Giuseppe Tartini (ur. 8 kwietnia 1692 w Piranie, zm. 26 lutego 1770 w Padwie) – włoski skrzypek, kompozytor, teoretyk muzyki i pedagog muzyczny, jeden z najważniejszych przedstawicieli włoskiej muzyki instrumentalnej XVIII wieku. Działał przede wszystkim w Padwie, gdzie był pierwszym skrzypkiem i kierownikiem zespołu instrumentalnego bazyliki św. Antoniego oraz prowadził znaną w całej Europie szkołę skrzypcową.
Twórczość Tartiniego obejmuje przede wszystkim koncerty i sonaty skrzypcowe, a także sonaty triowe, utwory na zespoły smyczkowe oraz nieliczne kompozycje religijne. Najbardziej znanym jego dziełem jest Sonata g-moll, określana jako Il trillo del diavolo („Z diabelskim trylem”).
Tartini odegrał znaczącą rolę w rozwoju techniki skrzypcowej, zwłaszcza w zakresie prowadzenia smyczka, intonacji i gry dwudźwiękowej. Zajmował się również akustyką muzyczną i teorią harmonii; jego nazwisko łączone jest z opisem słyszalnego tonu różnicowego, nazywanego niekiedy „tonem Tartiniego”.
Życiorys Pochodzenie i młodość
thumb|left|Dom Tartiniego w Piranie, miejsce urodzenia kompozytora
Giuseppe Tartini urodził się 8 kwietnia 1692 roku w Piranie na półwyspie Istria, należącym wówczas do Republiki Weneckiej. Tego samego dnia został ochrzczony w miejscowym baptysterium. Był synem Giovanniego Antonia Tartiniego, przybyłego do Piranu z Florencji urzędnika administracji salin, oraz Cateriny Zangrando, pochodzącej z dawnej pirańskiej rodziny mieszczańskiej.
Rodzina mieszkała w kamienicy przy wewnętrznym porcie miejskim, później przekształconym w plac Tartiniego. Budynek ten, znany obecnie jako Dom Tartiniego w Piranie, mieści kolekcję muzealną poświęconą życiu i twórczości kompozytora.
Pierwsze wykształcenie Tartini otrzymał w Piranie, prawdopodobnie w szkole prowadzonej przez oratorianów. Następnie uczył się w kolegium pijarów w Capodistrii, współczesnym Koprze, gdzie poznawał podstawy muzyki, gry na skrzypcach, retoryki i nauk humanistycznych.
Rodzina planowała dla niego początkowo karierę duchowną, jednak w 1708 roku Tartini rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Padewskim. W Padwie rozwijał równocześnie zainteresowanie grą na skrzypcach i szermierką, w której miał osiągnąć wysoki poziom sprawności.
Małżeństwo i pobyt w Asyżu Po śmierci ojca Tartini poślubił w 1710 roku Elisabettę Premazore, pochodzącą z rodziny o niższej pozycji społecznej. Małżeństwo zostało zawarte bez zgody krewnych muzyka i wywołało konflikt z rodziną oraz z kardynałem Giorgiem Cornarem, z którym związana była żona Tartiniego.
W obawie przed postępowaniem karnym Tartini opuścił Padwę i schronił się w klasztorze franciszkanów w Asyżu. Okres ten miał zasadnicze znaczenie dla jego rozwoju muzycznego: poświęcił się intensywnym ćwiczeniom skrzypcowym, studiowaniu kompozycji i zagadnień akustycznych.
Według części przekazów w Asyżu zetknął się z czeskim kompozytorem i organistą Bohuslavem Matějem Černohorským. Bezpośredni zakres ich kontaktów nie jest jednak w pełni udokumentowany i w literaturze biograficznej bywa przedstawiany z różnym stopniem pewności.
Po wygaśnięciu konfliktu Tartini powrócił do żony. Od około 1714 roku pracował jako skrzypek w orkiestrach teatralnych i zespołach działających m.in. w Ankonie, Wenecji i innych miastach północnych oraz środkowych Włoch.
Rozwój kariery skrzypcowej thumb|Giuseppe Tartini, rycina z XVIII wieku
Wczesna tradycja biograficzna łączy przełom w technice skrzypcowej Tartiniego ze spotkaniem z Franceskiem Marią Veracinim w Wenecji. Po usłyszeniu gry Veraciniego Tartini miał wycofać się z życia koncertowego i skoncentrować na doskonaleniu własnej techniki, zwłaszcza prowadzenia smyczka i intonacji.
W 1721 roku otrzymał stanowisko pierwszego skrzypka i kierownika orkiestry bazyliki św. Antoniego w Padwie. Posada zapewniała mu dużą swobodę artystyczną, w tym możliwość występów poza Padwą bez utraty zatrudnienia.
W 1723 roku Tartini wyjechał wraz z wiolonczelistą Antoniem Vandinim do Pragi. Pobyt wiązał się z uroczystościami koronacyjnymi cesarza Karola VI na króla Czech oraz działalnością w zespole hrabiego Philippa Josepha Kinsky’ego.
W Pradze Tartini występował jako skrzypek i prowadził działalność koncertową. Do Padwy powrócił około 1726 roku, ponownie obejmując obowiązki w bazylice św. Antoniego, z którą pozostał związany do końca życia.
Scuola delle Nazioni Około 1727 lub 1728 roku Tartini utworzył w Padwie prywatną szkołę skrzypcową, znaną jako Scuola delle Nazioni. Nazwa odnosiła się do międzynarodowego pochodzenia uczniów przybywających do Padwy z różnych części Europy.
Dzięki działalności pedagogicznej otrzymał przydomek maestro delle nazioni – „mistrza narodów”. Szkoła nie była instytucją akademicką w nowoczesnym znaczeniu, lecz ośrodkiem prywatnego kształcenia instrumentalistów, w którym nauczano gry skrzypcowej, interpretacji, ornamentacji, kompozycji i podstaw teorii muzyki.
Do uczniów Tartiniego należeli m.in.: Pietro Nardini, Pasquale Bini, Domenico Dall’Oglio, Michele Stratico, Joseph Touchemoulin, André-Noël Pagin, Pierre Lahoussaye, Johann Gottlieb Naumann.
Z Tartinim związana była również skrzypaczka i kompozytorka Maddalena Lombardini Sirmen, której udzielał wskazówek dotyczących techniki smyczkowej. Zachowany list Tartiniego do Lombardini z 1760 roku należy do najważniejszych źródeł dotyczących jego metod pedagogicznych.
Nauczanie Tartiniego koncentrowało się na uzyskaniu śpiewnego tonu, prawidłowym prowadzeniu smyczka, precyzyjnej intonacji oraz swobodnym wykonywaniu dwudźwięków i ornamentów. Ćwiczenia smyczkowe przypisywane jego szkole miały wpływ na późniejszą europejską pedagogikę skrzypcową.
Ostatnie lata Od lat 40. XVIII wieku Tartini coraz więcej uwagi poświęcał teorii muzyki, akustyce, matematycznym podstawom harmonii oraz opracowywaniu zasad wykonawstwa. Jednocześnie nadal komponował, nauczał i wykonywał obowiązki w bazylice św. Antoniego.
W późniejszym okresie życia utrzymywał kontakty korespondencyjne z muzykami, uczonymi i teoretykami z różnych części Europy. Zachowane listy dokumentują jego działalność pedagogiczną, pracę nad traktatami oraz spory dotyczące matematycznego uzasadnienia harmonii.
Stan zdrowia Tartiniego pogorszył się w drugiej połowie lat 60. XVIII wieku. Kompozytor zmarł 26 lutego 1770 roku w Padwie. Jako przyczynę śmierci źródła podają gangrenę nogi, której towarzyszyły wcześniejsze problemy zdrowotne.
Został pochowany obok żony w kościele św. Katarzyny w Padwie. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyli muzycy, uczniowie oraz przedstawiciele miejscowych instytucji kościelnych i miejskich.
thumb|left|Popiersie Tartiniego w bazylice św. Antoniego w Padwie
Twórczość Charakterystyka
Twórczość Tartiniego przypada na okres przejściowy między późnym barokiem a stylem galant i wczesnym klasycyzmem. W jego muzyce zachowane zostały elementy barokowej techniki koncertującej i polifonii, lecz coraz większą rolę odgrywały regularna budowa okresowa, przejrzysta faktura, melodyjność oraz wyraźne zróżnicowanie tematów.
Kompozytor koncentrował się przede wszystkim na muzyce przeznaczonej na instrumenty smyczkowe. W odróżnieniu od wielu współczesnych mu twórców włoskich nie zajmował się operą, a wokalna muzyka religijna stanowiła niewielką część jego dorobku.
Utwory Tartiniego zachowały się w licznych rękopisach, odpisach i wydaniach pochodzących z różnych krajów. Kompozytor wielokrotnie poprawiał swoje dzieła, nie zawsze oznaczał daty ich powstania i zezwalał na sporządzanie odpisów, co utrudnia ustalenie chronologii oraz ostatecznego kształtu części kompozycji.
W XX wieku katalogi tematyczne wybranych części jego twórczości opracowali m.in. Minos Dounias – dla koncertów skrzypcowych – i Paul Brainard – dla sonat skrzypcowych. W ramach projektu tARTini przygotowano następnie elektroniczny katalog obejmujący cały znany dorobek kompozytora.
Koncerty Tartini skomponował ponad 130 koncertów skrzypcowych. Większość z nich ma trzyczęściową budowę w układzie szybka–wolna–szybka, charakterystyczną dla włoskiego koncertu solowego XVIII wieku.
W porównaniu z koncertami Antonia Vivaldiego Tartini ograniczał kontrast między solistą a zespołem, kładąc większy nacisk na rozwój melodyczny i ekspresję partii skrzypiec. Części wolne mają często charakter kantylenowy i wykazują związki ze stylem wokalnym oraz poezją.
Partie solowe wykorzystują dwudźwięki, wysokie pozycje, ozdobniki, tryle, rozbudowane figuracje i zróżnicowane sposoby artykulacji. Środki wirtuozowskie podporządkowane są jednak zwykle kształtowaniu melodii, a nie wyłącznie prezentacji sprawności wykonawcy.
Poza koncertami skrzypcowymi Tartini skomponował również utwory koncertujące przeznaczone na wiolonczelę, flet i zespoły smyczkowe. Autorstwo oraz klasyfikacja części tych kompozycji są nadal przedmiotem badań źródłowych.
Sonaty skrzypcowe thumb|Louis-Léopold Boilly, Sen Tartiniego, ilustracja legendy związanej z Sonatą z diabelskim trylem
Znanych jest ponad sto sonat Tartiniego na skrzypce z towarzyszeniem basso continuo lub bez niego. Wczesne kompozycje częściej zachowują czteroczęściowy układ sonaty kościelnej, natomiast w późniejszych przeważa budowa trzyczęściowa.
Najbardziej znaną kompozycją jest Sonata g-moll Il trillo del diavolo, określana po polsku jako Sonata z diabelskim trylem. Utwór wyróżnia się rozbudowanym zastosowaniem dwudźwięków, wielokrotnych zatrzymań i trylu wykonywanego na tle jednocześnie brzmiących dźwięków.
Z powstaniem sonaty związana jest relacja francuskiego astronoma Jérôme’a Lalande’a, który miał usłyszeć od Tartiniego historię o śnie. Kompozytorowi miał ukazać się diabeł, który zagrał na skrzypcach niezwykły utwór; po przebudzeniu Tartini próbował odtworzyć zapamiętaną muzykę, uznając własną kompozycję za znacznie słabszą od tej usłyszanej we śnie.
Do znanych sonat należy także Sonata g-moll Didone abbandonata, której tytuł nawiązuje do historii Dydony porzuconej przez Eneasza. Kompozycja jest przykładem wykorzystywania w instrumentalnej muzyce Tartiniego skojarzeń literackich i emocjonalnych.
Sonaty triowe i inne kompozycje instrumentalne W dorobku Tartiniego znajdują się sonaty triowe przeznaczone najczęściej na dwoje skrzypiec i basso continuo, utwory na cztery partie smyczkowe oraz kompozycje określane w źródłach jako symfonie. Część z nich mogła mieć funkcję dydaktyczną lub być wykonywana w środowisku bazyliki św. Antoniego.
Istotną część jego dorobku pedagogicznego stanowią ćwiczenia i wariacje skrzypcowe. Z Tartinim wiązany jest m.in. cykl wariacji L’arte dell’arco, oparty na gawocie z Sonaty op. 5 nr 10 Arcangela Corellego.
Muzyka religijna Tartini pozostawił niewielką liczbę utworów wokalno-instrumentalnych i chóralnych o charakterze religijnym. Należą do nich m.in. Miserere, Stabat Mater oraz opracowania tekstów liturgicznych związanych z działalnością bazyliki św. Antoniego.
Miserere miało powstać na zamówienie papieża Klemensa XII, natomiast Stabat Mater jest zaliczane do późnych kompozycji Tartiniego. Utwory te pozostają mniej znane niż jego muzyka skrzypcowa, lecz są uwzględniane w nowoczesnych wydaniach krytycznych dzieł kompozytora.
Technika skrzypcowa i pedagogika Tartini należał do najważniejszych pedagogów skrzypcowych XVIII wieku. Jego szkoła przyczyniła się do upowszechnienia sposobu gry opartego na płynnym prowadzeniu smyczka, długiej frazie, zróżnicowanej artykulacji i naśladowaniu ludzkiego głosu.
Szczególną uwagę poświęcał kontroli smyczka. Uczniowie ćwiczyli równomierne wydobywanie dźwięku, zmianę dynamiki podczas jednego pociągnięcia, artykulację oraz wykonywanie długich odcinków melodii bez utraty jakości brzmienia.
W nauczaniu intonacji wykorzystywał słyszalne przy grze dwudźwięków tony różnicowe. Pojawienie się odpowiedniego tonu kombinacyjnego pozwalało kontrolować czystość interwałów bez korzystania z zewnętrznego wzorca dźwięku.