Niedrożność jelit (łac., ang. ileus) – stan, w którym dochodzi do zatrzymania fizjologicznego pasażu treści pokarmowej. Niedrożność prowadzi do rozwoju obrazu ostrego brzucha, który jest stanem zagrożenia życia chorego. Jest spowodowana przez przeszkody mechaniczne lub zaburzenia czynnościowe, w tym niedokrwienie jelit.

Podział Niedrożność może być dzielona według różnych kryteriów. Największe znaczenie ma podział ze względu na przyczynę, wysokość i stopień wystąpienia niedrożności.

Podział ze względu na przyczynę: niedrożność mechaniczna niedrożność z zatkania niedrożność z zadzierzgnięcia niedrożność porażenna

Podział ze względu na wysokość: niedrożność wysoka – dwunastnica i jelito czcze niedrożność niska – jelita krętego i grubego

Podział ze względu na stopień: niedrożność pełna (całkowita) podniedrożność

Przyczyny Najczęstszą przyczyną niedrożności mechanicznej są zrosty otrzewnowe po poprzednich operacjach oraz przepukliny brzuszne, zarówno zewnętrzne (przepuklina pachwinowa, udowa, pępkowa i w bliźnie pooperacyjnej), jak i wewnętrzne (okołodwunastnicza, okołokątnicza).

Niedrożność z zadzierzgnięcia: zrosty – głównie pooperacyjne, ale mogą powstawać również po zapaleniu otrzewnej i urazach jamy brzusznej. przepukliny – najczęściej uwięźnięciu ulega przepuklina pachwinowa, rzadziej udowa, pępkowa i w bliźnie. Przepukliny wewnętrzne rozwijają się w wyniku powiększenia zachyłków otrzewnej i przemieszczenia do nich jelita. Najczęściej stwierdzanymi przepuklinami wewnętrznymi jest przepuklina okołodwunastnicza, okołokątnicza i w otworze sieciowym. wgłobienie jelita – teleskopowe wprowadzenie zgodnie z falą perystaltyczną bliższego fragmentu jelita do dalszej części. skręt jelita – jest to rotacja jelita wokół osi jaką stanowi krezka, w efekcie dochodzi do zaciśnięcia naczyń krezkowych. Często dotyczy esicy, zwykle dotyczy starszych osób z zaparciami stosujących środki przeczyszczające.

Niedrożność z zatkania: nowotwory jelita grubego i cienkiego, szczególnie rak jelita grubego, znacznie rzadziej gruczolakorak jelita cienkiego – niedrożność pojawia się u 10–30% chorych na raka jelita grubego i 20–50% raka jajnika. guzy sąsiednich narządów – mogą bezpośrednio naciekać jelito lub tylko go uciskać i zamykać jego światło. zapalenie uchyłków – uchyłki najczęściej występują w esicy, odczyn zapalny może być przyczyną przewężeń i zrostów. kamień żółciowy – kamień może wydostać się z pęcherzyka żółciowego poprzez odleżynę w pęcherzyku przez wytworzoną przetokę pęcherzykowo-dwunastniczą. Kamień o średnicy 2 cm może zatkać światło jelita cienkiego, zwykle w końcowym odcinku jelita krętego. kamień kałowy – występuje u chorych cierpiących na przewlekłe zaparcia, częściej u starszych osób. ciało obce – w tym pasożyty i bezoar. choroby zapalne jelit – choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Niedrożność może powodować guz zapalny, ropień, zrosty i zwężenia. krwiak śródścienny. zwężenia pourazowe i pooperacyjne. niedrożność smółkowa. wady wrodzone – atrezja dwunastnicy, atrezja jelita cienkiego, zwężenia.

Niedrożność porażenna:

zapalenie otrzewnej – najczęstsza przyczyna niedrożności porażennej. ostre zapalenie wyrostka robaczkowego. perforacja wrzodu trawiennego, perforacja przewodu pokarmowego. choroby dróg żółciowych, w tym kolka żółciowa. ostre zapalenie trzustki. kolka nerkowa. zapalenie przydatków, skręt torbieli jajnika, pęknięcie torbieli jajnika (u kobiet). skręt jądra. zaburzenia metaboliczne: kwasica ketonowa. mocznica. hipokaliemia, hiperkaliemia. porfiria. niedokrwienie jelit. krwiak zaotrzewnowy lub wewnątrz otrzewnej. urazy miednicy, kręgosłupa, klatki piersiowej. leki – opioidy, leki antycholinergiczne. sepsa. guzy mózgu. zapalenie dolnego płata płuca. zawał mięśnia sercowego.

Patogeneza thumb|Wgłobienie jelita thumb|Wgłobienie jelita w TK zaznaczone strzałką W niedrożności z zadzierzgnięcia dochodzi do wciśnięcia i uwięzienia jelita, najczęściej jelita cienkiego, we wrotach przepukliny lub we zrostach między pętlami jelita lub jelitem a ścianą jamy brzusznej. W zaciśniętym z dwóch stron jelicie wydziela się płyn, a następnie w konsekwencji zaburzenia jego wchłaniania ulega on gromadzeniu. Po przekroczeniu ciśnienia zgromadzonego płynu ciśnienia włośniczkowego dochodzi do zaciśnięcia naczyń włosowatych i rozwoju niedokrwienia ściany jelita. Rozwijają się różnego stopnia zaburzenia wodno-elektrolitowe i kwasowo-zasadowe. Jednocześnie w wyniku zastoju i niedokrwienia ściany jelita w uwięzionym płynie szybko mnożą się bakterie i płyn staje się toksyczny. Zmiany w niedokrwionej ścianie jelita pozwalają na przechodzenie bakterii do jamy otrzewnej, co prowadzi do zapalenia otrzewnej, a ostatecznie do sepsy. Do niedrożności z zadzierzgnięcia może dojść w wyniku zaciśnięcia naczyń krezki, która początkowo może zaburzać odpływ krwi żylnej, jednak finalnie w wyniku zastoju nie pozwala na napływ krwi tętniczej i rozwój niedokrwienia ściany jelita. Wgłobienie polega na teleskopowym wprowadzeniu z falą perystaltyczną bliższego odcinka jelita. W wyniku wciągnięcia krezki dochodzi do zaciśnięcia jej naczyń i niedokrwienia jelita. Najczęściej wgłobieniu ulega końcowy odcinek jelita krętego do kątnicy. Czołem wgłobienia może być guz, uchyłek Meckela lub wyrostek robaczkowy. We wgłobieniu początkowo nie dochodzi do całkowitej niedrożności, a objawy, ze względu na brak kontaktu z otrzewną, są słabiej wyrażone. U osób szczupłych wgłobiony odcinek może być badalny palpalcyjnie jako guz.

W niedrożności z zatkania dochodzi do zablokowania przepływu treści pokarmowej w wyniku przeszkody mechanicznej. W zatkanym jelicie wzmaga się perystaltyka i nasila wydzielanie płynu z jednoczesnym zaburzeniem jego wchłaniania. W rozdętym jelicie zaciśnięciu ulegają naczynia włosowate, rozwija się niedokrwienie. Ucieczka płynu do rozdętego jelita oraz jamy otrzewnej wywołuje hipowolemię, która postępuje do wstrząsu hipowolemicznego. Hipowolemię nasilają wymioty zalegającej treści pokarmowej z wydzielonym płynem. Rozwijają się zaburzenia wodno-elektrolitowe i kwasowo-zasadowe, początkowo w kierunku zasadowicy jako następstwo wymiotów kwaśną treścią, a następnie rozwija się kwasica. W nagromadzonej treści rozwijają się bakterie, które w wyniku uszkodzenia ściany jelita ulegają translokacji do jamy otrzewnej, co prowadzi do zapalenia otrzewnej, a ostatecznie do sepsy.

Wyróżnia się trzy główne przyczyny niedrożności porażennej. Niedrożność porażenna pojawia się w wyniku oddziaływania różnych czynników na sploty nerwowe, może pojawić się na drodze odruchowej oraz w następstwie zaburzeń ogólnoustrojowych. Bakteryjne lub chemiczne zapalenie otrzewnej, mechaniczne podrażnienie jelita podczas operacji (niedrożność pooperacyjna) lub nadmierne jego rozciągnięcie powoduje pobudzenie splotów nerwowych w ścianie jelita prowadząc do zatrzymania perystaltyki. Na drodze odruchowej do niedrożności prowadzi kamica nerkowa, kamica pęcherzykowa, ostre zapalenie trzustki, zapalenie wyrostka robaczkowego, skręt i pęknięcie torbieli jajnika, skręt jądra, krwiaki i ropnie wewnątrzbrzuszne oraz urazy. Niedrożność porażenną wywołują niektóre zaburzenia metaboliczne. Przebieg niedrożności porażennej jest łagodniejszy w porównaniu do niedrożności mechanicznej.

Objawy Niedrożność typowo objawia się triadą objawów: bólem brzucha, nudnościami i wymiotami oraz zatrzymaniem gazów i stolca.

Ból brzucha jest najwcześniejszym objawem niedrożności. W niedrożności mechanicznej ból brzucha początkowo ma charakter kolkowy, napadowy. Ból okresowo nasila się i słabnie. Odstępy pomiędzy falami bólu są tym dłuższe im niżej jest umiejscowiona niedrożność. Wydłużanie się odstępu pomiędzy falami bólu kolkowego lub ustąpienie napadowego bólu i jednocześnie pojawienie się stałego, tępego bólu w śródbrzuszu (środkowa część jamy brzusznej) sugeruje narastanie niedrożności. W niedrożności porażennej ból ma stosunkowo niewielkie nasilenie. Tkliwość palpacyjna i ciągły ból może sugerować niedokrwienie i martwicę ściany jelita.

Zwykle całkowitej niedrożności towarzyszy zatrzymanie gazów i stolca. Jednak początkowo objaw może nie występować, ponieważ opróżniany jest dalszy odcinek jelita poniżej przeszkody.

Nudności i wymioty należą do typowych objawów niedrożności. W wysokiej niedrożności pojawiają się wcześniej i są bardziej nasilone, z kolei w niskiej występują później i mają mniejszą intensywność niż w wysokiej niedrożności. Wcześnie pojawiają się również w niedrożności z zadzierzgnięcia, spowodowanej zatorem lub zakrzepem naczyń krezkowych. W przypadku wydolnej zastawki kątniczo-krętniczej wymioty mogą nie pojawić się w niedrożności zlokalizowanej w jelicie grubym.

Manifestacją długo trwającej niedrożności mogą być "wymioty kałowe". Są to wymioty treścią jelitową zmienioną procesami gnilnymi w niedrożnym jelicie przeprowadzonymi przez namnożone bakterie jelitowe, a znacznie rzadziej są to wymioty faktycznie treścią kałową w związku z cofaniem się tej treści.

Wzdęcie brzucha jest późnym objawem niedrożności i jest najbardziej nasilone w niskiej niedrożności, a w wysokiej jest mniej zaznaczone. W niedrożności jelita grubego wydolna zastawka krętniczo-kątnicza może skutecznie zablokować przejście przez nią gazów i w efekcie dochodzi do wzdęcia wyłącznie jelita grubego, co może dawać obraz bębnicy ramowej ze wzdęciem nadbrzusza i bocznych części brzucha.

U osób szczupłych poprzez powłoki bywają widoczne rozdęte pętle i ruchy perystaltyczne w okresach silnego bólu ("stawianie się jelit").

Początkowo w badaniu palpacyjnym brzuch może być miękki. W miejscu przeszkody może występować niewielka bolesność uciskowa i obrona mięśniowa. W niedrożności porażennej rozlana bolesność pojawia się wolniej w miarę jak narasta rozdęcie jelit. Objawy otrzewnowe występują w martwicy jelita. W niedrożności mechanicznej w trakcie osłuchiwania słyszalne są wzmożone tony fali perystaltyki o metalicznym brzmieniu, które są najlepiej słyszalne podczas narastania bólu, a w miarę upływu czasu i osłabienia się perystaltyki ulegają osłabieniu aż do ustąpienia. W niedrożności porażennej perystaltyka jest cicha i leniwa.

Diagnostyka thumb|Poziomy płynów w niedrożności, zdjęcie RTG thumb|Poziomy płynów sugerujące niedrożność jelit, obraz TK W przeglądowym zdjęciu RTG jamy brzusznej w pozycji stojącej lub bocznej widoczne są poziomy płynu w rozdętych pętlach jelitowych, co jest efektem rozdzielenia treści jelitowej na frakcję gazową i płynną. Poziomy płynów o długości przekraczającej 2,5 cm są uważane za patognomiczne dla niedrożności jelit. W niedrożności mechanicznej z zatkania rozdęcie pętli pojawia się powyżej miejsca zatkania. W niskiej niedrożności rozdęte pętle nakładają się na siebie utrudniając rozpoznanie. W niedrożności zlokalizowanej w jelicie grubym i wydolnej zastawce krętniczej-kątniczej rozdęte jest tylko jelito grube.

Niedrożność z zadzierzgnięcia daje podobny obraz, rzadziej pojawia się obraz pseudoguza lub pętla z poziomem płynu i gazu z nakłądającymi się na siebie ścianami (obraz "ziarna kawy"). W niedrożności porażennej poziomy płynów są mniej liczne i występują na całej długości jelita.

Wlew kontrastowy może wykazać miejsce wystąpienia niedrożności.

Ultrasonografia w niedrożności jelita jest utrudniona z powodu rozdęcia jelit. Pozwala ona na dokładniejszą niż zdjęcie RTG ocenę miejsca niedrożności, a także umożliwia zobrazowanie ściany jelita i przepływ przez naczynia krezkowe.

Tomografia komputerowa jest przydatnym badaniem w ocenie niedrożności jelit, szczególnie w zadzierzgnięciu, powikłań naczyniowych w przebiegu niedokrwienia i uwięźniętej przepukliny u osób otyłych.

W przypadku wątpliwości diagnostycznych przeprowadza się laparotomię zwiadowczą lub laparoskopię.

Niedrożność w przebiegu chorób nowotworowych thumb|Strzałką zaznaczono guz desmoidalny w przebiegu zespołu Gardnera powodujący niedrożność dystalnej części jelita cienkiego