Teatr Powszechny w Łodzi – polski teatr o profilu dramatyczno-komediowym, działający od 1945 roku przy ulicy Legionów 21 w Centrum Łodzi.
Teatr posiada dwie sceny: Dużą, działającą od 1945 roku oraz Małą, istniejącą od 2012 roku.
W 2020 roku teatr został odznaczony Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
Historia teatru Początki Scena przy dzisiejszej ulicy Legionów w Łodzi zaczęła działać pod szyldem Teatr Powszechny w maju 1945 roku. Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego Łódzkiego powierzył wówczas stanowisko kierownika sceny przy ul. 11 Listopada (dawną Salą Śpiewaków) Mieczysławowi Stawskiemu.
Działalność teatru zainaugurowała premiera sztuki Wsiewołoda Iwanowa „Partyzant" w reżyserii Kazimierza Wilamowskiego. Od lipca 1945 roku scena zmieniła nazwę na Teatr Powszechny TUR, czyli Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, nie utrzymała jednak długo swojej samodzielności i od września tego samego roku Powszechny działał jak druga scena Teatru Wojska Polskiego przy ul. Cegielnianej (ob. ul. Jaracza). Usamodzielnił się dopiero w sezonie 1948/49 pod dyrekcją Karola Adwentowicza. Oblicze Powszechnego kształtowali kolejni jego dyrektorzy – przede wszystkim Jadwiga Chojnacka, Roman Sykała, Roman Kłosowski, Mirosław Szonert, Bohdan Cybulski, Maciej Korwin.
W czerwcu 1945 roku na afisz weszła komedia Gabrieli Zapolskiej „Panna Maliczewska”. Przy realizacji tej sztuki Teatr Powszechny skorzystał z pomocy artystycznej członków zespołu Teatru Wojska Polskiego. Reżyserami przedstawienia byli Stanisław Daczyński i Leonia Jabłońska, scenografem – Jan Rybkowski. W roli tytułowej wystąpiła Maria Zarębińska. mały|„Brancz” Juliusza Machulskiego w reż. Michała Siegoczyńskiego. Sztuka napisana specjalnie dla Polskiego Centrum Komedii.|alt= Niedługo po pierwszym spektaklu została zawarta umowa na czas od 1 września 1945 roku do końca sezonu teatralnego 1945/1946 pomiędzy Głównym Zarządem Polityczno-Wychowawczym Wojska Polskiego i Wojewódzkim Zarządem Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego w Łodzi. W jej wyniku Teatr WP objął prowadzenie Powszechnego. Naczelnym dyrektorem został Władysław Krasnowiecki. Funkcję kierownika II sceny Teatru WP pełnił w dalszym ciągu Mieczysław Stawski, dyrektorem administracyjnym został Zygmunt Nowicki. Na inaugurację sezonu 1945/1946 w Teatrze Powszechnym przygotowano komedię Aleksandra Fredry „Pan Jowialski”. Było to przedstawienie jubileuszowe ku uczczeniu 65-lecia pracy scenicznej Marii Dąbrowskiej, zasłużonej aktorki Teatru Łódzkiego.
U progu sezonu 1946/47 dyrekcję „koncernu” Teatru Wojska Polskiego obejmuje Leon Schiller. Wicedyrektorami Teatru Powszechnego są kolejno Mieczysław Stawski i Zygmunt Nowicki. Repertuar Powszechnego był ustalany w porozumieniu z dyrektorem Mieczysławem Stawskim, a przedkładany do zatwierdzenia Zarządowi Wojewódzkiemu TUR. Od tego momentu Teatr Powszechny realizował plany centrali przy ul. Jaracza 27. Taki układ pozbawił go samodzielności, a fuzja naraziła na problemy finansowe, o czym pisał M. Stawski w liście do Leona Schillera. Sytuacja ta jednak nie ugodziła w dobre imię Teatru. Publiczność nadal chętnie odwiedzała tę scenę. mały|„Pomoc domowa” Marca Camolettiego w reż. Jakuba Przebindowskiego.|alt= Na afiszu Teatru Powszechnego znalazły się dzieła najwybitniejszych twórców polskiej i obcej klasyki dramaturgicznej. Łódzki widz w krótkim czasie miał okazję zapoznać się z dziełami Franciszka Zabłockiego, Aleksandra Fredry, Józefa Blizińskiego, Bolesława Prusa, Włodzimierza Perzyńskiego i Tadeusza Rittnera, obok których znalazły się też inscenizacje utworów Moliera, Nikołaja Gogola, Georga Bernarda Shawa, Charlesa Dickensa, Marcela Pagnola i innych. Były wśród nich komedie niosące mądry uśmiech, ale również dramaty skłaniające widza do głębszej refleksji, dzieła podnoszące istotne kwestie społeczne i podejmujące próbę wnikliwej analizy ważkich problemów psychologicznych.
Dyrekcja Karola Adwentowicza 1948-1950 W 1948 roku dyrektorem Teatru Powszechnego został Karol Adwentowicz. Jego wizja teatru zakładała jak najszersze upowszechnianie sztuki teatralnej. Chodziło mu – jak mówił jednemu z dziennikarzy – o „repertuar popularny w najlepszym tego słowa znaczeniu, repertuar zrozumiały, który powinien przyciągać do teatru szerokie masy, a jednocześnie o wysokiej wartości artystycznej”. Znaczącymi inscenizacjami w tym okresie działania Teatru Powszechnego były: „Lisie gniazdo” Liliany Hellman, „Moralność Pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, „Dwa teatry” Jerzego Szaniawskiego oraz kilka wybitnych kreacji aktorskich, które na trwale wpisały się w dzieje współczesnego teatru polskiego. Wielkie role wykreowane na scenie Teatru Powszechnego role to: Karola Adwentowicza – Horacy Giddens w „Lisim Gnieździe Liliany Helman, Dyrektor w „Dwóch teatrach” Jerzego Szaniawskiego, Kapitan Berseniew w „Przełomie” Borysa Ławreniewa, Profesor Sonnenbruch w „Niemcach” Leona Kruczkowskiego; Jadwiga Chojnacka – Dulska w „Moralności Pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej oraz Ireny Eichlerówny – Ruth w „Niemcach”. W ostatnim z wymienionych spektakli po raz pierwszy po wojnie, w roli Franchette, zaprezentowała się łódzkiej publiczności Jadwiga Andrzejewska.
Dyrekcja Jadwigi Chojnackiej 1951–1957 mały|„Hannah Arendt: Ucieczka” w reż. Grzegorza Laszuka. Koprodukcja Teatru Powszechnego w Łodzi i Komuny Warszawa. Spektakl wyróżniony w rankingu „Najlepsze spektakle w 2018 r.” Anety Kyzioł w piśmie „Polityka”.|alt= W 1950 roku Karol Adwentowicz przestaje pełnić funkcję dyrektora i kierownika artystycznego Teatru Powszechnego. Nowym dyrektorem zostaje Jadwiga Chojnacka. Dzięki przyjęciu zasady różnorodności widzowie Teatru Powszechnego zetknęli się po raz pierwszy ze sztuką Szekspira „Poskromienie złośnicy” i z polskim dramatem romantycznym „Mazepa” Juliusza Słowackiego, a także z takimi tytułami jak: „Chory z urojenia” Moliera, „Grzesznicy bez winy” Ostrowskiego, „Damy i huzary” Fredry, „Eugenia Grandet” Balzaka, „Intryga i miłość” Schillera, „Pigmalion” Shawa, „Śluby panieńskie” Fredry itd.
Jadwiga Chojnacka dostrzegła również konieczność teatralnej edukacji dzieci i młodzieży: Teatr Powszechny zaprosił do siebie najmłodszą publiczność na „Królową śniegu” Hansa Christiana Andersena. Chojnacka konsekwentnie zwracała również uwagę na rozwój i pracę „Teatru Młodego Widza", stanowiącego filię Teatru Powszechnego. Pod koniec dyrekcji Chojnackiej Powszechny odbył pierwsze swoje tourne zagraniczne, wystawiając w Jugosławii i Wiedniu.
Dyrekcja Zbigniewa Koczanowicza 1957–1959 Lata 1957-1959 to okres dyrekcji Zbigniewa Koczanowicza. Na szczególną uwagę z tego okresu działalności Teatru zasługuje inscenizacja „Cyda” Stanisława Wyspiańskiego z Leonem Niemczykiem w roli głównej, „Pamiętnik Anny Frank” Francesa Goodricha i Alberta Hacetta oraz Maksyma Gorkiego „Jegor Bułyczow i inni” – i dwie znakomicie w tych sztukach zapisane role – Romany Kamińskiej kreującej postać Anny Frank ii Feliska Żukowskiego z wielkim powodzeniem wcielającego się w rolę Jegra Bułyczowa trwale wpisały się na listę uwieńczonych sukcesem przedsięwzięć tego teatru.
Dyrekcja Stanisława Piotrowskiego 1959–1965 i Romana Sykały 1965–1972 mały|Jubileusz 20-lecia „Szalonych nożyczek”. Polska prapremiera sztuki odbyła się 29 marca 1999 r. w Teatrze Powszechnym w Łodzi.|alt= Po Zbigniewie Koczanowiczu dyrekcję Teatru Powszechnego objął Stanisław Piotrowski, pozostając na tym stanowisku od roku 1959 do 1965 r. Stanowisko kierownika artystycznego objął Roman Sykała. W 1965 roku Roman Sykała przejął funkcję dyrektora i kierownika artystycznego. Dla Teatru Powszechnego rozpoczął się wtedy okres bardzo ważnych przedsięwzięć artystycznych. Sykała nie chciał bowiem ograniczyć teatru do roli wyłącznie rozrywkowej. Przyzwyczajał widownię do sztuk trudniejszych i bardziej refleksyjnych. Za jego dyrekcji na scenie Powszechnego wystawiane były również sztuki poruszające problematykę wychowania młodzieży oraz zagadnienia obyczajowe. Najważniejsze z nich to: „Przed maturą” Jose Andre Lecoura, „Mocne uderzenie” Tedda Willysa i „Pokój pełen dymu” Karola Obidniaka. Sykała zainteresował łodzian dramaturgią anglo-amerykańską, prezentując premiery „Tramwaju zwanego pożądaniem” Tennessee Williamsa i „Naszego miasta” Toronta Wildera oraz sztuki Arthura Millera pt. „Wszyscy moi synowie”. Wśród tytułów z najnowszej polskiej dramaturgii znalazły się między innymi inscenizacje sztuk Sławomira Mrożka („Tango”, „Czarowna noc”, „Karol”), Jerzego Lutosławskiego („Okulary”) oraz Marka Domańskiego („Ktoś nowy”). W gust publiczności o wyrobionym smaku trafiły inscenizacje „Fizyków” Durrenmatta czy „Tańca śmierci” Augusta Strinberga. Za dyrekcji Sykały Powszechny skupił się także na problematyce antywojennej, którą podejmował między innymi „Błękitny patrol” Willysa Halla, „Droga do Rzymu” Roberta Scherwooda i „Katki” Simona Wincelberga. Prawdziwym hitem Powszechnego w tym czasie okazał się jednak musical „My Fairy Lady” z brylującą w głównej roli Barbarą Połomską i Haliną Pawłowicz. Za czasów Sykały Teatr gościnne występy przed publicznością Czechosłowacji, Węgier, Jugosławii, a nawet Japonii przyniosły wiele satysfakcji łódzkim artystom. Teatr Sykały zapisał się w pamięci widzów jako wesoły, barwny i roztańczony, może nawet czasem rozbrykany i rozbuchany inscenizacyjnie, na pewno jednak operujący bogactwem form i środków wyrazu. Nie był to nigdy Teatr jednolity, o konsekwentnej linii repertuarowej i określonym stylu inscenizacyjnym.
Dyrekcja Ryszarda Sobolewskiego 1972–1975 Po okresie dyrekcji Romana Sykały przed trudnym zadaniem stanął Ryszard Sobolewski, obejmując stanowisko dyrektora w samym końcu sezonu 1971/1972. Sformułował on swój program artystyczny 5 czerwca 1972 roku w czasie konferencji prasowej poświęconej omówieniu założeń programowych na najbliższy sezon. Sobolewski chciał „teatru aktora”. Takiemu modelowi sceny odpowiadał repertuar umożliwiający nawiązanie kontaktu z widzem bezpośrednio, poprzez semantykę i ekspresję słowa i gestu.
Zatem po okresie zdecydowanego prymatu widowiskowego „teatru inscenizowanego” (obfitującego w efektowne i barwne wypowiedzi sceniczne) Powszechny miał zwrócić się ku tekstowi, ku kształtowaniu aktorskiego rzemiosła. Na afiszu teatru w tym czasie znalazły się sztuki: „Ich czworo” Gabrieli Zapolskiej, „Koka na rozpalonym blaszanym dachu” Tennessee Williama, „Pożądanie w cieniu wiatru” Eugena O’Neilla i „Niecne sprawki” Rogera Vaillanda. Sporo miejsca zajęła również dramaturgia polska: „Klik-klak” Abramowa, „Wkrótce nadejdą bracia” Janusza Krasińskiego. Wielkimi nazwiskami (Antoniego Czechowa, Izaaka Babla, Bertolta Brechta) zaznaczyła się obecność dramaturgii obcej. Nie zabrakło także pozycji sensu stricto rozrywkowej, którymi były sztuki Aleksandra Fredry („Wielki człowiek do małych interesów”), Francisa Durbridge’a („Miłość jest złym doradcą”), Aloisa i Vilema Mrstików („Dziewczyna na sprzedaż”).
Dyrekcja Romana Kłosowskiego 1976–1981