Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Siemiatyczach

Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła – prawosławna cerkiew parafialna w Siemiatyczach. Należy do dekanatu Siemiatycze diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Pierwsza cerkiew w Siemiatyczach powstała w XV wieku, od początku była świątynią parafialną. Przeszła na własność Kościoła unickiego formalnie natychmiast po podpisaniu aktu unii brzeskiej, de facto zaś w 1614. Nową drewnianą cerkiew unicką w Siemiatyczach ufundował w tym samym stuleciu Lew Sapieha. Świątynia była ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym w dniu Świętej Trójcy (pierwotnie święto patronalne). Z czasem jej znaczenie w mieście malało, a unicka parafia stopniowo ubożała.

Parafia siemiatycka została zmuszona do powrotu do wyznania prawosławnego w 1839, na mocy postanowień synodu połockiego. Chociaż cerkiew z XVII w. była już wtedy w złym stanie, murowaną świątynię prawosławną wzniesiono w Siemiatyczach dopiero po stłumieniu powstania styczniowego, w znacznej części z rosyjskich funduszy państwowych. Obiekt był stale czynny do 1915, gdy prawosławni mieszkańcy miasta udali się na bieżeństwo. W dwudziestoleciu międzywojennym cerkiew została ponownie otwarta i pozostaje nieprzerwanie czynna.

We wnętrzu cerkwi zachował się ikonostas z 1908 oraz barokowe ikony Świętych Piotra i Pawła oraz św. Paraskiewy.

Cerkiew mieści się przy ulicy Powstania Styczniowego, na wzniesieniu nad rzeczką Muchawiec, dopływem Kamianki. Otoczony murem plac cerkiewny był równocześnie cmentarzem (przetrwała część zabytkowych nagrobków), na którym odbywają się obecnie pochówki prawosławnych duchownych.

Historia Pierwsza cerkiew prawosławna w Siemiatyczach Cerkiew prawosławna w Siemiatyczach istniała z pewnością w I połowie XV w.G. Sosna, Rys historii parafii prawosławnej w Siemiatyczach [w:] , być może została ufundowana przez właściciela Siemiatycz Olechnę Kmitę Sudymontowicza razem z żoną Fedorą. Dokument fundacyjny Olechny Kmity Sudymontowicza, właściciela Siemiatycz, z 1431, uważany jest jednak przez wielu badaczy za falsyfikatJ. Maroszek, Siemiatycze jako ośrodek dóbr ziemskich w XV–XVII w. (do 1801 r.) [w:] . Według Józefa Maroszka został on sfałszowany w XVII lub XVIII w., być może po to, by przekonać dziedziczkę Siemiatycz Annę Jabłonowską do legalności dochodów miejscowego duchownegoPolski duchowny prawosławny, teolog specjalizujący się w zagadnieniach historii Kościoła prawosławnego na Podlasiu, Grzegorz Sosna, stoi na stanowisku, iż historycy J. Maroszek i J. Wiśniewski zaprzeczają autentyczności dokumentu z powodu uprzedzeń wyznaniowych, nie chcąc przyznać, iż struktury prawosławne powstały w regionie przed katolickimi. Z kolei w ocenie M. Kałamajskiej-Saeed fałszywość znanego aktu fundacyjnego nie oznacza, iż cerkiew nie została naprawdę wzniesiona w podobnym okresie. Por. i .

Bez żadnych wątpliwości cerkiew istniała w 1456, gdy syn Olechny, Michał Kmita, sfinansował renowację obiektu, a miejscowej parafii podarował łąki i grunty orne Myszkowo w uroczysku Gryczówki. W 1513 Aleksandra Tęczyńska, jego córka, potwierdziła prawa parafii do wszystkich otrzymanych wcześniej nadań. Analiza jej zapisu pozwala stwierdzić, że oprócz parafialnej cerkwi Trójcy Świętej (z bocznymi ołtarzami Świętych Piotra i Pawła oraz św. Paraskiewy) w Siemiatyczach działała także kaplica św. Anny, która być może znajdowała się na miejscu zajmowanym obecnie przez katolicką kaplicę pod tym samym wezwaniem.

Według Maroszka możliwe jest, iż w pobliżu cerkwi znajdowała się pierwotna osada, z której rozwinęło się lokowane w 1542 miasto Siemiatycze. Funkcjonowanie w nim prawosławnej parafii jest ponownie potwierdzone w dokumentach z 1592. Cerkiew była centrum dzielnicy „ruskiej”, pozostającej w kontraście wobec „lackiej” dzielnicy skupionej przy ufundowanym w 1456 kościele katolickim. Podobna sytuacja (dwie wyraźnie odrębne etnicznie i wyznaniowo części jednego miasta) była dla regionu typowa.

Okres unicki W pierwszym okresie rozwoju miejscowości cerkiew obok kościoła i dworu była najważniejszym elementem jej zabudowy; od XVI w. cerkiew, podobnie jak dwór, znalazła się właściwie poza właściwym rozplanowaniem miasta. W kolejnych stuleciach położenie świątyni na uboczu, wbrew tendencjom rozwoju miejscowości, miało związek z ekspansywną działalnością Kościoła katolickiego po soborze trydenckimA. Oleksicki, Zabytki architektury Siemiatycz a przemiany w rozplanowaniu przestrzennym miasta w XVIII w. [w:] .

W 1596, po zawarciu unii brzeskiej, siemiatycka parafia przyjęła jej postanowienia. Miała na to wpływ postawa właściciela miejscowych dóbr Lwa Sapiehy, propagatora unii kościelnej, jak również fakt, iż podlegała ona eparchii włodzimiersko-brzeskiej, której ordynariuszem był zwolennik unii Hipacy Pociej. Formalnie zmiana jurysdykcji została przypieczętowana w 1614 w momencie objęcia siemiatyckiego probostwa przez ks. Eleferiusza Kętrzyńskiego z rekomendacji unickiego biskupa włodzimiersko-brzeskiego. Trzynaście lat później w akcie prezenty wręczonym kolejnemu proboszczowi, Aleksandrowi Oladowskiemu, zobowiązano go do zachowania wierności unii. Lew Sapieha ufundował w Siemiatyczach nową drewnianą cerkiew unicką i w testamencie ponownie nakazywał, by niezmiennie funkcjonowała ona w tej jurysdykcji.

Siemiatycka cerkiew była znaczącym ośrodkiem pielgrzymkowym zwłaszcza w patronalnym dniu Trójcy Świętej. Gdy jednak w 1638 w mieście oddany został do użytku nowy kościół, to tam zaczęto organizować główne uroczystości. Unicki kapłan odprawiał Świętą Liturgię w swojej świątyni w godzinach porannych, a następnie obowiązkowo brał udział we mszy w kościele. Z czasem w cerkwi w ogóle zarzucono szczególnie uroczyste obchody dotychczasowego święta patronalnego. Patronami obiektu pozostali patronowie ołtarzy bocznych – Święci Piotr i Paweł oraz Paraskiewa Serbska. Zmiana wezwania nastąpiła po 1726 – w wymienionym roku protokół wizytacji świątyni wskazuje jeszcze wezwanie Trójcy Świętej, a przed 1789, gdy w kolejnym protokole wymieniono już nowych patronów, przy czym w 1774 cerkiew przyciągała jeszcze znaczne grupy wiernych w dniu Trójcy Świętej.

Protokół wizytacji unickiej cerkwi w Siemiatyczach opisuje cerkiew jako drewnianą, z wolno stojącą dzwonnicą. Budowla posiadała dwie kopuły z krzyżami, które ze starości chyliły się ku upadkowi. Jako „porządne” opisano królewskie wrotaHistoria parafii świętych apostołów Piotra i Pawła w Siemiatyczach [w:]Kalendarz Prawosławny 2012, Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, , s. 186. Siedem lat później właściciel Siemiatycz Michał Sapieha zapowiedział wzniesienie nowej świątyni na miejscu dotychczasowej z uwagi na jej zły stan techniczny, nie zrealizował jednak swoich obietnic. W protokole wizytacji dokonanej w 1774 przez ks. Antoniego Karczewskiego zapisano, iż obiekt wymagał remontu kapitalnego. Piętnaście lat później w aktach konsystorza unickiej diecezji chełmskiej zapisano, iż do cerkwi w Siemiatyczach uczęszczało 2511 osób, w tym 458 mieszkańców samego miasta; pozostali pochodzili z 16 okolicznych wsi. W XVIII stuleciu znaczenie cerkwi w rozplanowaniu miasta jeszcze spadłoA. Oleksicki, Zabytki architektury Siemiatycz a przemiany w rozplanowaniu przestrzennym miasta w XVIII w. [w:] .

W XVIII w. wygląd cerkwi w Siemiatyczach ulegał stopniowej latynizacji, pozostał w niej jednak ikonostas. W nabożeństwach zaczął pojawiać się język łaciński. W latach, gdy w świątyni brakowało kapłanów unickich, służyli w niej kapłani rzymskokatoliccyJ. Maroszek, Siemiatycze jako ośrodek dóbr ziemskich w XV–XVII w. (do 1801 r.) [w:] . Protokół wizytacji z 1774 wskazuje na pojawienie się w siemiatyckiej parafii nieznanej tradycji bizantyjskiej praktyki odprawiania cichych mszy przy bocznych ołtarzach Chrystusa Zbawiciela, Matki Bożej, św. Paraskiewy i Świętych Piotra i Pawła.

Po III rozbiorze Polski Siemiatycze znalazły się w zaborze pruskim w Prusach Nowowschodnich. Po erygowaniu na ich terenie unickiej diecezji supraskiej parafia siemiatycka znalazła się w jej jurysdykcji i pozostała w niej do 1809. W wymienionym roku dekret cara Aleksandra I (dwa lata wcześniej Prusy Nowowschodnie na mocy traktatu w Tylży przyłączono do Imperium Rosyjskiego) skasował diecezję supraską i włączył jej placówki duszpasterskie powtórnie do diecezji brzeskiej. W Imperium Rosyjskim z Kościoła unickiego stopniowo eliminowano elementy pochodzenia łacińskiego. Unifikacja obrzędowa stanowiła przygotowanie do włączenia struktur unickich do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, co nastąpiło ostatecznie na mocy synodu połockiego w 1839. Wtedy też cerkiew w Siemiatyczach ponownie stała się świątynią prawosławnąG. Sosna, Rys historii parafii prawosławnej w Siemiatyczach [w:] Jedynie diecezja chełmska kontynuowała działalność do przymusowej likwidacji w 1875.. W momencie zmiany wyznania parafia była uboga, co przekładało się także na wygląd i wyposażenie cerkwiHistoria parafii świętych apostołów Piotra i Pawła w Siemiatyczach [w:]Kalendarz Prawosławny 2012, Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, , ss. 188–190.

Cerkiew prawosławna w latach 1840–1864 Od 1840 należała do dekanatu drohickiego eparchii wileńskiej i litewskiejA. Dobroński, Siemiatycze pod zaborem rosyjskim [w:] . W 1851 liczbę parafian szacowano na 2782 osoby (386 z Siemiatycz), dziesięć lat później było ich 2846.

W przededniu powstania styczniowego plebania przy cerkwi była jednym z miejsc spotkań przyszłych uczestników antycarskiego wystąpienia i tworzenia oddziałów. Działo się tak mimo niechętnej postawy miejscowego duchownego, ks. Lacewicza, który następnie nazwał Siemiatycze „zbornym punktem polskich rewolucjonistów i miejscem przygotowań do buntu”A. Dobroński, Siemiatycze pod zaborem rosyjskim [w:] . Nie sprzyjając spotkaniom spiskowców na plebanii, ks. Lacewicz równocześnie nie informował władz rosyjskich o tym, że prawosławni czytają polską nielegalną literaturę patriotyczną. Mimo to już po wybuchu powstania został pojmany przez polski oddział i zwolniony dopiero po interwencji miejscowego proboszcza katolickiego ks. Rocha Boguszewskiego. Z wdzięczności za jego pomoc, po przegranej przez powstańców bitwie pod Siemiatyczami prawosławny duchowny przekonał rosyjskie wojsko, by nie niszczyło siemiatyckiego kościołaA. Dobroński, Siemiatycze pod zaborem rosyjskim [w:] .

Budowa i funkcjonowanie murowanej cerkwi w Imperium Rosyjskim mały|Wzniesiona w 1890 brama cerkiewna mały|Ikona Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego nad wejściem do cerkwi mały|Zabytkowe nagrobki i krzyże pamiątkowe w sąsiedztwie cerkwi w Siemiatyczach. Na pierwszym planie krzyż z inskrypcją modlitwy w intencji cara Mikołaja II Nieremontowana budowla sakralna w latach 60. XIX w. groziła już zawaleniem. P. Bobrowski opisał ją jako budynek „w ostatecznej ruinie”, kryty słomianym dachem. W związku z tym w 1865 przystąpiono do wznoszenia w jej sąsiedztwie cerkwi murowanej. Prace budowlane trwały rok i 6 listopada 1866 nowa świątynia została konsekrowana, zachowując dotychczasowe wezwanie. Początkowo nowa cerkiew funkcjonowała obok starej, którą następnie rozebrano (na miejscu ołtarza starszej świątyni, na południe od murowanej budowli, pozostawiono pamiątkowy kamień). Budowa świątyni została sfinansowana częściowo przez skarb państwa rosyjskiego (3 tys. rubli), z daru biskupa brzeskiego Ignacego oraz ze składek parafian, którzy również za darmo pracowali przy wznoszeniu obiektu. Właściciele cegielni Ciecierski i Fanshawe przekazali na ten cel po 25 tys. cegieł, 10 tys. zaś pozyskano z rozbiórki części budynków katolickiego klasztoru misjonarzy. Według Dobrońskiego trzytysięczna dotacja państwowa pochodziła z wymuszonej na pozostałych mieszkańcach Siemiatycz kontrybucji, podobnie wymuszono na właścicielach cegielni przekazanie „daru”.