thumb|Mapa Azji w 1025 ukazująca orientacyjny zasięg państwa Karachanidów Karachanidzi (albo Ilekchanidzi) – pierwsza muzułmańska dynastia pochodzenia tureckiego panująca w Turkiestanie od X do początku XIII w.
Według Omelana Pricaka Karachanidzi wywodzili się z rodu rządzącego Karłuków, zamieszkujących Turkiestan tureckich koczowników, którzy niegdyś wchodzili w skład państwa Turkutów, a w IX wieku walczyli z Samanidami. Punktem zwrotnym w ich historii było nawrócenie na islam, które muzułmańska tradycja wiąże z osobą pierwszego znanego nam chana Karachanidów, Satuka (zm. 955). Po nawróceniu na islam Karachanidzi rozpoczęli ekspansję zarówno na wschód, jak i zachód, zajmując pozostałą część Wschodniego Turkiestanu i Mawarannahr. Karachanidzi kontynuowali dualistyczny system władzy praktykowany niegdyś w kaganacie Turkutów, co w ich przypadku ostatecznie ok. 1040 doprowadziło do podziału na kaganat wschodni i zachodni. Władztwo Karachanidów było często wstrząsane konfliktami między poszczególnymi członkami dynastii panującymi w swoich apanażach, co wykorzystywali jego wrogowie zewnętrzni. Pod koniec XI wieku Karachanidzi musieli uznać zwierzchnictwo Seldżuków, a w latach 1134–1141 zostali podbici przez Kara Kitajów. Konfrontacja tych ostatnich z Chorezmszahami doprowadziła na początku XIII wieku do zagłady Karachanidów. Współcześnie pamięć o Karachanidach funkcjonuje szczególnie wśród ujgurskich mieszkańców Xinjiangu, którzy w Satuku widzą pioniera islamizacji regionu, zaś w działających pod panowaniem dynastii pisarzach takich jak Mahmud Kaszgari i Jusuf Bałasaghuni twórców pierwszej literatury w języku tureckim.
Nazwa i źródła Zarówno nazwa „Karachanidzi” jak i „Ilekchanidzi” ma swoje źródło w XIX wiecznej numizmatyce i orientalistyce. Przymiotnik „Kara” w językach tureckich dosłownie znaczy „czarny”, ale zwyczajowo oznaczał także „pierwszy”, „główny”, „wielki”, „prestiżowy”. W tym drugim znaczeniu pojawiał się on w obecnej na monetach tytulaturze kaganów dynastii. Z kolei wyrażenie „Ilekchan” jest błędnym połączeniem dwóch występujących na karachanidzkich monetach tytułów, które w praktycznym użyciu zawsze występowały osobno. „Ilek” (albo „Ilig”) był tytułem niższego stopnia i jego posiadacz zawsze podlegał chanowi. Współczesne Karachanidom źródła perskie i arabskie określają ich najczęściej jako po prostu „kaganowie” (pers. خاقانيه, Chaghanijja). Czasami można także spotkać się z frazą „dom Afrasjaba” (pers. ال افراسياب, Al-e Afrasijab), wiążącą Karachanidów z Afrasjabem, legendarnym królem koczowniczego Turanu w irańskiej tradycji epicznej (zob. Szahname). W języku arabskim na określenie Karachanidów używano również wyrażenia „chańscy królowie Turków” (arab. al-Muluk al-Chanijja al-Atrak).
Każda rekonstrukcja historii Karachanidów napotyka na problem związany z brakiem wewnętrznych źródeł dotyczących dynastii. Wiemy wprawdzie o istnieniu dzieł historycznych poświęconych specjalnie Karachanidom, przetrwały z nich jednak jedynie pojedyncze cytaty u innych autorów. W związku z powyższym informacji na temat Karachanidów trzeba poszukiwać w różnych źródłach poświęconych dynastiom sąsiednim, przede wszystkim Ghaznawidom, Seldżukom, Chorezmszahom oraz chińskim dynastiom Liao i Song, a także w historiach powszechnych, przy czym w tej kategorii najważniejszym źródłem jest Al-Kamil fi at-Tarich Ibn al-Asira. Ważną rolę odgrywają też licznie zachowane karachanidzkie monety oraz w mniejszym stopniu inne zabytki kultury materialnej, takie jak różne dokumenty, monumenty i odkrycia archeologiczne.
Historia Początki Karachanidów thumb|Mauzoleum pierwszego chana Karachanidów, Satuk Bughra-chana Jako pierwszy spójne ujęcie dziejów dynastii przedstawił Omelan Pricak. Według niego Karachanidzi wywodzili się z rodu rządzącego Karłuków, który z kolei miał pochodzić od panujących nad Turkutami . Nie ulega wątpliwości, iż powstanie państwa Karachanidów było powiązane z procesem islamizacji Turków zamieszkujących Azję Środkową, który był rezultatem przede wszystkim aktywnej polityki muzułmańskich Samanidów w tym regionie. Samanidzi walczyli z miejscowymi tureckimi koczownikami, w 840 zajmując Isfidżab, a w 893 Taraz. Według źródeł muzułmańskich przeciwnikiem Samanidów w tym drugim przypadku miał być kagan Karłuków. Wydaje się prawdopodobne, że władca Karłuków przyjął tytuł kagana po upadku kaganatu ujgurskiego w 840. Zdaniem Pritsaka natomiast pierwszym Karachanidą miał być Bilge Kür Kadyr-chan, z którym Samanidzi walczyli w 840. Współczesny ostatnim Karachanidom Ibn al-Asir pisał, że Karłucy odgrywają w ich państwie taką samą rolę, jak Oguzowie w państwie Seldżuków. Większość zachodnich uczonych podziela hipotezę Pritsaka o karłuckim rodowodzie Karachanidów. Pomimo to, ze względu na szczupłość źródeł, na których jest oparta, pozostaje ona kontrowersyjna, tak samo zresztą jak jego utożsamienie władców Turków walczących z Samanidami w latach 840 i 893 z pierwszymi Karachanidami. Wasilij Bartold i Władimir Minorski sugerowali, iż Karachanidzi wywodzili się z Jagma, jednego z trzech plemion wchodzących w skład federacji Karłuków. Kilku uczonych chińskich i japońskich, bazując przede wszystkim na źródłach chińskich, faworyzowało hipotezę o pochodzeniu Karachanidów od Ujgurów.
Pierwszym niewątpliwym Karachanidą był Satuk Bughra-chan (zm. 955), którego znamy właściwie wyłącznie z tradycji dotyczących jego nawrócenia na islam. Miał on przyjąć nową religię pod wpływem fakiha z Buchary, stolicy Samanidów, a następnie uzyskać fatwę pozwalającą mu na zabicie jego nadal pogańskiego ojca, czego dokonał zdobywając na czele ghazich z Fergany jego stolicę, Kaszgar. Masowe przejście na islam zamieszkujących region tureckich plemion dokonało się wkrótce po śmierci Satuka – jak zostało to odnotowane przez różnych muzułmańskich autorów (m.in. Ibn al-Asira i Miskawajha), w 960 miało się nawrócić „dwieście tysięcy namiotów Turków”. Ostateczne ukonstytuowanie się dynastii Karachanidów było zatem nierozerwalnie związane z islamizacją plemion tureckich zamieszkujących Turkiestan. Po przyjęciu nowej religii Karachanidzi rozpoczęli ekspansję w dwóch kierunkach – po pierwsze na południowy wschód w kierunku buddyjskiego Chotanu, który ostatecznie został przez nich zdobyty po wielu latach walk w 1006, oraz na zachód w kierunku ziem Samanidów. W 990 wnuk Satuka, Hasan Bughra-chan (zm. 992), zdobył Isfidżab, by następnie w 992 zająć samą Bucharę. Jednak będąc w mieście zachorował i jeszcze w tym samym roku wycofał się z niego, po czym zmarł. Ostatecznego podboju Samanidów dokonał panujący w Ferganie i Samarkandzie Ilig Nasr (998–1012/1013), który ponownie zajął Bucharę, tym razem definitywnie, w 999. Ilig Nasr porozumiał się z Mahmudem z Ghazny (998–1030) i władztwo Samanidów zostało podzielone wzdłuż biegu Amu Darii – Ghaznawidom przypadł Chorasan, Karachanidom zaś Mawarannahr. Po umocnieniu się na nowo zdobytych terenach Ilig Nasr próbował zrewidować ten podział, najeżdżając Chorasan w 1006 i 1008, obie jego inwazje zostały jednak odparte przez Mahmuda. Trzeba tutaj zauważyć, że Karachanidzi spotkali się z nikłym oporem poddanych Samanidów, występowali bowiem wobec nich jako ortodoksyjni hanaficcy sunnici, uznający nad sobą zwierzchność abbasydzkiego kalifa. W oczach miejscowych elit religijnych byli zatem tak samo godni sprawowania władzy, jak Samanidzi.
Podział na kaganat wschodni i zachodni thumb|Tzw. Wieża Burana, jedyna pozostałość po mieście Bałasaghun Karachanidzi kontynuowali tradycje dualnego modelu sprawowania władzy obecne w kaganacie Turkutów. W swojej w pełni rozwiniętej formie objawiał on się w istnieniu dwóch kaganatów, wschodniego i zachodniego, przy czym kagan wschodni, noszący tytuł Arslan Kara Kagan, był wyższym w hierarchii w stosunku do kagana zachodniego, noszącego tytuł Bughra Kara Kagan. Ponadto obu kaganom podlegali Ilig i Tegin, tj. Arslan Ilig i Arslan Tegin kaganowi wschodniemu oraz Bughra Ilig i Bughra Tegin kaganowi zachodniemu. Trzeba tutaj zauważyć, że Arslan, czyli lew, był totemem plemienia Czygil, także wchodzącego w skład federacji Karłuków, zaś Bughra, czyli wielbłąd, to totem wspomnianych już Jagma. Stolicami wschodniego kaganatu były Bałasaghun (także Kara Ordu, Kuz Ordu) położony w dolinie rzeki Czu i Kaszgar, zachodniego zaś Samarkanda. Wraz z awansem w hierarchii władzy Karachanidzi zmieniali tytuły pod jakimi występowali, a często także apanaże, stąd śledzenie kariery poszczególnych przedstawicieli dynastii jest bardzo utrudnione i musi w znacznym stopniu polegać na informacjach o ich imionach muzułmańskich.
Karachanidzi dążyli do posiadania jak najwyższego tytułu w hierarchii władzy, w tym celu dopuszczając się także zwykłych aktów uzurpacji, stąd czasami w praktyce używana przez aktualnie panujących Karachanidów tytulatura nie odpowiadała dokładnie przedstawionemu powyżej idealnemu wzorcowi. Takie rozczłonkowanie władzy było także powodem częstych wewnętrznych konfliktów w łonie dynastii. W 1011/1012 Ilig Nasr, będący mimo skromnego tytułu faktycznie najpotężniejszym z ówcześnie panujących Karachanidów, zaatakował nominalnego przywódcę dynastii, swojego brata kagana Ahmada (998–1017/1018). Pomimo śmierci Nasra w następnym roku wojna domowa w kaganacie nadal trwała i zakończyła się dopiero dzięki mediacji chorezmszaha Mamuna (1008/1009–1017). Od momentu zajęcia Buchary ok. 1020 dominującą rolę w Mawarannahrze odgrywał syn Hasana Bughra-chana, Ali-tegin (ok. 1020–1034). W 1025 został on jednak zaatakowany przez swojego brata Jusufa Kadyr-chana (ok. 1004/1005–1032), który sprzymierzył się z Mahmudem z Ghazny. Ali-tegin został pokonany i uciekł w stepy, jednak później udało mu się odzyskać swoją dawną pozycję w zachodnim kaganacie. Od początku XI wieku coraz istotniejszą rolę wśród Karachanidów odgrywał podział na dwie linie wywodzące się od dwóch wnuków Satuka Bughra-chana, wspomnianego już Hasana oraz Alego (zm. 998). We współczesnej historiografii przyjęło się nazywanie ich Hasanidami oraz Alidami. Synów Ali-tegina, którzy należeli do Hasanidów, wyparł z Mawarannahru należący do Alidów Böri-tegin, bardziej znany pod swoim późniejszym tytułem Ibrahim Tamgacz-chan (ok. 1040–1069). W rezultacie jednak ok. 1040 władztwo Karachanidów definitywnie rozpadło się na dwa niezależne państwa, kaganat wschodni i zachodni, przy czym pierwszym z nich rządzili Hasanidzi, zaś drugim Alidzi. Często naruszaną granicę pomiędzy kaganatami stanowiła Syr-daria, zaś Fergana często przechodziła z rąk do rąk.
Dalsza historia Karachanidów i ich upadek Niezależny kaganat zachodni skonsolidował się podczas długich i pomyślnych rządów Ibrahim Tamgacz-chana. Jednak już za jego panowania pojawiły się dwa zagrożenia dla władzy Karachanidów. Pierwsze miało charakter wewnętrzny – wybuchł konflikt pomiędzy rodem panującym a klasami religijnymi i nawet tak pobożny władca jak Ibrahim Tamgacz-chan skazał na śmierć niektórych wiodących ulemów. Drugie miało charakter zewnętrzny – po pokonaniu Ghaznawidów w bitwie pod Dandankanem w 1040 Seldżucy stali się dominującą potęgą w Azji Środkowej i zaczęli zagrażać niezależnej pozycji Karachanidów. Seldżucy kilkakrotnie atakowali terytoria Karachanidów w latach 60. i 70. XI stulecia, po czym w 1089 sułtan Malekszah (1072–1092) wkroczył do Mawarannahru wezwany przez miejscowych ulemów i obalił władzę Ahmad-chana (1081–1089), czyniąc z zachodniego kaganatu państwo wasalne. Następnie Seldżucy ruszyli dalej na wschód i po kampanii w Ferganie, Tałasie i Siedmiorzeczu także kagan wschodnich Karachanidów, Harun (zm. 1103), musiał uznać ich zwierzchnictwo. W pierwszych dekadach XII stulecia, kiedy państwem Seldżuków wstrząsały konflikty wewnętrzne, zachodni kaganowie kilkakrotnie próbowali zrzucić ich zwierzchność, jednak próby te zostały udaremnione przez panującego w Chorasanie Sandżara (1097–1157). Muhammad (1102–1130) i Mahmud (1132–1141) panowali nad zachodnim kaganatem z nadania Sandżara, przy czym ten drugi był jego siostrzeńcem.