Andranik Toros Ozanian, także: Zoravar Andranik (orm. Անդրանիկ Թորոս Օզանյան, także: Զորավար Անդրանիկ, ur. 25 lutego 1865 w Şebinkarahisar, zm. 31 sierpnia 1927 we Fresno) – generał ormiański, bojownik o wyzwolenie spod panowania tureckiego, działacz socjalistyczny i rewolucyjny, często uznawany za bohatera narodowego Ormian.
Po stracie matki, żony i ich nowo narodzonego synka Ozanian pod koniec lat 80. XIX wieku dołączył do ruchu fedainów walczących z Turkami i Kurdami. Początkowo działał w oddziałach Socjaldemokratycznej Partii Hunchakian, a następnie dołączył do Ormiańskiej Federacji Rewolucyjnej. Jego działalność rewolucyjna trwała do 1904, gdy opuścił Imperium Osmańskie. W 1907 opuścił Federację Rewolucyjną z powodu nawiązania przez tę organizację kontaktów z młodoturkami. W 1912 wraz z Gareginem Nyżdehem Ozanian utworzył Macedońsko-Adrianopolski Korpus Wolontariuszy, walczący przeciwko Turkom w czasie I wojny bałkańskiej.
W czasie I wojny światowej Ozanian stał na czele pierwszych batalionów ochotniczych Ormian walczących przeciwko armii tureckiej. Po deklaracji niepodległości Armenii w maju 1918, Ozanian walczył z wojskami Turcji i Azerbejdżanu w Nachiczewanie, Karabachu i Zangezurze.
Z powodu rozbieżności z rządzącymi w Armenii dasznakami gen. Ozanian opuścił Armenię w 1919. Ostatnie lata życia spędził na emigracji w Europie i Stanach Zjednoczonych. W 1922 osiadł we Fresno w Kalifornii, gdzie zmarł w 1927, w wieku 62 lat.
Życiorys Wczesne życie i działalność rewolucyjna Ozanian urodził się w Şebinkarahisar na terenie współczesnej prowincji Giresun w Turcji. Przodkowie jego ojca pochodzili z pobliskiej wsi o nazwie Ozan, w XIX wieku mieszkańcy wsi w obawie przed represjami ze strony Turków osiedli się w Şebinkarahisar. Wielu z nich, w tym rodzina Andranika, przyjęła nazwisko Ozaniana na cześć rodzinnej miejscowościՀԱՅՈՐԴԻ, ԱՐԹՈՒՐ (marzec 2012). "ԳԱՐԱՀԻՍԱՐՈՒ ՀՈՒՍՈ ԱՍՏՂ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ...". Jego matka zmarła, gdy miał roczek, opiekowała się nim starsza siostra Nazelia. Po ukończeniu szkoły pracował w sklepie stolarskim ojca. Adranik w wieku 17 lat ożenił się. Jego żona zmarła rok później przy porodzie ich syna, który zmarł dzień później.
W 1888 roku młody Andranik związał się z ormiańską Socjaldemokratyczną Partią Hunchak, marksistowskiej grupy rewolucyjnej, członkiem partii został w 1891 roku. Za działalność w ruchu narodowo-wyzwoleńczym został aresztowany, a w 1889 roku został skazany na rok więzienia za pobicie tureckiego żandarma. Gdy udało mu się uciec z więzienia w Mush, przeniósł się do Konstantynopola, jednak szybko powrócił do zachodniej Armenii, a następnie na Krym i Kaukaz, aby tam organizować broń dla walczących z Turkami, fedainami. Zimą 1895 roku, po przejściu 400 kilometrów z Kars do Sasun, spotkał dowódcę fedainów, Aghbiura Seroba i zdecydowała się na dołączenie do jego grupy. W 1894 roku Andranik opuścił Partię Hunchak i dołączył do nowo powstałej Ormiańskiej Federacji Rewolucyjnej, z której potem dwukrotnie odszedł (od 1907 do 1914, a ostatecznie w 1917) z powodu rozbieżności z kierownictwem partii. Po śmierci Aghbiur Seroba w 1899 roku, Andranik został liderem grup fedainów ormiańskich z Waspurakan i Taron w zachodniej ArmeniiAntranig Chalabian, General Andranik and the Armenian Revolutionary Movement, Southfield, Michigan: Antranig Chalabian, 1988, ..
Jego przełożeni dość szybko zorientowali się o jego talencie militarnymMikayel Varandian, Մուրադ' Սեբաստացի ռազմիկին կեանքն եւ գործը, Hairenik, 1931, s. 96; (wersja angielska: Mikayel Varandian, Murad of Sebastia). Popularność i sympatia, jaką zaskarbił sobie Ozanian, była tak duża, że jego żołnierze zawsze zwracali się do niego po imieniu, nawet gdy w późniejszym okresie był generałem w Cesarskiej Armii RosyjskiejAntranig Chalabian, Bold and fiercely determined, Andranik Ozanian spent most of his life as a revolutionary for his fellow Armenians, Military History, lipiec 1995, s. 10..
Pierwszą misją Andranika jako lidera fedainów było porwanie i zabicie Beshara Khalila, osmańskiego żołnierza pochodzenia kurdyjskiego, a zarazem wodza plemienia Kherzeni odpowiedzialnego za pogromy Ormian i zabicie Seroba. Khalil dokonywał serii zbrodni przeciwko ludzkości, za co jednak nie został ukarany przez rząd sułtana. Gdy Khalil zabił Seroba, paradował z jego głową po miejscowościach Muş i Bitlis, co miało na celu zastraszenie lokalnej ludności ormiańskiej. Oddział Andranika stoczył bitwę z oddziałem Khalila, a po wygranej bitwie zabił go(Armenian) ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ, Վահե. "Զորավար Անդրանիկ". ankakh.com"Հայդուկային շարժումը".
lewo|mały|230px|Ozanian jako dowódca fedainów w 1901 roku, za jego plecami widać czerwony sztandar z wyrytymi fragmentami hymnu Armenii
Najbardziej znaną bitwą stoczoną przez fedainów Andranika byłą bitwa o klasztor św. Apostołów w prowincji Muş oraz druga obrona Sasun w 1904 roku. Andranikowi w obu przypadkach udało się przyciągnąć uwagę zagranicznych konsulów w Muş, przez co zapewnił Ormianom promyk nadziei na pomoc z zagranicy. 20 listopada 1901 roku Andranik wraz z grupą 30 fedainów i 8-10 chłopów ze wsi Tsronk zszedł z gór i zabarykadował się w klasztorze św. Apostołów na południowych przedmieściach Muş. Klasztor oblegało pięć tureckich batalionów pod dowództwem Ferika i Paszy Alego. Siły osmańskie liczyły 1200 żołnierzy. Ze względu na duże straty, które ponieśli Turcy, ich dowódcy rozpoczęli negocjacje kapitulacji fedainówYves Ternon The Armenians: history of a genocide, 1990, s. 114. Opór trwał dziewiętnaście dni, w negocjacjach udział wzięli ormiańscy duchowni oraz zagraniczni konsulowie. Andranik i jego towarzysze zdecydowali się na opuszczenie klasztoru i ucieczkę w małych grupach. Według Lwa Trockiego, Andranik uciekł z klasztoru przebrany w mundur oficera tureckiego, posługując się językiem tureckim wskazywał drogę ucieczki swoim ludziomThe war correspondence of Leon Trotsky: The Balkan Wars 1912–13, 1980, s. 250. Dzięki bitwie o klasztor, Andranik stał się wśród lokalnych Ormian postacią legendarną i symbolem walki naroduThe Armenians: history of a genocide, by Yves Ternon - 1990, s. 114.
Po drugiej obronie Sasun w 1904 roku, Andranik został zmuszony przez lokalnych ormiańskich przywódców ormiańskich do wycofania się wraz ze swoimi żołnierzami do Iranu, co miało uspokoić sytuację na prowincji. Do Iranu fedaini dostali się przez Kaukaz, po drodze Ozanian w Baku i Tbilisi spotkał się z ormiańskimi intelektualistami. Zerwał z dasznakami, a następnie udał się do Europy, odwiedził wówczas Francję, Szwajcarię, Belgię i Wielką Brytanię. Brał udział w pierwszej wojnie bałkańskiejRouben Paul Adalian Historical Dictionary of Armenia, 2010, s. 79.
Pierwsza wojna bałkańska Amndranik w 1907 roku osiadł w Bułgarii. Podczas IV Kongresu Ormiańskiej Federacji Rewolucyjnej w 1907 roku, Andranik poinformował o swojej decyzji opuszczenia partii, argumentował to swoim sprzeciwem wobec działań zarządu, który nawiązał współpracę z młodoturkamiJon Kirakosyan, The Armenian genocide: the Young Turks before the judgment of history, Sphinx Press, 1992, s. 106.
W Sofii Andranik spotkał macedońskiego rewolucjonistę Borysa Sarafowa. Obydwaj zobowiązali się do wspólnej pracy na rzecz wyzwolenia narodów Armenii i Macedonii. Andranik obok Garegina Nyżdeha wziął udział w pierwszej wojnie bałkańskiej (1912-1913) jako dowódca 12. batalionu Trzeciej Brygady Macedońsko-Adrianopolskiej pod dowództwem pułkownika Aleksandara Protogerowa. Jego oddział składał się z 273 ormiańskich ochotników"Големият, нов паметник на генерал Андраник".
20 października 1912 roku Druga Armia Bułgarska, w skład której weszła milicja macedońsko-adrianopolska w tym ormiańscy ochotnicy, w okolicy Edirne stoczyła bitwę z siłami Javera Paszy. 4 listopada 1912 roku w pobliżu Momchilgradu, milicja przy wsparciu oddziału Andranika pokonała przeważający liczbowo oddział Turków. 6 stycznia 1913 roku w małym kościele miejskim w Rodosto bułgarski dowódca Aleksandar Protegerow przyznał armeńskim bojownikom ordery, Andranik Ozanian został uhonorowany Orderem WalecznychАндраник Озанян: Документы и материалы, Ереван, 1991.
Lew Trocki w swojej korespondencji z Bałkanów określił Andranika jako bohatera pieśni i legend"АНДРАНИК И ЕГО ОТРЯД".
W połowie czerwca 1913 roku przeszedł na emeryturę i wraz z siostrą zamieszkał w Galacie nad Morzem Czarnym. Mieszkał do 1914 roku, do czasu wybuchu I wojny światowej. Przewidując wojnę między Bułgarią a Serbią, Andranik rozwiązał swój ludzi, dlatego gdyż chciał walczyć wyłącznie z Turkami. Wyjechał do Armenii, gdzie przez pewien czas pracował jako rolnikThe Fresno Bee, Death Claims Famous General, Once Of Fresno, 30 kwietnia, 1927.
I wojna światowa Podczas I wojny światowej Andranik uczestniczył w kampanii kaukaskiej, został mianowany generałem ormiańskich jednostek ochotniczych armii rosyjskiej. Brał udział w 20 różnych ofensywach, zyskał sławę zdolnego taktyka. Andranik był dowódcą pierwszego oddziału ormiańskich wolontariuszy (ok. 1200 żołnierzy)"Անդրանիկ". Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք II, 15–18 kwietnia stoczył bitwę pod Dilman, która uratowała Kaukaz przed inwazją Turków, 5–6 maja 1915 roku pomagał w oblężeniu Wan. Dowodził batalionem, który pokonał siły Halila Paszy w czasie bitwy i Bitlis w 1916 roku.
W marcu 1916 roku generał Judenicz postanowił rozwiązać ormiański batalion ochotników i włączyć go do armii rosyjskiej. W rezultacie Andranik zrezygnował i w latach 1916–1917 przebywał w Tyfilisie i na północnym Kaukazie, gdzie próbował zorganizować pomoc dla ormiańskich uchodźców z Imperium OsmańskiegoН.М. Северикова, ВЕЛИКИЙ СЫН ОТЕЧЕСТВА, Журнал «Исторические науки», 2007 год, № 6Hacikyan, Jack Hagop i Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk. The Heritage of Armenian Literature: Vol. 3, From the Eighteenth Century to Modern Times. Detroit: Wayne State University Press, 2005, s. 935. W dniach 2-11 maja 1917 roku zorganizował Pierwszy Kongres Zachodniej Armenii. W latach 1917–1918 publikował w Tyfilisie gazetę „Hayastan”, jej redaktorem został poeta Wahan Totowenc.
Rewolucja lutowa 1917 spowodowała chaos pośród żołnierzy rosyjskiego Frontu Kaukaskiego, do końca roku większość żołnierzy rosyjskich opuściło armię i wróciła do swoich domów. W lipcu 1917 roku przy wsparciu organizacji ormiańskich w Piotrogrodzie i Tyflisie utworzono sześć pułków ormiańskich. W październiku 1917 roku utworzono dwie dywizje armeńskie, a ich dowódcą został Tovmas Nazarbekian.
Władze rosyjskie w 1918 roku mianowały Andranika generalmajoremGeneral Antranik, Noted Fight Dies; Commanded Armenian and Russian Forces Against Those of the Turks; Was in 59 Engagements, Several Horses Shot Under Him Kept Fighting After the Czar's Army Collapsed, New York Times, September 2, 1927, s. 17. Szef sztabu rosyjskiej armii na Kaukazie, generał Nikołaj Judenicz, opisał Andranika jako „odważnego do szaleństwa”"Сочинский мэр обещал вернуть памятник Андранику?".
Od marca do kwietnia 1918 roku Andranik był gubernatorem Administracji Zachodniej Armenii (armeński rząd tymczasowyCahoon, Ben (2000). "Turkey". WorldStatesmen) – jednostki administracyjnej skupionej w pobliżu jeziora Wan i innych obszarów okupowanych przez Rosjan.
Sjunik