1 Pułk Czołgów (1 pcz) – oddział broni pancernej Polskich Sił Zbrojnych.
Historia Pułku 1 pułk czołgów został sformowany w Szkocji na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza z 1 października 1940 na bazie Zgrupowania Żołnierzy Broni Pancernej. 25 września 1940 podpułkownik dyplomowany Andrzej Marian Korczyński przekazał obowiązki dowódcy Zgrupowania Pancernego podpułkownikowi dyplomowanemu Tadeuszowi MajewskiemuRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 188 z 27 września 1940 roku, pkt 3.. Na podstawie rozkazu dziennego nr 76/40 Komendy Centralnego Obozu Wyszkolenia z 4 października 1940 Dowództwo Zgrupowania Pancernego zostało przemianowane na Komendę Ośrodka Wyszkolenia Broni PancernychRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 194 z 4 października 1940 roku, pkt 3. Tym samym rozkazem komendant Centralnego Obozu Wyszkolenia przemianował: Dowództwo Zgrupowania Artylerii Przeciwlotniczej na Komendę Ośrodka Wyszkolenia Artylerii Przeciwlotniczej, Dowództwo Zgrupowania Łączności na Komendę Ośrodka Wyszkolenia Łączności, Dowództwo Zgrupowania Saperów na Komendę Ośrodka Wyszkolenia Saperów.. W strukturze Ośrodka Wyszkolenia Broni Pancernych pozostały 3, 4 i 5 bataliony czołgów skadrowane oraz kompania zapasowa. Bataliony czołgów I i II weszły w skład 1 pułku czołgów. Na podstawie rozkazu L.dz. 1626/V.40 Naczelnego Wodza z 11 października 1940 roku podpułkownik Majewski został wyznaczony na stanowisko dowódcy 1 pułku czołgów, a podpułkownik Korczyński na stanowisko komendanta Ośrodka Wyszkolenia Broni PancernychRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 214 z 29 października 1940 roku, pkt 2..
22 października 1940 roku 2 bcz został przetransportowany koleją z dotychczasowego miejsca postoju w Stoneyburn, w hrabstwie West Lothian do Blairgowrie, skąd przemaszerował do Rattray (hrabstwo Perthshire) i tam zajął kwateryRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 209 z 23 października 1940 roku, pkt 3.. Z dniem 1 listopada 1940 roku do 2 bcz zostały przydzielone w charakterze pododdziałów gospodarczych: Dowództwo 1 pułku czołgów oraz izba chorych Nr 2, natomiast do 1 bcz - pluton regulacji ruchu korpusuRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 216 z 31 października 1940 roku, pkt 13.Rozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 218 z 4 listopada 1940 roku, pkt 8..
Początkowo pułk nie posiadał sprzętu pancernego i szkolił się tak jak pozostałe pododdziały piechoty. Jego podstawowym zadaniem w owym czasie była obrona wybrzeża morskiego. 9 listopada 1940 roku żołnierze 2 bcz rozpoczęli szkolenie na jedynym posiadanym czołgu Vickers Infantry Tank Mk III nr rej. T.16073. Czołg został przydzielony do plutonu dowodzenia kompanii techniczno-gospodarczejRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 222 z 8 listopada 1940 roku, pkt 10.Rozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 223 z 9 listopada 1940 roku, pkt 10.. 6 listopada 1940 roku delegacja 2 bcz wzięła udział w pogrzebie podpułkownika Jerzego Glińskiego. 21 listopada 1940 roku 2 bcz otrzymał drugi czołg Vickers Mk III nr rej. T.16389, a dwa dni później kolejny czołg Vickers Mk III nr rej. T.16070Rozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 232 z 21 listopada 1940 roku, pkt 4 i 5.Rozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 234 z 23 listopada 1940 roku, pkt 8.. 30 listopada 1940 roku dowódca kompanii techniczno-gospodarczej 2 bcz przekazał posiadane czołgi: T.16389 do 1 kcz, T.16073 do 2 kcz i T.16070 do 3 kczRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 239 z 29 listopada 1940 roku, pkt 9.. Od 7 grudnia 1940 roku podpułkownik Majewski przebywał na leczeniu w Szpitalu RAF w Blackpool, a obowiązki dowódcy pułku pełnił w zastępstwie major Zygmunt ChabowskiRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 249 z 11 grudnia 1940 roku, pkt 2.. 24 grudnia 1940 roku dowódca I Korpusu wyznaczył porucznika Bronisława Rachwała na I Kurs Wojenny Wyższej Szkoły WojennejRozkaz dzienny 2 Batalionu Pancernego nr 260 z 24 grudnia 1940 roku, pkt 10..
Na podstawie rozkazu L.dz. 2143/tjn.O.I./Og. Org./41 Naczelnego Wodza z dnia 17 lipca 1941 roku dowódca 1 pułku czołgów utworzył z dniem 1 sierpnia 1941 roku III/1 pcz jako samodzielny oddział gospodarczy, w składzie: dowództwo III/1 pcz, kompania dowodzenia i dwie kompanie czołgów. Na dowódcę batalionu został wyznaczony czasowo kapitan Marian Żebrowski. Na miejsce postoju III/1 pcz wyznaczono miejscowość Alyth. Pododdział otrzymał kryptonim „HOOF 3” i adres poczty polowej „P/52-C G.P.O. Perth”. Jednocześnie kompania dowodzenia pułku zmieniła kryptonim z „HOOF 3” na „HOOF 4”. Tego samego dnia do pułku przybyła kompania czołgów 1 Dywizjonu Rozpoznawczego w składzie 6 oficerów, 2 aspirantów, 36 podoficerów, 10 podchorążych i 32 szeregowych. Na podstawie rozkazu L.dz. 16225/tjn. O.I. Naczelnego Wodza kompania ta została w całości wcielona do III/1 pcz. Także 1 sierpnia do III/1 pcz zostało wcielonych 18 podoficerów i szeregowców z Ośrodka Zapasowego Broni Pancernych.
Z dniem 16 sierpnia dowódca pułku wyznaczył czasowo majora Bolesława Sokołowskiego na dowódcę III/1 pcz. 19 sierpnia do pułku przybyło 146. ochotników z Ameryki Południowej. Trzy dni później ochotnicy zostali przydzieleni do III/1 pcz, gdzie zostali „przedstawieni” komisji poborowej Komendy Uzupełnień Nr 1 i następnie wcieleni do wojska. 22 sierpnia major Bronisław Brągiel, przybyły z Oddziału I Sztabu Naczelnego Wodza, został wyznaczony czasowo na stanowisko zastępcy dowódcy III/1 pczRozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 191 z 22 sierpnia 1941 roku, pkt 1 i 2.. 30 sierpnia została sformowana 3 kompania czołgów III/1 pcz pod czasowym dowództwem kapitana Rajmunda Wilczyńskiego. 3 września do pułku przybyło kolejnych 134. ochotników z Ameryki Południowej.
Na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza L.dz. 2777/tjn.O.I.Og.Org.41 zmiany organizacji wojskowej jednostek I Korpusu z 4 września 1941 roku i rozkazu dowódcy I Korpusu L.dz. 20081/tjn.O.I.41 zmiana organizacji wojennej jednostek Korpusu - I faza z 12 września 1941 roku 1 pułk czołgów został przeformowany w 16 Brygadę CzołgówJuliusz S. Tym, 1. Dywizja Pancerna ..., s. 80..
19 września 1941 roku, po otrzymaniu wspomnianych wyżej rozkazów, dowódca pułku „zmienił numerację i nazwy oddziałów 1 Pułku Czołgów następująco: 100px|thumb|right|Tablica rozpoznawcza pojazdów WP z 1 pułku czołgów na 16 Brygadę Czołgów, z I/1pułku czołgów na 65 batalion czołgów, z II/1 pułku czołgów na 66 batalion czołgów, z III/1 pułku czołgów na 67 batalion czołgów, z kompanii dowodzenia pułku na kompania sztabowa 16 Brygady Czołgów”. Ponadto rozpoczęto formowanie Kompanii Łączności 16 Brygady Czołgów i Kompanii Zaopatrzenia 16 Brygady CzołgówRozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 215 z 19 września 1941 roku, pkt 1..
Obsada personalna pułku dowódca pułku - ppłk dypl. Tadeusz Adam Majewski (16 X 1940 - 19 IX 1941) zastępca dowódcy pułku - mjr dypl. Stanisław Bahrynowski (7 I - 14 VII 1941 → Sztab Naczelnego WodzaMajor dyplomowany Stanisław Bahrynowski od 7 stycznia do 6 marca 1941 roku dowodził pułkiem w zastępstwie podpułkownika dyplomowanego Tadeusza Majewskiego, który przebywał w szpitalu.) oficer łączności - kpt. Stanisław Bancer (od 2 IX 1941 mjr Zygmunt Gordon) dowódca plutonu łączności - ppor. Stanisław Lorenc (od 2 IX 1941 kpt. Stanisław Bancer) naczelny lekarz pułku - kpt. lek. dr Marian Gorzyński (od 16 IX 1941) dowódca I batalionu czołgów - mjr Henryk Świetlicki dowódca II batalionu czołgów - mjr Zygmunt Chabowski dowódca III batalionu czołgów - kpt. Marian Żebrowski, mjr Bolesław Sokołowski
Struktura organizacyjna w sierpniu i wrześniu 1941 roku dowództwo 1 pułku czołgów kompania dowodzenia I batalion czołgów II batalion czołgów III batalion czołgów
Sprzęt pancerny thumb|235px|Na pierwszym planie czołg Valentine Mark II nr rej. T.1290295 eks. T.17421
Na podstawie rozkazu dowódcy I Korpusu L.dz. 9185/IV.Sam. z 5 grudnia 1940 roku dokonano zmiany brytyjskich numerów rejestracyjnych na pojazdach mechanicznych na polskie wojskowe numery rejestracyjne. Między innymi nowe numery naniesione zostały na sześć czołgów Vickers Mk III Valentine: T.16073 na T.1290248, T.16074 na T.1290249, T.16383 na T.1290250, T.16388 na T.1290251, T.16389 na T.1290252 i T.16070 na T.1290253Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 1 z 2 stycznia 1941 roku, pkt 9.. Czołgi o numerach rejestracyjnych: T.16070, T.16073 i T.16074 należały do pierwszej serii wyprodukowanej w zakładach Vickers, natomiast czołgi o numerach rejestracyjnych: T.16383, T.16388 i T.16389 do serii trzeciej wyprodukowanej w Birmingham Railway Carriage and Wagon Company.
9 lipca 1941 roku major Zygmunt Chabowski, w zastępstwie dowódcy pułku, przydzielił otrzymane od brytyjczyków czołgi piechoty Matilda Mk I numer: T.5588, T.8104, T.8108, T.8109, T.8111 i T.8112 do I/1 pcz oraz T.5564, T.5576 i T.5587 do kompanii dowodzeniaRozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 154 z 9 lipca 1941 roku, pkt 7..
25 lipca 1941 roku dowódca pułku przydzielił do II/1 pcz czołgi Vickers numer: T.17417, T.17421, T.17422, T.17423, T.17430 i T.27627. Wymienione czołgi otrzymały polskie wojskowe numery rejestracyjne od T.1290294 PL do T.1290299 PL. Ponadto kompania dowodzenia otrzymała czołg Vickers Mk I Matilda numer T.5607Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 167 z 25 lipca 1941 roku, pkt 6.. Do 28 lipca 1941 roku kompania dowodzenia przekazała do I/1 pcz cztery czołgi nr rej. T.5564, T.5576, T.5587 i T.5607Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 168 z 26 lipca 1941 roku, pkt 6.. Określone w rozkazach dziennych 1 Pułku Czołgów czołgi Vickers faktycznie były czołgami Valentine Mk II piątej serii wyprodukowanej w BRC&W w Birmingham (T.17417, T.17421, T.17422, T.17423, T.17430). Czołg Valentine nr rej. T.27627 należał do dziewiątej serii wyprodukowanej w Metropolitan Cammell Carriage and Wagon Company w Birmingham, natomiast czołgi Matilda Mk I (T.5564, T.5576, T.5587, T.5588 i T.5607) należały do drugiej serii wyprodukowanej w zakładach VickersJanusz Magnuski, Wozy bojowe ..., s. 51..
30 lipca 1941 roku dowódca pułku przydzielił do II/1 pcz osiem czołgów Vickers Mk III* numer: T.27320, T.27325, T.27333, T.27335, T.27336, T.27337, T.27338 i T.27339Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 171 z 30 lipca 1941 roku, pkt 10.. Były to czołgi Valentine ósmej serii wyprodukowanej w zakładach VickersJanusz Magnuski, Wozy bojowe ..., s. 53..
Z dniem 29 lipca 1941 roku dowódca pułku wcielił do I/1 pcz czołg Vickers Mk I nr rej. T.8114, a do II/1 pcz dwa czołgi Vickers Mk III* Valentine nr rej. T.27340 i T.27341. Ponadto do kompanii dowodzenia pułku przydzielony został samochód sanitarny Ford V.8 nr rej. D.G.E - 18 wraz z kierowcą panią Guthire ze szkockiego Czerwonego KrzyżaRozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 174 z 2 sierpnia 1941 roku, pkt 7..
27 sierpnia 1941 roku III/1 pcz otrzymał z II/1 pcz czołg Vickers Mk III* nr rej. T.1290248Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 194 z 26 sierpnia 1941 roku, pkt 13.. Następnego dnia przesunięto z I/1 pcz do kompanii dowodzenia trzy czołgi Matilda Mk I nr rej. T.5576, T.5587 i T.8104Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 196 z 28 sierpnia 1941 roku, pkt 8..
9 września dowódca pułku przydzielił do I/1 pcz sześć czołgów Matilda Mk I nr rej.: T.5562, T.5609, T. 8102, T.8103, T.8110 i T.8113Rozkaz dzienny 1 Pułku Czołgów nr 206 z 9 września 1941 roku, pkt 1..
Ogółem w ewidencji 1 Pułku Czołgów znajdowało się 39 czołgów, tym: 17 czołgów Matilda Mk I (T.5562, T.5564, T.5576, T.5587, T.5588, T.5607, T.5609, T. 8102, T.8103, T.8104, T.8108, T.8109, T.8110, T.8111, T.8112 i T.8113), 6 czołgów Valentine Mk II (T.17417, T.17421, T.17422, T.17423, T.17430 i T.27627), 6 czołgów Valentine Mk III (T.16070, T.16073, T.16074, T.16383, T.16388 i T.16389), 10 czołgów Valentine Mk III* (T.27320, T.27325, T.27333, T.27335, T.27336, T.27337, T.27338 i T.27339, T.27340 i T.27341).
Oznaka rozpoznawcza pułku