Karta Polaka – dokument potwierdzający przynależność do narodu polskiego, który może być przyznany osobie nieposiadającej obywatelstwa polskiego albo zezwolenia na osiedlenie się na terytorium Polski oraz deklarującej przynależność do narodu polskiego i spełniającej określone ustawą warunki.
Kartę Polaka ustanowiono ustawą z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka (), która określa uprawnienia posiadacza Karty Polaka, zasady przyznawania, utraty ważności i unieważniania Karty Polaka oraz właściwość i tryb postępowania organów w tych sprawach.
W latach 2008–2021 o Kartę Polaka ubiegało się 350 tys. osób, głównie z Białorusi oraz Ukrainy.
Ustawa o Karcie Polaka Uchwalenie i wykonanie Pierwszy projekt z 1999 Pierwszy projekt ustawy o Karcie Polaka, wprowadzającej dokument potwierdzający polską narodowość lub pochodzenie (Senacki projekt ustawy o Karcie Polaka i trybie stwierdzenia przynależności do Narodu Polskiego osób narodowości polskiej lub polskiego pochodzenia) wpłynął do Sejmu 28 kwietnia 1999 jako druk sejmowy nr 1206. Komisja Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Komisja Łączności z Polakami za Granicą wniosły o uchwalenie projektu ustawy. Projekt zakładał, że uprawnionymi do otrzymania Karty Polaka byłyby osoby narodowości lub pochodzenia polskiego stale mieszkające poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, które: posiadały obywatelstwo Rzeczypospolitej Polskiej, lecz wskutek sytuacji po wojnie 1939–1945 znalazły się poza jej granicami i pozbawione zostały obywatelstwa polskiego; będąc obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej i zamieszkując jej terytorium, wyemigrowały wskutek prześladowań politycznych, narodowościowych, religijnych lub z przyczyn ekonomicznych; nie posiadając nigdy obywatelstwa polskiego, wykażą, że swym pochodzeniem, działalnością, używaniem języka polskiego jako mowy potocznej i wychowaniem potomstwa zaznaczyły w sposób oczywisty przywiązanie do narodowości polskiej.
Posiadacz Karty Polaka miałby prawo do uzyskania „wizy narodowościowej”, nieograniczonego w czasie prawa pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez obowiązku posiadania środków niezbędnych do pokrycia kosztów wjazdu, przejazdu, pobytu i wyjazdu, obciążających cudzoziemców, dostępu do szkół publicznych wszystkich szczebli na zasadach obowiązujących obywateli polskich, świadczeń z zakresu opieki zdrowotnej w czasie pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach obowiązujących obywateli polskich, nauki języka polskiego w formach zorganizowanych i poznania literatury kraju pochodzenia (na zasadach ustalonych przez ministra właściwego do spraw nauki) oraz otrzymywania orderów i odznaczeń przysługujących obywatelom polskim za zasługi i cnoty obywatelskie, wybitne osiągnięcia i zasługi cywilne i wojskowe położone w czasie pokoju lub wojny, dla chwały Rzeczypospolitej lub w służbie społeczeństwu, a także zwolnienia w czasie pobytu na terytorium Rzeczypospolitej z opłat i danin publicznych, obciążających cudzoziemców. Uprawnienia posiadacza Karty Polaka przysługiwałyby również jego dzieciom.
Karta Polaka miała być wydawana na czas nieokreślony i być ważna z paszportem lub innym dokumentem tożsamości. Właściwym organem do potwierdzenia polskiej przynależności narodowej lub polskiego pochodzenia miał być konsul właściwy dla miejsca stałego zamieszkania wnioskodawcy. Projekt składał się z dwudziestu artykułów. Projektodawcy w uzasadnieniu stwierdzili, że „projektowana ustawa nie pociąga za sobą bezpośrednich wydatków z budżetu Państwa”.
Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu w swojej opinii w sprawie zgodności projektu z prawem Unii Europejskiej stwierdziło, że „w obowiązującym prawie wspólnotowym nie istnieją żadne regulacje obejmujące zakres opiniowanego projektu” (strona 11 i 12 druku sejmowego nr 1206). Projekt został natomiast krytycznie oceniony przez rząd Jerzego Buzka i Sekretarza Komitetu Integracji Europejskiej Jacka Saryusza-Wolskiego.
Komitet Integracji Europejskiej zauważył, że projekt nie uwzględniał wspólnotowego podziału wiz na krótkoterminowe i długoterminowe, co mogłoby utrudnić zakwalifikowanie polskich wiz do jednego z tych dwóch rodzajów. Projekt ten, utrzymując podział na rodzaje wiz, stał też w sprzeczności z projektem nowelizacji ustawy o cudzoziemcach, która je ujednolicała. KIE w swojej opinii postawił również tezę, że tworzenie uprzywilejowanej kategorii cudzoziemców – posiadaczy Kart Polaka – stanowi naruszenie zakazu dyskryminacji wyrażonego w Powszechnej deklaracji praw człowieka, Międzynarodowym pakcie praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, preambule Europejskiej karty społecznej oraz Konwencji UNESCO w sprawie zwalczania dyskryminacji w dziedzinie oświaty. Opinia prawna KIE została załączona do sprawozdania Komisji Łączności z Polakami za Granicą rekomendującego uchwalenie ustawy (druk sejmowy nr 2641).
Również Rada Ministrów w swojej opinii przedstawiła niedociągnięcia projektu ustawy o Karcie Polaka. Projektowi zarzucono m.in. brak spójności z prawem wspólnotowym (Rząd podzielił stanowisko Komitetu Integracji Europejskiej), sprzeczność z konstytucyjną i międzynarodową zasadą równego traktowania cudzoziemców, nieprecyzyjne oszacowanie kosztów, tworzenie nowych kryteriów i nowej, odmiennej i niedopracowanej procedury potwierdzania polskiego pochodzenia (obok istniejącej już w ustawie o repatriacji), brak trybu zrzeczenia się Karty Polaka, nieuwzględnianie rodziny wnioskodawcy (w tym współmałżonka) oraz brak projektu przygotowania instytucji publicznych do obsługi Karty Polaka. W podsumowaniu rząd zaproponował uwzględnienie jego uwag w toku dalszych prac legislacyjnych oraz równoległe podjęcie innych działań zmierzających do poprawy sytuacji Polaków za granicą.
Do końca III kadencji Sejmu prac nad projektem nie ukończono. Ze względu na zasadę dyskontynuacji prac parlamentu projekt upadł.
Ustawa z 2007 mały|250px|Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński podpisuje ustawę z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka podczas III Zjazdu Polonii i Polaków z Zagranicy.
Rządowy projekt ustawy – Karta Polaka wpłynął do Sejmu 6 lipca 2007 jako druk sejmowy nr 1957. Prace nad ustawą prowadziła Komisja Łączności z Polakami za Granicą, przyjęto poprawki. Negatywną opinię prawną w sprawie projektu wydało Biuro Analiz Sejmowych. W ramach konsultacji projekt został pozytywnie zaopiniowany przez podmioty zajmujące się tematyką Polonii i Polaków za granicą, między innymi Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, Fundację „Pomoc Polakom na Wschodzie”, Fundację „Semper Polonia”, Komisję Episkopatu Polski do spraw Misji oraz Ośrodek Studiów Wschodnich. Ustawę uchwalono na posiedzeniu nr 47 Sejmu V kadencji dnia 7 września 2007. 428 posłów było za, 3 przeciw, nikt się nie wstrzymał. Senat w dniu 14 września 2007 przyjął ustawę bez poprawek. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podpisał ustawę 22 września 2007, podczas III Zjazdu Polonii i Polaków z Zagranicy odbywającego się w dniach 22–26 września 2007 w Warszawie. Akt opublikowano w Dz.U. z 2007 Nr 180, poz. 1280. (Dz.U. z dnia 28 września 2007). Vacatio legis dla tej ustawy wynosiło 6 miesięcy, ustawa weszła w życie 29 marca 2008. Prezes Rady Ministrów i Rada Ministrów zostały zobowiązane do wydania rozporządzeń wykonawczych. Jeszcze przed wejściem w życie ustawy dokonano jej nowelizacji () w celu: dostosowania do terminologii w zakresie wiz obowiązującej po wejściu Polski do strefy Schengen (zamiast wyrażenia „wiza pobytowa długoterminowa uprawniająca do wielokrotnego wjazdu” obecnie funkcjonuje wyrażenie „wiza pobytowa krajowa”); umożliwienia konsulom występowania do Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a w razie potrzeby także do innych organów administracji publicznej, o przekazanie informacji, czy za odmową przyznania Karty Polaka przemawiają względy obronności, bezpieczeństwa albo ochrony porządku publicznego Rzeczypospolitej Polskiej albo czy wnioskodawca działa lub działał na szkodę podstawowych interesów Rzeczypospolitej Polskiej; uchylenia art. 30 ustawy o Karcie Polaka i dokonania odpowiedniej nowelizacji ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
Projekt rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawie organizacji wewnętrznej i zasad funkcjonowania Rady do Spraw Polaków na Wschodzie został opracowany 23 stycznia 2008, równocześnie trwały także prace nad rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów w sprawie określenia wykazu organizacji pozarządowych uprawnionych do przyjmowania i przekazywania wniosków o przyznanie Karty Polaka (26 października 2007) i rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów w sprawie warunków organizacyjnych wykonywania obsługi Rady do Spraw Polaków na Wschodzie (26 października 2007). Rozporządzenia te zostały wydane na początku marca 2008, z datą obowiązywania od 29 marca 2008.
Ratio legis wprowadzenia Karty Polaka ustawodawca streścił w preambule do ustawy:
Swoiste karty narodowościowe wprowadziły również m.in. państwa: Węgry, Litwa i Słowacja.
Liczba osób uprawnionych i przyznanych Kart Nieznana jest liczba osób uprawnionych do ubiegania się o przyznanie Karty Polaka. Jeden z szacunków zakładał, że w 2008 o Kartę Polaka wystąpi od 200 do 400 tysięcy osób, a ostatecznie ponad milion.
Pierwsze decyzje w sprawie wniosku o przyznanie Karty Polaka zostały rozpatrzone pozytywnie przez konsula we Lwowie Waldemara Kowalskiego już 1 kwietnia 2008. Jednymi z pierwszych osób, które otrzymały decyzję, były Irena Sandecka (96 l.) oraz siostry Irena (89 l.) i Jadwiga Zappe (82 l.) – nauczycielki języka polskiego i religii, działaczki społeczne. Pierwsze egzemplarze Karty Polaka otrzymało osiem osób w konsulacie w Grodnie podczas obchodów Dnia Polonii i Polaków za Granicą 2 maja 2008. Wśród nich znajdowało się sześć członków Stowarzyszenia Łagierników Żołnierzy Armii Krajowej na Białorusi, w tym Kazimierz Tumiński ps. „Ben” (88 l.), jeden z ostatnich żyjących obrońców Grodna przed Armią Czerwoną.
Do 8 maja 2008, prawie półtora miesiąca po wejściu w życie ustawy o Karcie Polaka wydano nieco ponad 2 tys. decyzji o przyznaniu Karty Polaka.
12 czerwca 2008 wręczono uroczyście pierwszą na Litwie Kartę Polaka księdzu Józefowi Obrembskiemu, najstarszemu Polakowi żyjącemu na Litwie (102 lata).
W latach 2008–2021 o Kartę Polaka ubiegało się 350 tysięcy osób. Z tej liczby 87% wniosków złożono na Białorusi (162 tys.) oraz Ukrainie (147 tys.). Pod koniec 2021 Kartą Polaka legitymowało się 200 tysięcy osób (część kart była już nieaktualna, a część posiadaczy otrzymała obywatelstwo polskie).
Koszty Ministerstwo Spraw Zagranicznych na rok 2008 zarezerwowało na realizację zadań wynikających z ustawy o Karcie Polaka 8 470 740 złotych, w to wliczony jest koszt utworzenia 31 nowych etatów w polskich konsulatach. Koszt wyprodukowania jednej karty szacowano na 10 zł. Koszt dofinansowania wiz dla szacowanych 100 tys. osób rocznie wynosi około 24 mln zł. Przy takim założeniu koszt dofinansowania 37% ulgi na komunikację będzie wynosił około 2 mln 664 tys. zł rocznie. Ogółem koszty wprowadzenia i obsługi Karty Polaka oszacowano na 60–80 mln zł rocznie. Aplikujący o Kartę Polaka są zwolnieni z opłat konsularnych (art. 12. ust. 3. ustawy o Karcie Polaka).
Warunki przyznania Karty Polaka Karta Polaka może być przyznana wyłącznie osobie nieposiadającej obywatelstwa polskiego albo takiej, która nie otrzymała zezwolenia na osiedlenie się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Karta Polaka może być przyznana osobie, która deklaruje przynależność do „Narodu Polskiego” i spełni łącznie następujące warunki: wykaże swój związek z polskością przez przynajmniej podstawową znajomość języka polskiego, który uważa za język ojczysty, oraz znajomość i kultywowanie polskich tradycji i zwyczajów;