Piątek, trzynastego (ang. Friday the 13th, 1980) – amerykański filmowy horror z podgatunku slasher, jeden z najpopularniejszych slasherów powstałych w latach osiemdziesiątych. Zapoczątkował serię filmową, na którą do 2009 roku złożyło się dwanaście tytułów.
Wielokrotnie krytykowany za banalność przekazu, dziś uznawany za klasykę gatunku, głównie dzięki efektom specjalnym Toma Saviniego i ścieżce dźwiękowej Harry’ego Manfrediniego. Głównym negatywnym bohaterem pierwszej części Piątku, trzynastego jest Pamela Voorhees, matka tragicznie zmarłego przed laty Jasona, która mści się za śmierć syna na każdym, kto przekroczy teren obozu nad Crystal Lake.
W roku 1987 Simon Hawke wydał nowelizację fabuły filmu, a w 2009 roku powstał reboot filmu w reżyserii Marcusa Nispela.
Fabuła Film rozpoczyna się wczesnym latem 1958 roku. Nastoletnia para opiekunów z obozu wakacyjnego wymyka się z domku kempingowego i udaje się w kierunku stodoły, by tam uprawiać seks. Zanim dwójka rozbiera się do naga, niewidoczny oprawca najpierw dźga chłopaka nożem w brzuch, a następnie morduje również dziewczynę.
Następnie akcja przenosi się na piątek, trzynastego czerwca czasu obecnego, tj. 1979 roku. Młoda dziewczyna, imieniem Annie (Robbi Morgan), odwiedza przydrożny bar i pyta obsługę, jak dojść do obozowiska nad jeziorem Crystal, czym szokuje pracowników i gości miejsca. Ralph (Walt Gorney), miejscowy dziwak, dowiedziawszy się o reaktywacji kempingu, informuje Annie o klątwie krążącej nad terenem. Annie zostaje wszak udzielona pomoc i kierowca jeepa, którego twarz nie jest widoczna, podwozi ją nad Crystal Lake. W trakcie drogi Annie niepokoi fakt, że kierowca gwałtownie przyspiesza. Dziewczyna wyskakuje z samochodu, lecz kierowca rusza za nią. W głębi lasu dopada dziewczynę i morduje ją nożem łowieckim.
Na kempingu inni opiekunowie – Marcie (Jeannine Taylor), Jack (Kevin Bacon), Brenda (Laurie Bartram), Bill (Harry Crosby), Ned (Mark Nelson) i Alice (Adrienne King), wraz z właścicielem obozu Steve’em Christym (Peter Brouwer), odnawiają poszczególne domki mieszkalne i doprowadzają teren do gotowości. Nikt nie zauważa tajemniczego zniknięcia Neda. Wraz z pojawieniem się na niebie zachmurzeń, Steve wyjeżdża do pobliskiego sklepu. Niezidentyfikowany morderca pojawia się wówczas na kempingu i zaczyna dokonywać zbrodni. Jack zostaje zabity w łóżku, po odbyciu stosunku płciowego z Marcie. Jego dziewczyna ginie w toalecie, uderzona siekierą w głowę. Zabójca morduje Steve’a po jego powrocie. Alice zdaje się słyszeć krzyki Brendy z obozowej strzelnicy, więc wraz z Billem wybiera się do pokoju dziewczyny, by sprawdzić, czy wszystko jest w porządku. W łóżku Brendy zostaje znaleziona zakrwawiona siekiera. Po próbie wezwania policji, okazuje się, że linie telefoniczne są przecięte. Również samochody nie chcą ruszyć z miejsca, uziemiając bohaterów nad Crystal Lake. Gdy w całym kempingu gasną światła, Bill decyduje coś z tym zrobić. Po pewnym czasie Alice, wyraźnie zaniepokojona opóźniającym się powrotem chłopaka, wyrusza na jego poszukiwania. Znajduje jego ciało przybite kilkunastoma strzałami do drzwi jednego z domków. Przerażona, wbiega do domku i ukrywa się. Po kilku sekundach ciszy, przez okno zostają wrzucone zwłoki Brendy.
Usłyszawszy przyjazd samochodu, Alice wybiega na zewnątrz, myśląc, że to Steve. Z samochodu wysiada tajemnicza kobieta w średnim wieku, która przedstawia się jako pani Voorhees (Betsy Palmer), stara przyjaciółka Christych. Alice próbuje opowiedzieć kobiecie o morderstwach, lecz ta wyjaśnia, że jest matką Jasona, chłopca, który w 1957 roku utonął w pobliskim jeziorze. Snując tragiczną opowieść, pani Voorhees obwinia parę opiekunów, którzy wówczas, gdy jej syn umierał, uprawiali seks. Nagle kobieta wyciąga zza pazuchy nóż i rusza z nim na Alice, krzycząc beznamiętnie „Spójrz, co mu zrobiłaś!”. Po długim pościgu i odkryciu zwłok Annie i Steve’a, podczas finałowej walki, Alice dekapituje psychopatkę jej własną maczetą.
Alice budzi się z rana, w kajaku, na środku jeziora. Oczekując na nadchodzącą pomoc, zostaje wciągnięta do jeziora przez Jasona Voorheesa (Ari Lehman), którego korpus wydobywa się spod tafli wodnej. Następnie dziewczyna powraca do przytomności w szpitalu. Policjant informuje ją, że została wyciągnięta z jeziora. Dowiaduje się też, że wszyscy jej towarzysze nie żyją.
Bohaterowie Pamela Voorhees – w tym filmie właściwie określana mianem „pani Voorhees”; jej imię ujawniono dopiero w czwartej części serii. Jest czarnym charakterem filmu, matką Jasona Voorheesa, która, mszcząc się za przedwczesną śmierć syna, od lat wymierza sprawiedliwość własną miarą i morduje intruzów nad Crystal Lake. Jest schizofreniczką i skrajną psychopatką. W noc z piątku, 13 czerwca, na sobotę 14 czerwca 1979 roku, po uprzednim zabiciu siedmiu osób, zostaje zdekapitowana przez Alice Hardy.
Alice Hardy – główna bohaterka filmu, tzw. filmowa final girl. Jest utalentowaną malarką oraz jednym z siedmiu pomocników, zatrudnionych przez przedsiębiorcę Steve’a Christy do odnowy kempingu nad jeziorem Crystal Lake. Wieczorem w piątek, 13 czerwca 1979 roku, jej nastoletni koledzy zostają zamordowani, jeden po drugim. Sama Alice niemalże ginie z rąk sprawczyni zbrodni, pani Voorhees, lecz ostatecznie sama ją pokonuje, zabijając ją przez dekapitację. W ostatniej scenie filmu trafia do szpitala, uprzednio doświadczając halucynacji związanych z synem pani Voorhees, Jasonem, i zostaje jedyną ocalałą w filmie.
Marcie Cunningham – jedna z pracowniczek nastoletniej ekipy pomocniczej, wynajętej przez Steve’a Christy. Jest najseksowniejszą dziewczyną na Camp Crystal Lake, partnerką Jacka Burrella, z którym pojawia się na miejscu, a także przyjaciółką Neda Rubensteina. Nie stroni od dobrej zabawy i seksu, w rezultacie łamie tzw. „reguły horroru” (termin wprowadzony przez znawców gatunku) i zostaje zamordowana. Jack Burrell – nastoletni pracownik ekipy remontującej Camp Crystal Lake. Jest chłopakiem Marcie Cunningham oraz dobrym przyjacielem Neda Rubensteina. Ma długie blond włosy i przenikliwe spojrzenie. Podobnie jak jego dziewczyna, ginie, zamordowany wczesnym wieczorem w piątek, 13 czerwca 1979 roku. Bill – bohater filmu, członek ekipy wynajętej przez Steve’a Christy, by odnowić Camp Crystal Lake. Nic konkretnego o postaci nie jest wiadome; zdaje się być niewiele starszy od swoich współpracowników, a także zdaje się szczególną uwagę (z wzajemnością) poświęcać Alice Hardy. Zostaje zamordowany przez panią Voorhees jako ostatni z mężczyzn, pozostawiając Alice w sidłach psychopatki. Brenda – bohaterka filmu, jedna z siedmiu nastolatków, wynajętych przez przedsiębiorcę Steve Christy do odnowy Camp Crystal Lake. Atrakcyjna ciemna blondynka, która staje się obiektem adoracji Neda Rubensteina. Sprawia wrażenie najbardziej inteligentnej bohaterki filmu. Późnym wieczorem w piątek, 13 czerwca 1979 roku, po opuszczeniu Billa i Alice i powrocie do swojego domku, zostaje podstępnie zwabiona i zamordowana przez panią Voorhees. Jej zwłoki znajduje Alice Hardy. Ned Rubenstein – przyjaciel Jacka Burrella i jego dziewczyny Marcie Cunningham, który wraz z nimi przyjeżdża do Camp Crystal Lake, by wziąć udział w generalnym remoncie placówki. Obiekt swoich upodobań odnajduje w innej z członków ekipy remontowej, Brendzie. Ginie jako pierwszy z nastolatków, którzy docierają do Camp Crystal Lake. Annie PhillipsAnnie Phillips. Friday the 13th Wiki. [dostęp 2010-04-13] – nastoletnia dziewczyna, która zostaje wynajęta przez Steve’a Christy do pracy w Camp Crystal Lake w charakterze kucharki. Skora do pomocy, sympatyczna i entuzjastycznie nastawiona do życia, uwielbia dzieci. Gdy dociera do Crystal Lake, udzielona zostaje jej pomoc od mężczyzny, który podwozi ją w połowie trasy we wskazane miejsce. Dalszą trasę pokonuje z panią Voorhees, która ostatecznie okazuje się być wyrachowaną psychopatką i podrzyna jej gardło po krótkim pościgu. Steve Christy – przedsiębiorca, który wykupuje teren Camp Crystal Lake, stojący bez użytku od blisko dwudziestu lat. Pomimo opowieści mieszkańców okolicznych osad o fatum krążącym nad placówką, pojawia się w niej wraz z siódemką wynajętych przez siebie nastolatków-pomocników w remontach, oczekując ósmej członkini ekipy – kucharki Annie. Wieczorem, 13 czerwca 1979 roku, w dniu przyjazdu na miejsce, ginie od noża pani Voorhees, po powrocie z miasta. Jego zwłoki, oraz zwłoki Annie, Brendy i Billa, odnajduje jedyna ocalała, Alice, z którą Steve zdaje się tkwić w relacji bardziej niż przyjacielskiej. Szalony Ralph – jest mężczyzną mieszkającym w okolicach Crystal Lake, podstarzałym alkoholikiem, powszechnie uważanym za chorego psychicznie. Ostrzega najpierw Annie, a następnie pozostałych bohaterów, że miejsce, które obrali na teren pracy, jest terenem przeklętym. Camp Crystal Lake nazywa „Obozem Krwi” i termin ten zostaje użyty w sequelu filmu. Uważa się za zesłanego przez Boga, by ostrzegać przed zagrożeniem czyhającym nad Crystal Lake; ciągle powtarza: „Jesteście przeklęci. Wszyscy jesteście przeklęci!”.
Barry i Claudette – nastoletnia para opiekunów dzieci w Camp Crystal Lake w 1958 roku. Po ukryciu się w kempingowej stodole i wszczęciu stosunku płciowego, zostają zamordowani przez Panią Voorhees – najpierw Barry (zadźgany nożem), a następnie Claudette (poza ekranem). Jason Voorhees – tragicznie zmarły w wieku lat jedenastu syn Pameli Voorhees. Jest głównym negatywnym bohaterem serii, lecz w tym filmie występuje jako element halucynacji Alice Hardy.
Obsada „Do filmu szukałem dobrze wyglądających dzieciaków, które można zobaczyć w reklamach Pepsi.” – Reżyser Sean S. Cunningham. thumb|Postać Jacka Burrella w Piątku, trzynastego była jedną z pierwszych nieepizodycznych ról w karierze uznanego dziś Kevina Bacona (na zdj.)House of Horrors Presents: Friday the 13th. HouseOfHorrors.com. [dostęp 2010-04-13]. Rola Aktor Pamela Voorhees Betsy Palmer Alice Hardy Adrienne King Bill Harry Crosby Brenda Laurie Bartram Marcie Cunningham Jeannine Taylor Jack Burrell Kevin Bacon Ned Rubenstein Mark Nelson Annie Phillips Robbi Morgan Steve Christy Peter Brouwer Szalony Ralph Walt Gorney Claudette Debra S. Hayes Barry Willie Adams Jason Voorhees Ari Lehman
Historia filmu Film, którego tytuł pierwotnie miał brzmieć Long Night at Camp Blood (Długa noc w Krwawym Obozie), powstał na fali sukcesu horroru Johna Carpentera Halloween (1978) za jedynie pięćset pięćdziesiąt tysięcy dolarów, lecz jego właściwą inspiracją był Krwawy obóz (1971), uznawany za pierwszy oficjalny slasher. Cunningham chciał, by film był szokujący, wizualnie olśniewający oraz by widz, oglądając go, podskakiwał ze strachu na siedzeniu. Scenarzystą filmu został Victor Miller, znany wówczas ze swojej pracy przy skryptach popularnych oper mydlanych takich jak Guiding Light, Wszystkie moje dzieci czy Tylko jedno życie. Miller stworzył scenariusz, którego czarnym charakterem została pewna pozornie przeciętna rodzicielka – w rzeczywistości matka-morderczyni, schizofreniczka, której jedyną motywacją do popełniania zbrodni jest miłość do utraconego dziecka. „Pani Voorhees była matką, którą zawsze chciałem mieć – matką, która gotowa jest zabić w zemście za swoje dziecko”, – wyznał Miller podczas jednego z wywiadów. Scenarzysta nie krył niezadowolenia z powodu decyzji twórców kolejnych części serii o uczynieniu mordercy z postaci Jasona Voorheesa.
Choć chłodno przyjęty przez krytyków filmowych, projekt Cunninghama zainkasował 39,7 milionów w samych tylko amerykańskich kinach, plasując się na wysokich pozycjach w zestawieniu box office’u i stał się jednym z najbardziej dochodowych slasherów w historii kinematografii. Sukces finansowy Piątku, trzynastego przyczynił się też do długofalowej kontynuacji wątku morderstw nad jeziorem Crystal Lake, a mianowicie do powstania popularnej serii filmowej, liczącej sobie obecnie dwanaście filmów.