Wysokie Mazowieckie (pierwotnie Wysokie, w zaborze rosyjskim Mazowieck) – miasto w województwie podlaskim, siedziba powiatu wysokomazowieckiego, położone na Nizinie Północnopodlaskiej, nad rzeką Brok (dopływ Bugu).
Położenie Wysokie Mazowieckie leży w południowo-zachodniej części województwa podlaskiego, w mezoregionie Wysoczyzny Wysokomazowieckiej. Miasto położone jest przy głównych szlakach komunikacyjnych o znaczeniu krajowym i regionalnym: Zambrów – Brańsk, Wysokie Mazowieckie – Białystok.
Wysokie Mazowieckie znajduje się w odległości 50 km od Białegostoku, siedziby województwa, 120 km od Warszawy i 100 km od wschodniej granicyWysokie Mazowieckie – Portal informacyjny..
Powierzchnia miasta wynosi 1520 ha, z czego: 700 ha – stanowią użytki rolne, 130 ha – lasy i zadrzewienia, 238 ha – tereny osiedlowe i komunikacyjne, 8 ha – wody, 440 ha – pozostałePlan rozwoju lokalnego miasta Wysokie Mazowieckie, Załącznik do Uchwały nr XXI/69/04 z dnia 28 maja 2004 r.
Miasto jest siedzibą powiatu wysokomazowieckiego i stanowi 1,19% jego powierzchni.
Miasto prywatne posiadało w 1503 roku prawo magdeburskie. Położone było w ziemi drohickiej województwa podlaskiegoJózef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, [w:] Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV–XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 97..
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa łomżyńskiego.
Historia Nieznane są okoliczności powstania osady, która dała początek późniejszemu miastu Wysokie Mazowieckie. Pewnym jest, że kiedy organizowało się państwo Piastów, nie było tu siedzib Jaćwingów, którzy zajmowali tereny na północ od Biebrzy.
W początkach polskiej państwowości było to pogranicze Mazowsza z Rusią, a później Polski i Litwy. W rywalizacji o te tereny największą aktywność wykazali książęta mazowieccy, którym w okresie od X do XIII wieku udało się stworzyć na tym terenie organizację grodową i podporządkować te ziemie. Dzisiejsi mieszkańcy tej ziemi to w istotnej części potomkowie drobnej szlachty mazowieckiej, która osiedliła tu za czasów Księstwa Mazowieckiego. thumb|left|Dokument księcia Konrada mazowieckiego potwierdzający dobra biskupstwa płockiego Mazowieckim osadnikom zawdzięcza się powstanie pierwszych osad na tych terenach. Jedną z nich była osada Wysokie. W dokumencie z 1239 roku znajdującym się w archiwum diecezjalnym w Płocku (przechowywany jest w płockim Muzeum Diecezjalnym), który tyczy się kasztelanii święckiej jest wymieniona osada Vysoke (Wysokie)J. Maroszek, J. Tęgowski, Pogranicze polsko-rusko-litewskie. Rozdział II z Historia Województwa Podlaskiego pod redakcją A. Cz. Dobrońskiego. Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2010 r. s. 21.. Nazwa Wysokie jest pochodzenia topograficznego i wiąże się z rzeźbą terenu. Pierwotnie osadę wzniesiono na prawej stronie rzeki Brok na wysoczyźnie która w tej okolicy wznosi się ok. 150 m n.p.m. Jest to osada dawnej ziemi drohickiej leżącej w kasztelanii święckiejJ. Maroszek, Dzieje obszaru gminy Szepietowo w XV-XX wieku, Szepietowo 2006, s. 7–8., której ślady pozostały do dziś w postaci grodziska w Święcku-Strumianach. Została zniszczona w XIII i XIV w.
W Bibliotece PAN i PAU w Krakowie znajduje się „Notat” po ks. Zygmuncie Kozickim, dzięki tym zapiskom początki Wysokiego (Wyschokye) Mazowieckiego udało się cofnąć o kilka lat do 1464 r., kiedy ta osada była jeszcze w posiadaniu NiekraszaZ. Romaniuk, Nowe źródła do dziejów miast podlaskich w XV i na początku XVI w. z Białostocczyzna nr 1–2/61–62(65–66) z 2002 r. s. 42–49. – dostępna na stronie: Podlaskiej Biblioteki Cyfrowej. (2012-10-07)..
W 1469Według Emila Kalinowskiego: „Słownik nazwisk mieszkańców parafii Wysokie Mazowieckie (XVIII-XIX wieku)”. Łomża – Wysokie Mazowieckie 2020 r. przypis 94. Jest błędnie odczytany i zinterpretowany rok 1469 Wola Wysokie – parafia, w wyniku składania druku: kościół parafialny założony i uposażony w 1469 r. powinno być 1496 r. roku Kazimierz IV Jagiellończyk założył osadę Wysokie, zaś w 1490 roku osadził miasto Wysokie na czynszuS. Orgelbrand, S. Orgelbranda Encyklopedyja powszechna. Tom Dwudziesty ósmy (Wybrzeże – Żyżmory) Nakład, druk i własność S. Orgelbranda, Księgarza i Typografia, Warszawa 1868 r. s. 85. – dostępna na stronie: books.google.pl. (2017-05-05)., zaś książę Aleksander aktem z dnia 11 września 1494 roku określił granicę nowo założonego miasta i nadał wójtostwo Janowi HińczyJ. Kryński, Wysokie Mazowieckie. Monograficzny zarys dziejów, Wysokie Mazowieckie, 1992, s. 14–20, 23, 25–32, 90–91, 207–224. z WierzchucyT. Jaszczołt, Fundacje kościelne na Podlasiu do końca XV wieku z Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim, źródła i stań badań pod redakcją M. Kietlińskiego, K. Sychowicza, W. Śleszyńskiego. Białystok 2005 r. s. 27–29. – dostępna na stronie: komunikat.org. (2012-10-07).. W Tekach Naruszewicza znajdujących się w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie wpisano nieznane nadanie przywileju na targi dla miasta Wysokie, które 6 września 1499 r. w Wilnie uczynił Aleksander Jagiellończyk oraz inny dokument Aleksandra z 24 czerwca 1505 r., potwierdzający wójtostwo Janowi Hińczy. W Muzeum Narodowym w Krakowie znajduje się oryginalny akt, którym Aleksander król elekt w Mielniku w 1501 r. nadał Janowi Hińczy, wójtowi dziedzicznemu w mieście Wysokiem browar, na który tenże Hincza już przedtem otrzymał dokument w języku ruskim. 4 stycznia 1503 roku ten sam Aleksander, już jako król, wydał w Wilnie przywileje na mocy którego miasto otrzymało prawa magdeburskieM. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym. Nakładem S. Orgelbranda Księgarza, Warszawa 1844 r. s. 1280–1282. – dostępna na Google books.. Potwierdzony w 1519 roku. Następstwem czego był szybki rozwój miasta, które w XVI wieku stało się jednym z najważniejszych ośrodków miejskich na Podlasiu. Miasto znajdowało się w dzierżawie kolejnych starostów drohickich i wysockich: Jakuba Dowojnowicza, Jana Litawora Chreptowicza, Stanisława Olędzkiego, Aleksandra Czosnowskiego i Przecława Gnojeńskiego.
W XVI wieku nastąpiła również zmiana nazwy miasta na Wysokie Mazowieckie, celem odróżnienia go od miasta Wysokie leżącego na Litwie.
W 1569 roku król Zygmunt II August nadał miasto księciu litewskiemu Mikołajowi Radziwiłłowi i od tego czasu Wysokie przestało być miastem królewskim. Już w 1582 roku Radziwiłłowie sprzedali dobra Wysokie Hieronimowi Makowieckiemu. Natomiast od połowy XVII wieku do 1689 roku ziemie te przechodzą na własność Opackich, a od 1697 roku do SzczukówS. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 295–296.. W 1741 Marianna Kątska córka Wiktorii ze Szczuków Kątskiej bierze ślub z Eustachym Potockim wnosząc jako posag dobra wysokomazowieckie. Na mocy testamentu Eustachego Potockiego z 1768 roku właścicielem Wysokiego zostaje jego niepełnoletni syn Jerzy Michał Potocki, który w 1771 roku wraz z braćmi (po osiągnięciu pełnoletności) dokonuje ostatecznego podziału spodku po ojcu. W 1775 roku dobra te należały do Jana Potockiego.
Podczas najazdu szwedzkiego, miasto zostało prawie całkowicie zniszczone. W XVIII wieku następuje powolna odbudowa miasta. Przywilej Stanisława II Augusta z 24 maja 1780 roku nadaje dobrom Wysokie Mazowieckie będącym w posiadaniu Andrzeja Piotrowskiego, pozwolenie na odbywanie się jarmarków na św. Rocha, św. Antoniego, św. Andrzeja i św. Annę. thumb|upright=1.3|Wysokie Mazowieckie na fragmencie mapy Nowych Prus Wschodnich z 1795 roku thumb|upright|Plan Folwarku Zawrocie z 1899 r. (ul. Białostocka) W kolejnych latach Wysokie znajdowało się w posiadaniu Ignacego Pudłowskiego, cześnika podlaskiego, od którego 18 maja 1789 roku zakupiła je Aniela WęgierskaW. Konończuk, W kręgu dworu Branickich – podlaska gałąź rodu Węgierskich herbu Wieniawa, w: Bielski Almanach Historyczny, Bielsk Podlaski 2016, s. 29.. Około 1800 roku liczba mieszkańców wynosiła 864 mieszkańców (o 4 więcej niż w 1580), a liczba budynków wynosiła 134 (o 9 mniej niż w 1580 roku). Około 1801 roku dobra Wysokie wraz z okolicznymi wsiami Osipy, Mścichy, Zawrocie, Gołasze-Puszcza, Mystki-Rzym (łącznie około 5 tys. ha) objął jej wnuk, Michał Węgierski, żonaty z Justyną Wielopolską (ciotką Aleksandra Wielopolskiego). W tym czasie dochodzi do sporu między Węgierskimi a obywatelami Wysokiego dotyczącego ustroju miasta, w tym kwestii utrzymania burmistrza. W 1814 roku, po bezpotomnej śmierci Michała Węgierskiego, doszło do podziału dóbr Wysokie na dwie równie części między jego siostrę Konstancję Węgierską a ich kuzynów. W 1821 roku dziedzicem Wysokiego był Adam Węgierski, który wykupił udziały innych członków swojej rodziny. Po jego śmierci w 1829 roku dobra Wysokie przypadły jego dzieciom: Ludwikowi Węgierskiemu (1802–1846) oraz Róży (1804–1872), zamężnej z Ludwikiem Fiszerem (1800–1877). W 1839 roku Ludwik Węgierski sprzedał swoją część Wysokiego szwagrowi. Do Ludwika Fiszera należały również okoliczne lasyA. Połujański, Opisanie lasów Królestwa Polskiego i gubernij zachodnich Cesarstwa Rossyjskiego: pod względem historycznym, statystycznym i gospodarczym, Tom I. Warszawa 1854 r. s. 340. – dostępna na Google books.. Fiszerowie władali Wysokiem do 1864 rokuW. Konończuk, W kręgu dworu Branickich – podlaska gałąź rodu Węgierskich herbu Wieniawa, w: Bielski Almanach Historyczny, Bielsk Podlaski 2016, s. 32–33, 36..
W połowie XIX wieku następuje ponowne ożywienie rynku targowego oraz 5 ulic: Długiej, Dworskiej, Zarzecznej, Mystkowskiej, Kościelnej.
W nocy z 23/24 stycznia 1863 rokuS. Zieliński, Bitwy i potyczki 1863–1864; na podstawie materiałów drukowanych i rękopiśmiennych Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Rapperswil 1913 r. s. 253. – dostępna na stronie: Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej.(2012-10-07). miała miejsce bitwa w Wysokiem Mazowieckiem oddziałów powstańczych z KozakamiCz. Brodzicki, D. Godlewska, Łomża w latach 1794–1866. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987 r., s. 246–248.. Na miejscowym cmentarzu znajduje się grób powstańców styczniowych.
W 1865 r. liczba mieszkańców wzrosła do 2865, a domów do 176. W 1866 r. nazwę miasta zmieniono oficjalnie na Mazowieck, a w 1869 r. miasto zostało zdegradowane do rzędu osady wiejskiej. Odzyskanie praw miejskich nastąpiło dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości - 4 lutego 1919 roku (2012-10-07)., kiedy też przywrócono historyczną nazwę Wysokie Mazowieckie. thumb|left|W nocy z 26 na 27 grudnia 1905 roku Organizacja Techniczno-Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej, pod dowództwem Ludwika Śledzińskiego, dokonała napadu na kasę powiatową W nocy z 26 na 27 grudnia 1905 roku Organizacja Techniczno-Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej, pod dowództwem Ludwika Śledzińskiego, dokonała napadu na kasę powiatową. Zdobyto około 480 tys. rubli, które przeznaczono na działalność rewolucyjną PPS, zakup amunicji i broni. Pierwotnie pieniądze zostały przesłane przez władze zaborcze z Petersburga z przeznaczeniem na budowę fortu wojskowego w Zambrowie. thumb|Uroczystość poświęcenia sztandaru P.O.W. (Polskiej Organizacji Wojskowej) – listopad 1932 r. thumb|Wysokie Mazowieckie na fragmencie mapy z 1933 roku W okresie międzywojennym Wysokie Mazowieckie było stolicą powiatu mazowieckiego, który ustawą z 2 sierpnia 1919 roku został włączony do województwa białostockiego. Na terenie miasta wybudowano remizę, pocztę i stadion. Rozpoczęto rozbudowę i zagęszczenie zabudowy miasta.
14 września 1936 roku na jarmarku w Wysokiem Mazowieckiem doszło do zajść antyżydowskich, którą wywołała grupa młodzieży należąca do Stronnictwa Narodowego. Wybito 300 szyb i przewrócono 4 stragany żydowskie. Skutkiem rzucania kamieniami z tłumu doznało kontuzji 5 osób: 4 żydów i 1 chrześcijaninDziennik Białostocki, środa 16 września 1936 r. nr. 258 s. 6. dostępny: tutaj..