thumb|Drzewo Życia w biblijnym raju (Berthold Furtmeyr „Salzburger Missale” – rycina z XV w.) Drzewo Życia – biblijne rajskie drzewo, którego owoce miały zapewniać nieśmiertelność. Mimo iż ozdobne drzewo jako motyw mitologiczny występowało w wierzeniach wielu ludów – w czasach prehistorycznych w Mezopotamii, a w starożytności między innymi w Egipcie, Grecji, Babilonii, Persji i Indiach – to Drzewo Życia jest symbolem odnajdywanym dopiero w świętych księgach judaizmu (hebr.: Ec ha-Chajim; jid.: Ejc Hachajim), a także chrześcijaństwa (łac.: Arbor Vitae vel Arbor Crucis i Crux Florida), które widziało w nim prefigurację ukrzyżowanego Mesjasza. Drzewo Życia postrzegane jako wzorzec kulturowy symbolizowało wieczne odradzanie się przyrody, a równocześnie przemijanie ludzkiego losu. Drzewo czerpało z czterech żywiołów: jego korzenie korzystały z ziemi i wody, a pień i korona z powietrza i promieni słońca. Dla chrześcijan utożsamiane z nim drzewo krzyża jest miejscem, w którym śmierć stała się początkiem życia.

Motyw drzewa w wierzeniach Motyw drzewa łączącego różne światy występuje w wielu religiach – w mitologii hinduskiej był nim święty figowiec pagodowy (Ficus religiosa), w mitologii ludów nordyckich jesion Yggdrasil (Igdrasil) ucieleśniający oś świata i związaną z nią koncepcję drzewa kosmicznego. Motyw odwróconego drzewa kosmicznego znali Lapończycy. Motyw cudownego drzewa, obdarzonego mocą udzielania nieśmiertelności, można odnaleźć także w greckim micie o Heraklesie, który podczas wykonywania jednego z dwunastu niebezpiecznych czynów ruszał na wyprawę po złote jabłka chronione przez Hesperydy. W tradycji Jakutów święte drzewo było „tak stare, że jego wieku nie można było liczyć w stuleciach. Jego korzenie rozciągały się na niższy świat, a korona przebijała dziewięć niebios. Długość każdego liścia liczyła siedem sążni, a jej szyszki, jej owoce, dziewięć sążni”. Motyw drzew stanowiących siedzibę ludzkich dusz i bóstw był wśród ludów bardzo powszechny. W starożytnym Egipcie za dom bogów uznawany był święty figowiec sykomora (Ficus sycomorus). Motyw drzewa stanowiącego pomost z innym światem znali także Aborygeni australijscy i Chińczycy. Ludy słowiańskie uznawały gaje dębowe za miejsca objawień bóstw.

Motyw mitologiczny w Mezopotamii Idea świętego drzewa łączącego różne światy pozostawała z silnym związku z motywem drzewa/rośliny symbolizującej przemijanie ludzkiego życia, a równocześnie nieustanne odradzanie się przyrody. thumb|Zwój Tory z synagogi w Kolonii Akadyjski Epos o Gilgameszu opisuje bohatera, który poruszony śmiercią przyjaciela wyrusza na poszukiwanie nieśmiertelności. Odkrywa roślinę, która po zjedzeniu ma odmładzać i czynić nieśmiertelnym. Nieuwagę bohatera wykorzystuje jednak wąż i zjada roślinę. Stylizowane, ozdobne, darzone czcią sacrum drzewo funkcjonowało jako motyw w sztuce prehistorycznej Mezopotamii. Jest spotykany wśród odkrytych na terenie dawnej Mezopotamii artefaktów datowanych na czwarte tysiąclecie p.n.e., a także wśród późniejszych – datowanych na drugie tysiąclecie p.n.e. – zabytków z terenów ówczesnej ekumeny starożytnego Bliskiego Wschodu, w tym z terenu Egiptu, Grecji czy cywilizacji doliny Indusu. Znaczenie motywu nie zostało przez naukowców wyjaśnione i nie może być traktowane jako udokumentowanie istnienia pojęcia Drzewa Życia w starożytnej Mezopotamii, lecz w swojej istocie wykazuje uderzające podobieństwo do pojawiającego się później w kulturze judaistycznej, chrześcijańskiej, muzułmańskiej i buddyjskiej motywu Drzewa Życia. Motyw mitologiczny z Mezopotamii jest przez naukowców określany odrębnym terminem „święte drzewo”. Prawdopodobnie prehistoryczny irański mit sakralny łączący w sobie Indo-Irańskie oraz semickie mity legł u podstawy koncepcji potężnego drzewa, które miało sięgać nieba lub które samo miało tworzyć sklepienie nieba z ulokowanym na nim słońcem i rodzić owoce dające nieśmiertelność. Chaldejczycy znali historię olbrzymiego drzewa rosnącego w Eridu, które było strzeżone przez słoneczne ptaki, a w drugim tysiącleciu p.n.e. znano motyw palmy rodzącej owoce.

Judaizm thumb|Motyw drzewa na polichromii synagogi w Dura Europos (III w.) Drzewo Życia rosnące w środku raju pojawia się w Księdze Rodzaju trzykrotnie. Adam po zjedzeniu owoców z drzewa poznania dobra i zła został z raju wygnany, by nie zjadł również owoców z Drzewa Życia, dzięki czemu zyskałby nieśmiertelność. W Księdze Przysłów Drzewo Życia jest metaforą mądrości i sprawiedliwości, zaś w midraszach, apokryfach i pseudoepigrafach stało się motywem rozwiniętym o realnym charakterze. Poszczególni autorzy podawali różne rzekome szczegóły, ale zdarzały się także opisy alegoryczne. Drzewo Życia symbolizowało Torę jako „wieczne życie zasadzone w naszych umysłach”. To z tego powodu drzewce zwoju Tory zostały nazwane acej chajim (liczba mnoga od hebr. ec chajim = drzewo życia), zaś umieszczone na nich zdobienia symbolizujące owoce granatu: rimmonim (l.mn. hebr. = owoce granatu). W glinianych artefaktach znalezionych w pozostałościach po ołtarzu kadzielnym w Taanak koło Megiddo odkryto datowany na VIII wiek p.n.e. relief przedstawiający drzewo życia z dwoma koziorożcami. Motyw Drzewa Życia został także zidentyfikowany wśród zachowanych malowideł ściennych wokół niszy aron ha-kodesz synagogi, wzniesionej w latach 244–245, w Dura Europos na terenie obecnej zachodniej Syrii. thumb|left|Menora jako Drzewo życia Eschatologiczne wyobrażenia lokowały Drzewo Życia jako istotny element Przyszłego Świata (Olam ha-Ba), w którym sprawiedliwi będą mogli spożywać jego owoce. Psalm 1 (Ps 1,3) wspomina o Drzewie Życia, które zostało zasadzone nad płynącą wodą, a Księga Ezechiela (Ez 47,12) uzupełnia, że w dniu zmartwychwstania jego owoce się nie wyczerpią, a liście nie zwiędną i będą służyły za lekarstwo. Drzewo Życia można odnaleźć w tytułach pism religijnych („Ec Chajim”, „Ec ha-Chajim”). W kabale było ujmowane w kategoriach mistyczno-alegorycznych. Autorem obszernej publikacji kabalistycznej „Ec Chajim” (pol. Drzewo Życia) był żyjący na przełomie XVI i XVII wieku rabin i kabalista Chaim ben Josef Vital. Mojżesz Kordowero, XVI-wieczny kabalista, twierdził, że Drzewo Życia wzmaga podwójny ruch światła – rozjaśnia je światło proste (hebr. or jaszar), a równocześnie światło odbite (hebr. or chozer) i tworzy, tworząc istotę bożej obecności. Z kolei ów przepływ światła miał wpływać na zdolność kreacyjną każdej z sefir.

Drzewo Życia jest także symbolicznie przedstawiane w stylizowanym kształcie menory, bywa motywem wykorzystywanym w synagogach w zdobieniach bim i aron ha-kodesz, a zestawiane w kultowej sztuce żydowskiej w układzie z lwem i jednorożcem mogło symbolizować potęgę odbudowanego i zjednoczonego królestwa Izraela.

Islam Opisywane w Koranie rajskie „drzewo wieczności” (lub „drzewo nieśmiertelności”, lub „drzewo nieśmiertelności i mocy”) łączy w sobie motyw Drzewa Życia z motywem Drzewa poznania dobra i zła i jest metaforą nieposłuszeństwo człowieka wobec Boga. Iblîs nie kusi Adama i Ewy możliwością poznania (wiedzy), ale nieśmiertelnością. Karą, podobnie jak w narracji biblijnej, jest wygnanie z raju.

thumb|Drzewo życia – krucyfiks gałęziowy Kościół św. Jakuba w Toruniu (koniec XIV w.)

W tradycji chrześcijańskiej Chrześcijanie już od pierwszych wieków widzieli w Starym Testamencie liczne prefiguracje ukrzyżowanego Mesjasza. Pisarz wczesnochrześcijański Justyn Męczennik w spisanym w II wieku „Dialogu z Żydem Tryfonem” twierdził, że zasadzone w raju „drzewo życia” było zapowiedzią Jezusa Chrystusa. Justyn wskazuje szereg symbolicznych nawiązań do drzewa, które miały się odnosić do Chrystusa – proroctwo Izajasza, że „wyrośnie różdżka z pnia Jessego”, psalm Dawida, w którym wskazuje, że wysławiany w nim „prawy człowiek” będzie «jak drzewo zasadzone nad płynącą wodą, które wydaje owoc w swoim czasie, i którego liście nie więdną», proroctwo Jeremiasza: «Ja zaś jak potulny baranek, którego prowadzą na zabicie, nie wiedziałem, że powzięli przeciw mnie zgubne plany: Zniszczmy drzewo wraz z jego mocą, zgładźmy go z ziemi żyjących, a jego imienia niech nikt już nie wspomina!». Justyn nawiązuje także do laski, którą Mojżesz otworzył Morze Czerwone (por. Wj 14, 16. 21) i którą na pustyni wyprowadził wodę ze skały (por. Wj 17, 5–6). Powyższe nawiązania ułatwiała Septuaginta, w której „drzewo” (ξύλον = xylon) łączono zwykle z „drzewem życia”.

Żyjący w II wieku Ireneusz z Lyonu, ojciec Kościoła, męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego także nawiązywał do symboliki drzewa jako krzyża oraz idei drzewa kosmicznego; przedstawiał biblijne rajskie drzewo jako figurę krzyża Jezusa: „To przekroczenie, które zostało popełnione przy pomocy drzewa, zostało usunięte przez posłuszeństwo, przez które posłuszny Bogu Syn Człowieczy przybity został do drzewa odrzucając poznanie zła, a wprowadzając poznanie dobra” („Wykład nauki apostolskiej”, XXXIII-XXXIV).

Wczesnochrześcijańską egzegezę potwierdzał pośrednio także krytyk Kelsos z Aleksandrii. W „Prawdziwym słowie” łączył drzewo krzyża z drzewem życia: „Jest tam drzewo życia, jest tam zmartwychwstanie ciała za sprawą drzewa; dlatego sądzę, że ich nauczyciel został przybity do krzyża, a z zawodu był cieślą”. Gnostycka „Ewangelia Filipa” podaje ów związek wprost: „Józef, cieśla, zasadził ogród, gdyż potrzebował drzewa dla swego rzemiosła. On to jest tym, który wyciosał krzyż z drzew, które zasadził. Jego potomek zawisł na tym, co on zasadził. Jego potomkiem był Jezus, zaś sadzonką krzyż”. Związek obu drzew opisuje także oparta na apokryfach („Życie Adama i Ewy”, „Księga Jubileuszów”, „Ewangelia Nikodema”) legenda, według której drewno, z którego wykonano krzyż Jezusa, zostało pozyskane z trzech drzew, które wyrosły z nasion otrzymanych przez Seta tuż przed śmiercią swego ojca – Adama. Związek drzewa rajskiego z drzewem krzyża Jezusa wskazuje także w pochodzącej z III wieku homilii paschalnej Pseudo-Hipolit. thumb|left|Drzewo życia – fresk Taddeo Gaddiego z kościoła Santa Croce we Florencji (1360) thumb|left|Miniatura z „Dialogus de laudibus sanctae crucis” (Pochwała Krzyża; Ratyzbona, 1170-1180): Krzyż jako kwitnące Drzewo życia. Tekst brzmi: „Kościół oferuje ludzkości kwitnące drzewo życia krzyża”

Efrem Syryjczyk, kaznodzieja, diakon, poeta i komentator Pisma Świętego, pisał w IV wieku: „Słowo Boże jest drzewem życia namalowanym rozlicznymi kolorami, które z każdej strony podaje ci błogosławiony owoc (...) Każdy może z niego czerpać tyle, ile potrafi”. Nazywał Drzewo Życia „Słońcem Raju”, przed którym wszystkie inne drzewa się kłaniały. Ignacy Antiocheński, biskup Antiochii, męczennik chrześcijański i święty Kościoła katolickiego oraz prawosławnego, jeden z pierwszych ojców Kościoła, porównywał krzyż do drzewa, którego gałęzie stanowią chrześcijanie, rodzący owoce. Krzyż jako Arbor Vitae vel Arbor Crucis i Crux Florida funkcjonował także w sztuce wczesnochrześcijańskiej.