Małżeństwo osób tej samej płci w Hiszpanii – związek cywilny dwóch osób tej samej płci uznawany przez prawo hiszpańskie za równoważny związkowi małżeńskiemu osób przeciwnej płci i pociągający za sobą te same skutki cywilnoprawne, łącznie z możliwością adopcji i wspólnego wychowywania dzieci. Małżeństwa te zostały zalegalizowane w 2005 roku. Rok wcześniej nowo wybrana Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza, której liderem jest premier José Luis Rodríguez Zapatero, rozpoczęła kampanię na rzecz wprowadzenia instytucji małżeństwa jednopłciowego. Prawo to zostało przyjęte 30 czerwca 2005 roku przez Kortezy Generalne (hiszpański dwuizbowy parlament składający się z Senatu i Kongresu Deputowanych) i opublikowane 2 lipca tego samego roku. Małżeństwa homoseksualne stały się legalne w Hiszpanii 3 lipca 2005 roku.
Mimo iż wprowadzenie tej regulacji prawnej popierało 66% hiszpańskiego społeczeństwa, jej legalizacja nie przebiegła bezkonfliktowo. Nieprzychylne stanowisko prezentowali hierarchowie katoliccy, nazywając prawo „osłabiającym małżeństwo”. Niektóre organizacje pozarządowe wyraziły zaniepokojenie możliwością przyznania prawa do adopcji dzieci osobom homoseksualnym. W toku prac nad ustawą nowelizującą hiszpański Kodeks cywilny, jak i po jej uchwaleniu, w kraju miały miejsce demonstracje zarówno poparcia, jak i sprzeciwu wobec ustawy. Po wprowadzeniu w życie noweli konserwatywna Partia Ludowa zaskarżyła ją do Trybunału Konstytucyjnego Królestwa Hiszpanii. W 2012 roku Trybunał orzekł, iż prawo zezwalające na zawarcie małżeństwa tej samej płci jest zgodne z konstytucją Hiszpanii, a minister sprawiedliwości, Alberto Ruiz-Gallardón, oświadczył, że konserwatywny rząd rezygnuje z zamiaru zmiany obowiązującej ustawy i chce pozostawić ją w brzmieniu, „w jakim zatwierdził ją Trybunał Konstytucyjny”.
W pierwszym roku obowiązywania nowego prawa ślub wzięło około 4 500 par jednopłciowych. Wkrótce po wejściu w życie ustawy pojawiły się wątpliwości dotyczące prawnego statusu małżeństw osób tej samej płci Hiszpanów z obywatelami krajów nie uznających związków tego typu. Minister sprawiedliwości zdecydował, że ustawa pozwala homoseksualnym obywatelom hiszpańskim poślubić cudzoziemca bez względu na to, czy ustawodawstwo kraju, którego posiada obywatelstwo, uznaje ten rodzaj związków cywilnych. Aby wziąć ślub, przynajmniej jeden z partnerów musi być obywatelem Hiszpanii; dwoje cudzoziemców może wziąć ślub, jeśli oboje posiadają prawo pobytu na terenie państwa i przynajmniej jeden z nich posiada adres stałego zameldowania na terenie Hiszpanii.
Historia thumb|200px|Demonstracja walczących o prawa mniejszości seksualnych w 2005 r. w Madrycie W latach 90. XX wieku kilka miast hiszpańskich i wspólnot autonomicznych wprowadziło związki partnerskie, zapewniające niektóre prawa parom tej samej płci oraz tym parom przeciwnej płci, które nie chciały lub nie mogły zawrzeć związku małżeńskiego. Już wcześniej hiszpańskie prawo pozwalało osobom samotnym adoptować dzieci, więc pary homoseksualne mogły de facto adoptować dziecko, ale partner, który nie sprawował nad nim władzy rodzicielskiej nie miał do niego żadnych praw, jeśli związek zakończył się lub posiadający władzę rodzicielską zmarł. Nie istniała ponadto możliwość regionalnego zalegalizowania małżeństw osób tej samej płci w żadnej z autonomicznych wspólnot, ponieważ hiszpańska konstytucja z 1978 roku dawała państwu wyłączne prawo do uchwalania ustaw dotyczących małżeństwa.
30 czerwca 2004 roku hiszpański minister sprawiedliwości, Juan Fernando López Aguilar, ogłosił, że Kongres Deputowanych prowizorycznie zaaprobował rządowy plan legalizacji małżeństw jednopłciowych. Przyjęcie tej ustawy było jedną z obietnic premiera kraju, José Luisa Rodrígueza Zapatero, które złożył podczas swojej inauguracji. López Aguilar przedstawił również dwie propozycje regionalnej, katalońskiej partii Konwergencja i Jedność. Jedna wprowadziłaby nieślubny związek (parejas de hecho) dla par tej samej i przeciwnej płci, a druga pozwoliłaby transpłciowym osobom zmienić nazwisko i wpisy dotyczące płci w dokumentach bez konieczności przeprowadzenia uprzedniej operacji zmiany płci.
Projekt ustawy wprowadzającej małżeństwa osób tej samej płci został zatwierdzony przez hiszpańską Radę Ministrów 1 listopada 2004 roku, a przed parlament przedłożono go 31 grudnia tego samego roku. Kongres Deputowanych przyjął ustawę 21 kwietnia 2005 roku, ale została ona odrzucona przez Senat, gdzie konserwatywna Partia Ludowa miała większość. Ustawa wróciła więc do niższej izby, która odrzuciła sprzeciw Senatu i ostateczne przyjęcie prawa nastąpiło 30 czerwca 2005 roku 187 głosami za, 147 przeciw i 4 wstrzymującymi się.
Prawo weszło w życie 3 lipca 2005 roku, a Hiszpania stała się trzecim krajem na świecie po Holandii i Belgii rozpoznającym małżeństwa osób tej samej płci na całym swoim terytorium.
Pierwszy gejowski ślub miał miejsce 11 lipca 2005 roku, osiem dni po wejściu prawa w życie. Cywilna uroczystość Carlosa Baturína i Emilia Menéndeza odbyła się w kancelarii rady miejskiej w Tres Cantos – przedmieściach Madrytu. Pierwszy ślub pary lesbijskiej odbył się 22 lipca tego samego roku.
Ustawa nie rozwiązała problemu partnerki biologicznej matki dzieci urodzonych w małżeństwie dwóch lesbijek. Nie uzyskiwała władzy rodzicielskiej automatycznie, ale musiała przejść przez proces adopcji. Takie prawo było natomiast zapewnione heteroseksualnym parom (małżeństwom lub związkom partnerskim), gdzie mężczyzna niebędący biologicznym ojcem automatycznie uzyskiwał władzę rodzicielską. 7 października 2006 roku rząd wniósł poprawki do ustawy, które rozwiązały tę kwestię.
Proces legislacyjny Ustawy 13/2005 thumb|300px|Rozwiązania prawne przysługujące w Europie parom tej samej płci thumb|300px|Głosowanie 30 czerwca 2005
Projekt ustawy zmieniającej Kodeks cywilny, opublikowany przez ministra sprawiedliwości 30 czerwca 2004 roku, został zbadany przez hiszpańską Generalną Radę Sądownictwa. Rada była dość krytyczna w kwestii rozszerzenia małżeństwa na pary jednopłciowe i towarzyszącej mu adopcji dzieci; argumentowała, że Konstytucja państwa nie wymaga takiego rozszerzenia, a wyeliminowanie prawnej dyskryminacji gejów i lesbijek można osiągnąć inną drogą, np. zwiększając ilość przywilejów dostępnych parom jednopłciowym w ramach związków partnerskich.
Pomimo nieprzychylnej opinii Rady, rząd 1 października 2004 roku złożył projekt ustawy w Kongresie. Oprócz członków Partii Ludowej i Demokratycznej Unii Katalonii, deputowani byli zwolennikami przyjęcia ustawy. 21 kwietnia 2005 roku Kongres uchwalił nowelę 183 głosami za, 136 przeciw i 6 wstrzymującymi się (w tym jednym członka Partii Ludowej)Mirosław Miarczyński, Śluby gejów w Hiszpanii, Kościół.pl, 21-04-2005. Dostęp: 2008-01-05.. Zmiana kodeksu cywilnego polegała m.in. na wprowadzeniu do artykułu 44 drugiego paragrafu o treści: Małżeństwo będzie miało te same obowiązki i następstwa bez względu na to czy małżonkowie są tej samej czy przeciwnej płci.
Następnym etapem legislacyjnym było przekazanie uchwalonej ustawy do Senatu, który powołał grupę ekspertów, aby przedstawili swoje opinie na temat zmian. Wszyscy psycholodzy z wyjątkiem jednego stwierdzili, że adopcja dzieci przez osoby homoseksualne nie ma wpływu na rozwój dziecka, z wyjątkiem jego prawdopodobnie większej tolerancji wobec homoseksualizmu. Związany z organizacjami katolickimi psychiatra Aquilino Polaino, wezwany jako ekspert przez Partię Ludową, nazwał homoseksualizm patologią, dodając, że wielu homoseksualistów w przeszłości doświadczyło molestowania seksualnego oraz że geje i lesbijki zazwyczaj wychowywali się w rodzinach naznaczonych przemocą i alkoholizmem, gdzie ojcowie są nieobecni, a matki nadopiekuńcze wobec synów i zimne wobec córek. Prominentni członkowie Partii Ludowej odrzucili później twierdzenia Polaino.
Ostatecznie Senat zawetował ustawę. Weto zostało zaproponowane przez mającą większość w izbie Partię Ludową oraz Demokratyczną Unię Katalonii i przegłosowane 131 głosami za, 119 przeciw i 2 wstrzymującymi sięSenat Hiszpanii odrzucił projekt legalizacji „małżeństw” homoseksualnych, Kościół.pl, 23-06-2005. Dostęp: 2008-01-05.. Ustawa wróciła do Kongresu, który 30 czerwca 2005 roku odrzucił weto Senatu 187 głosami za (w tym jednym głosem członkini Partii Ludowej), 147 przeciwHiszpania: małżeństwa homoseksualne legalne, Gazeta.pl, 30-06-2005. Dostęp: 2008-01-05. i 4 wstrzymującymi się. Odrzucenie weta oznaczało przyjęcie ostatecznego tekstu ustawy. Głosowanie to odbyło się po tym, jak premier Zapatero nieoczekiwanie zabrał głos w parlamencie, aby poprzeć nowelę, mówiąc: Rozszerzamy możliwość osiągnięcia szczęścia dla naszych sąsiadów, kolegów, przyjaciół i krewnych. Jednocześnie budujemy też bardziej przyzwoite społeczeństwo. Mariano Rajoy, lider opozycyjnej Partii Ludowej, który nie otrzymał możliwości przemówienia przed Kongresem, oskarżył Zapatero o dzielenie hiszpańskiego społeczeństwa.
Król Hiszpanii, Jan Karol I, zapytany przez media, czy podpisze ustawę o małżeństwach osób tej samej płci, odpowiedział, że jest królem Hiszpanii, a nie Belgii – jego odpowiedź odnosiła się do faktu, że król Belgów Baldwin I Koburg odmówił podpisania ustawy legalizującej aborcję. Jan Karol podpisał Ustawę 13/2005 1 lipca 2005 roku, prawo zostało opublikowane w Boletín Oficial del Estado (odpowiedniku polskiego Dziennika Ustaw) 2 lipca i weszło w życie 3 lipca tego samego roku.
Reakcje thumb|250px|Radość publiczności zgromadzonej w hiszpańskim Kongresie po przyjęciu ustawy Według opublikowanego w kwietniu 2005 roku sondażu rządowego Centrum Badań Socjologicznych (Centro de Investigaciones Sociológicas) 66% Hiszpanów popierało legalizację małżeństw homoseksualnych. Inna ankieta, przeprowadzona przez „Instituto Opina” dzień przed wejściem w życie ustawy, wykazała, iż poparcie dla małżeństw jednopłciowych wynosiło 62,1%, a dla adopcji dzieci przez pary homoseksualne 49,1%. Według badania tej samej instytucji, przeprowadzonego 9 miesięcy po wejściu prawa w życie, 61% obywateli Hiszpanii popierało decyzję rządu.
Wprowadzenie prawa spotkało się z krytyką hierarchów kościoła katolickiego, włącznie z papieżem Benedyktem XVI, który kontynuując politykę swego poprzednika Jana Pawła II przestrzegał przed osłabieniem tradycyjnej instytucji małżeństwa.
W 2005 roku, gdy ustawa znajdowała się w Senacie, przedstawiciele różnych wyznań wraz z hiszpańskim episkopatem wydali wspólny komunikat w tej sprawie (fragmenty): Kardynał López Trujillo, przewodniczący Papieskiej Rady dla Rodziny, powiedział, że Kościół pilnie wzywa do poszanowania wolności sumienia katolików i apelował, aby ci sprzeciwili się nowemu prawu. Stwierdził także, że przedstawiciele wszystkich zawodów związanych z wdrażaniem w życie małżeństw homoseksualnych powinni się im przeciwstawić, nawet jeśli oznaczałoby to utratę pracy. Zdaniem komentatorów, Kościół nie był w stanie zebrać wystarczającego wsparcia, aby sprzeciwić się wejściu w życie ustawy, chociaż 80% Hiszpanów deklaruje katolickie wyznanie. Według socjologa Gerardo Meila było to spowodowane rozpowszechnieniem się w ostatnich latach liberalnego spojrzenia na sferę indywidualnych praw, na którą Kościół wcześniej miał dominujący wpływ, szczególnie w kwestiach dotyczących rodziny. Badanie opinii publicznej wykazało, że trzy czwarte Hiszpanów uważa, że Kościół nie nadąża za realiami życia społecznego. Dopełniającym wyjaśnieniem sytuacji może też być fakt, iż wpływ Kościoła na społeczeństwo hiszpańskie zmalał od momentu śmierci dyktatora Francisco Franco w 1975 roku, którego reżim był ściśle związany z Kościołem. Sondaż z września 2004 wykazał, że niemal połowa Hiszpanów nie uczestniczy we mszachHiszpański Kościół potępia związki homoseksualne, BBC Polska.com, 28-09-2004. Dostęp: 2008-01-05..
Premier Zapatero skomentował katolicki krytycyzm ustawy, mówiąc:
thumb|left|Osoba popierająca tradycyjny model małżeństwa, trzymająca transparent „Małżeństwo = mężczyzna i kobieta”