tys. osób pod zarzutem pomocy dla partyzantów.

W 1947 roku rząd frankistowski wprowadził dekret Prawo o bandytyzmie i terroryzmie (Decreto de Ley de Bandidaje y Terrorismo), który legalizował prowadzone do tej pory w warunkach stanu wojennego działania antypartyzanckie. Prawo przewidywało wysokie kary (do śmierci włącznie) za jakąkolwiek pomoc dla działaczy ugrupowań zbrojnych. Prawo pozwalało skazywać pod zarzutem „zbrojnej napaści na władzę” osoby dopuszczające się „zakłócenia porządku publicznego” o charakterze politycznymFranciszek Ryszka, Barbara Gola „Hiszpania”, s. 329. W tym samym roku rząd wprowadził do walki specjalne oddziały antypartyzanckie. Były to doskonale wyszkolone grupy, mające imitować oddziały antyfrankistowskie, tak samo jak oni ubrane i uzbrojone. Przyczyniły się one do rozbicia wielu zgrupowań partyzanckichTomasz Sajewicz „Zapomniana wojna. Anarchiści w ruchu oporu przeciw rządom Franco 1939–1975”, Mielec-Poznań 2005, s. 32. Silne represje za pomoc partyzantom oraz fakt, że niektóre oddziały zdegenerowały się, przechodząc do zwykłej działalności przestępczej, sprawia, że na wielu terenach oddziały antyfrankistowskie przestają otrzymywać pomoc od miejscowej ludności.

W 1948 roku z partyzantki wycofują się oddziały komunistyczne. Był to efekt spotkania Stalina z delegacją hiszpańskich komunistów. Przywódca ZSRR przekonał ich do zaprzestania walki partyzanckiejTomasz Sajewicz "Zapomniana wojna”, s. 33. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele KPH na wygnaniu: Dolores Ibárruri, Santiago Carrillo i Francisco Antón.

Rozmowy pomiędzy rządem Hiszpanii i USA prowadzone nieoficjalnie od 1949 roku, doprowadzają w 1953 roku do podpisania dokumentu przewidującego sojusz gospodarczo-wojskowy. Przekreśla to jakiekolwiek nadzieje na stworzenie siły zdolnej do obalenia reżimu lub wywołania w Hiszpanii powszechnego powstania. W tej sytuacji część oddziałów ruchu antyfrankistowskiego zostaje rozwiązanych. Po tych wydarzeniach ruch oporu przestaje być ruchem względnie masowym, którego liczebność liczy się w tysiącach osób. Walkę zbrojną prowadzą dalej prawie wyłącznie anarchiści.