thumb|266px|Biskup Stanisław Szczepanowski rzucający klątwę na króla Bolesława Śmiałego, obraz Juliusza Knoora z ok. 1840 roku Ekskomunika (z łac. excommunicatio – poza wspólnotą, wyłączenie ze wspólnoty, pot. klątwa, wyklęcie i anatema) – w chrześcijaństwie najwyższa kara kościelna, polegająca na wykluczeniu z życia Kościoła.
Ekskomunika a anatema
Termin anatema pochodzi od greckiego słowa ανάθεμα (greka klasyczna: ανάθημα), odpowiadającego hebrajskiemu cherem, czyli „klątwa”.
Podejście biblijne W Starym Testamencie cherem może oznaczać: poświęcenie Bogu łupów zdobytych w świętej wojnie (Joz 6-7) poświęcenie Bogu jakiejkolwiek rzeczy jako wotum, bez możliwości wykupienia lub zastąpienia jej czymś innym (Kpł 27,28-29) karę wymierzaną w przypadku bałwochwalstwa (Pwt 13,13-19).
W Nowym Testamencie podejmowane i rozwijane jest trzecie znaczenie anatemy: w stosunku do fałszowania prawd wiary (1 Kor 16,22; Ga 1,8n) w sprawie braci, którzy są w błędzie, może być stosowana dopiero jako ostateczność, po nieudanych próbach wyprowadzenia ich z błędu (Mt 18,15n; 1 Kor 5; 2 Kor 2,6-11) anatema uważana jest zawsze jako sankcja czasowa, której zadaniem jest przywrócenie błądzącego do jedności ze wspólnotą Kościoła (1 Kor 5,5; 1 Tm 1,20).
Późniejsze czasy W czasach ojców Kościoła anatemę ogłaszano publicznie na synodach lub soborach powszechnych w odniesieniu do osób i grup wyznających wiarę w sposób uznany przez Kościół za heterodoksalny. Oznaczała ona usunięcie z Kościoła, równoznaczne z utratą prawa do używania nazwy „chrześcijański” czy wspólnotyPor. J. N. Gignac, Anatema, w: Catholic Encyclopedia (1913) : ...anatema była głównie ogłaszana przeciwko heretykom. Wszystkie synody i sobory, od Soboru w Nicei do Watykańskiego I, formułowały swoje kanony dogmatyczne następująco: „Jeśli ktoś mówi . . . niech będzie «anatema» (wyłączony ze społeczności wierzących)”. Jednak, chociaż w ciągu pierwszych wieków anatema zdawała się nie być czymś różnym od orzeczenia o ekskomunice, na początku VI w. zrobiono rozróżnienie pomiędzy jednym a drugim.. W późniejszym okresie słowo to stosowano jako formułę dogmatyczną na określenie poglądów uznanych za herezję.
W Dekrecie Gracjana, wydanym w około 1140 roku, rozróżniono anatemę i ekskomunikę. Anatema była uroczyście ogłaszaną karą przez biskupa, którą rozumiano jako odłączenie od Kościoła, wykluczenie z Królestwa Bożego i potępienie. Z kolei ekskomunika pozbawiała współuczestnictwa z wiernymi. Gdy po nałożeniu ekskomuniki wierny nie zmienił swojego zachowania, była nakładana anatema. Obie kary mogły być zdjęte.
W wydanych w 1234 roku Dekretałach Grzegorza IX pojęcie ekskomuniki i anatemy zostało zrównane. Według Grzegorza IX anatema jest uroczystym nałożeniem ekskomuniki przez biskupa, przy jednoczesnym stwierdzeniu braku poprawy, a pojęcie ekskomunika oznacza wymierzenie ekskomuniki większej (ferendae sententiae).
Rozróżnienia między ekskomuniką a anatemą nie wprowadził również Sobór trydencki, który posługiwał się tymi terminami na określenie kary wyłączającej ze współuczestnictwa z wiernymi.
Wprowadzony w 1917 roku kodeks prawa kanonicznego w kanonie 2257 § 1 określił ekskomunikę jako "cenzurę, która wyłączała ochrzczonego ze wspólnoty wiernych i sprowadzała skutki określone prawem", natomiast terminem anatema posługiwał się w przypadku, gdy chodziło o ekskomunikę wymierzoną według przepisów Pontyfikału Rzymskiego.
Podstawa biblijna Podstawą ekskomuniki jako wykluczenia ze wspólnoty i konsekwencji z tym związanych jest przekaz biblijny, według którego Jezus przedstawia sposób postępowania przy wzajemnym upominaniu. Brak właściwej reakcji na upomnienie pociąga za sobą wiążącą konsekwencję wykluczenia.
Ojcowie Kościoła Augustyn z Hippony uzasadniał wyłączanie ze społeczności wierzących, jak również niedopuszczanie do niej, w dziełku Wiara i uczynki (413 r.). Jako podstawę, wskazywał władzę „związywania” i „rozwiązywania” przekazaną Kościołowi przez Chrystusa (Mt 18,18). Wynika z niej również to, że w niektórych przypadkach pasterze Kościoła są uprawnieni, by katechumenów nie dopuścić do chrztu lub, już po chrzcie, wyłączyć ze społeczności wierzących:
Kościół katolicki
W Kościele katolickim kara kościelna (tzw. cenzura), która pozbawia osobę obłożoną ekskomuniką prawa uczestniczenia w życiu religijnym z powodu ciężkiego przestępstwa wobec jego porządku i nauki. Nie ma charakteru definitywnego. mały|Jego Świątobliwość może ekskomunikować każdą osobę, która usunie, zgubi lub w jakikolwiek inny sposób zniszczy jakąkolwiek książkę, pergamin lub dokument z tej biblioteki [w Salamance], bez możliwości rozgrzeszenia, dopóki te (przedmioty) nie zostaną w pełni zwrócone. Wyróżnia się excommunicatio latae sententiae – wiążącej mocą samego prawa, która następuje automatycznie po czynie. Przez sam czyn katolik tak bardzo oddala się od Kościoła, że nie może być dalej uważany za jego członka.
W katolickich Kościołach wschodnich nie ma ekskomuniki latae sententiae. Istnieje za to rozróżnienie na ekskomunikę większą i ekskomunikę mniejszą. Pierwsza jest całkowitym zakazem uczestniczenia w życiu religijnym, druga natomiast jest zakazem uczestniczenia w Eucharystii i może być związana również z zakazem wstępu do kościołaKan. 1431 Kodeks kanonów Kościołów wschodnich..
Ekskomunika grozi za: znieważenie postaci eucharystycznych poprzez porzucenie albo zabieranie lub też przechowywanie w celu świętokradczym (kan. 1382 § 1); użycie siły fizycznej wobec papieża (kan. 1370 § 1) albo jego zabójstwo (kan. 1397 w zw. z kan. 1370 § 1); rozgrzeszenie przez kapłana wspólnika grzechu nieczystości (kan. 1384 w zw. z kan. 977); udzielenie i przyjęcie sakry biskupiej bez zgody papieża (kan. 1387); naruszenie tajemnicy konklawe przez personel pomocniczy (art. 58 Universi Dominici gregis); symonię przy wyborze papieża (art. 78 Universi Dominici gregis), jak również za inne wykroczenia naruszające konklawe: uleganie wpływom zewnętrznym (ibidem, art. 80), zmowy między elektorami (ibidem, art. 81); bezpośrednie naruszenie tajemnicy spowiedzi (kan. 1386 § 1, dodatkowo dekret ogólny Kongregacji Nauki Wiary z 23 września 1988 obwarowuje ekskomuniką rejestrowanie za pomocą środków technicznych spowiedzi prawdziwej lub symulowanej własnej bądź osoby trzeciej i/lub upowszechnianie jej za pośrednictwem środków masowego przekazu.); usiłowanie udzielenia sakramentu święceń kobiecie i usiłowanie przez kobietę przyjęcia święceń (kan. 1379 § 3); przeprowadzenie lub dobrowolne poddanie się aborcji (kan. 1397 § 2); apostazję (kan. 1364 § 1); herezję (kan. 1364 § 1); schizmę (kan. 1364 § 1).
W pierwszych ośmiu wypadkach z kary może uwolnić tylko Stolica Apostolska. W pozostałych wypadkach chodzi o tzw. kary kościelne niezastrzeżone dla Stolicy Apostolskiej. Oznacza to, że od tej kary może również uwolnić biskup ordynariusz lub upoważnieni prezbiterzy (penitencjarze).
Drugi rodzaj ekskomuniki to ferendae sententiae (nałożona), która jest karą ogłoszoną przez biskupa ordynariusza po przeprowadzonym procesie kanonicznym.
Podobną, ale łagodniejszą karą kościelną do ekskomuniki jest interdykt.
Kościół prawosławny W Kościele prawosławnym ekskomunika to odsunięcie członka Kościoła od Eucharystii. Celem zasadniczym ekskomuniki jest nakłonienie ekskomunikowanego do pokuty, aby mógł powrócić do wspólnoty eucharystycznej.
Anatema może być ogłaszana w stosunku do heretyków. Wtedy osoba taka nie jest potępiona przez Kościół, ale raczej pozostawiona sama sobie.
Kościoły ewangelikalne W Kościołach ewangelikalnych ekskomunika (wykluczenie) to odsunięcie członka Kościoła od przyjmowania Wieczerzy Pańskiej i pozbawienie możliwości aktywnego uczestnictwa w życiu zborowym. Celem wykluczenia jest doprowadzenie do opamiętania się osoby wykluczonej i w konsekwencji do jej powrotu do wspólnoty.
Świadkowie Jehowy U Świadków Jehowy ekskomunika nazywana jest usunięciem ze zboru, a osoba, której to dotyczy, jest określana terminem osoby usuniętej ze zboruDo 2024 roku usunięcie ze zboru nazywano wykluczeniem, a tego, kto został usunięty – wykluczonym.. Świadkowie Jehowy traktują identycznie te osoby, które same odeszły z ich organizacji (odłączyły się), jak te, które zostały usunięte ze zboru. Informacja o tym, iż ktoś przestaje być świadkiem Jehowy, zostaje ogłoszona w miejscowym zborze. Zostaje podany komunikat o treści: „(Imię i nazwisko) nie jest już świadkiem Jehowy” – nie przekazuje się żadnych dodatkowych informacji: czy ktoś wystąpił sam z tego wyznania (odłączył się), czy też został z niego usunięty, ani też przyczyny odłączenia się lub usunięcia ze zboru.
Sprawą o poważnym występku ochrzczonego członka zboru zajmuje się najpierw dwóch wyznaczonych starszych z miejscowego zboru. Jeśli ustalą, że faktycznie doszło do popełnienia poważnego grzechu, wtedy całe grono starszych wyznacza do zbadania sprawy tzw. komitet starszych, złożony z co najmniej trzech starszych miejscowego zboruJeśli poważnego grzechu dopuścił się ochrzczony małoletni (poniżej 18 roku życia), z nim i jego rodzicami spotkają się dwaj starsi zboru. Celem ich spotkania jest pomóc osobie, która poważnie zgrzeszyła, okazać skruchę. Starsi zboru co jakiś czas upewniają się, czy rodzice zapewniają małoletniemu potrzebną pomoc duchową. Jeżeli jednak nie okaże on skruchy, to z nim i jego rodzicami spotyka się komitet starszych.. Nawet jeśli ktoś popełnił poważny grzech, nie jest automatycznie usuwany ze zboru; starsi spotkają się z taką osobą, by dać jej możliwość okazania skruchy. W przypadku stwierdzenia niewłaściwego postępowania członka zboru, jeśli wyrazi on szczerą skruchę za popełniony czyn i chęć poprawy*, może pozostać członkiem zboru. Czasem jednak może podlegać upomnieniu; w niektórych wypadkach ogłoszenie o upomnieniu jest podawane publicznie w zborze. Usunięty ze zboru ma prawo odwołania się od powziętej decyzji, którą rozpoznaje nowy komitet starszych, złożony z innych starszych. Usunięcie obowiązuje z chwilą publicznego ogłoszenia w zborze. Usunięty ze zboru po pewnym czasie ma prawo do ponownego przyjęcia, które rozpatruje w miarę możliwości to samo grono starszych, które zdecydowało o usunięciu ze zboru. Usunięty może przychodzić na zebrania zborowe do sali królestwa, jednak nie może się na nich wypowiadać. Wyznawcy nie mogą z nim utrzymywać kontaktów towarzyskich (usunięty może otrzymać biblijne rady od starszych zboru, by dostosował swe życie do wymagań biblijnych 1 Kor 5:11, okazał skruchę i porzucił złe postępowanie; również inni świadkowie Jehowy mogą sami zadecydować, czy osobiście zaproszą osobę usuniętą ze zboru na zebrania zborowe). Domownicy, wśród których przebywa usunięty ze zboru, mają dalej utrzymują normalne relacje rodzinne. Starsi poinformują osoby, które przestały być świadkami Jehowy, że chcą się z nią spotkać za kilka miesięcy, by ustalić czy zmieniła nastawienie. Gdy zgodzi się na spotkanie, starsi zachęcą ją do okazania skruchy i powrotu do zboru.
Cel usunięcia ze zboru: osoby trwające w grzechu i nie okazujące skruchy są usuwane ze zboru (1 Kor 5:9–13) z co najmniej trzech powodów: aby imię Boga nie było hańbione; aby ochronić zbór przed skalaniem; aby w miarę możliwości pomóc grzesznikowi dojść do skruchy*.
Wykroczenia mogące wymagać rozpatrzenia przez komitet starszych: niemoralne kontakty seksualne (gr. porneía; Kpł 20:10, 13, 15, 16; Rz 1:24, 26, 27, 32; 1 Kor 6:9, 10; cudzołóstwo, rozpusta, homoseksualizm, sodomia oraz dotyczy wszystkich stosunków płciowych poza obrębem małżeństwa zawartego zgodnie z Biblią); krzywdzenie dzieci (zaniedbywanie, przemoc fizyczna, wykorzystywanie seksualne lub emocjonalne znęcanie się nad dzieckiem);