Opowieści o pilocie Pirxie – zbiór opowiadań fantastycznonaukowych autorstwa Stanisława Lema. Po raz pierwszy wydany w 1968 roku przez Wydawnictwo Literackie, Kraków. Pierwsze wydanie Opowieści… nie zawiera opowiadania Ananke, które nie było wówczas jeszcze napisane.
Głównym bohaterem oraz narratorem opowiadań jest tytułowy Pirx – pilot, a następnie dowódca statków kosmicznych. Tematyka książki krąży wokół problemów powstających na styku człowieka z maszyną (np. w opowiadaniu Ananke), w kilku miejscach stawiając nawet pytanie o zdolność maszyny do samodzielnego myślenia ze wszystkimi tego konsekwencjami (opowiadania Terminus, Wypadek, Rozprawa); mówi o możliwościach, słabościach i reakcjach człowieka (Patrol, Opowiadanie Pirxa, Odruch warunkowy, Albatros).
Tytuły opowiadań: Test (po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana z 1959) Patrol (po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana z 1959) Albatros (po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana z 1959) Terminus (po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Księga robotów z 1961) Odruch warunkowy (po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Noc księżycowa z 1963) Polowanie (po raz pierwszy w zbiorku Polowanie z 1965) Wypadek (po raz pierwszy w zbiorku Polowanie z 1965) Opowiadanie Pirxa (po raz pierwszy w zbiorku Polowanie z 1965) Rozprawa (po raz pierwszy w zbiorku Opowieści o pilocie Pirxie z 1968) Ananke (po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Bezsenność z 1971, do innych Opowieści... dołączone w wydaniu rozszerzonym z 1973)
Zamknięcia historii Pirxa można doczytać się w powieści Fiasko.
Świat przedstawiony Akcja Opowieści o pilocie Pirxie osadzona jest w bliżej nieokreślonej przyszłości (porównując z Fiaskiem, czas akcji Opowieści… zawiera się w XXI wieku), gdy „romantyczne czasy kosmonautyki dawno już minęły”Polowanie. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 236. .. W opowiadaniach o Pirxie przedstawiono futurystyczny świat, w którym kosmonautyka spowszedniała, a przestrzeń Układu Słonecznego od lat jest wykorzystywana gospodarczo, naukowo oraz turystycznie; ponadto wysyłano już międzygwiezdne ekspedycje badawcze do gwiazd w pobliżu Słońca (wzmianka w PatroluPatrol. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 53-54. . oraz bezpośrednie ukazanie takiej wyprawy w Wypadku). Regularne loty międzyplanetarnych rakiet o napędzie atomowym są rzeczą powszechną, zaś wokół ZiemiOdruch warunkowy. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 153. . i innych planetOpowiadanie Pirxa. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 313-314. . buduje się stacje kosmiczne. Użytkowanie przestrzeni kosmicznej oraz ciał niebieskich jest nadzorowane przez Organizację Narodów Zjednoczonych, która umiędzynarodowiła żeglugę kosmiczną (nazywaną nieraz kosmolocjąOpowiadanie Pirxa. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 321. .).
Pojawiają się nawiązania do rzeczywistych, historycznych wydarzeń z dziejów kosmonautyki, na przykład w Odruchu warunkowym znajduje się odniesienie do Sputnika 1 oraz Sputnika 2Odruch warunkowy. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 161. ..
W roku 1957 udanie wystrzelono w kosmos jedynie dwa – wspomniane wyżej – radzieckie satelity, będące dwoma pierwszymi obiektami zbudowanymi przez człowieka, które umieszczono na orbicie okołoziemskiej (nie licząc nieudanej próby startu amerykańskiej rakiety Vanguard z próbnikiem). W Ananke zawarto natomiast wzmiankę o programie ApolloAnanke. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 441. . oraz o Projekcie MarsaAnanke. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 468. . z 1948 roku autorstwa Wernhera von Brauna, będącym pierwszą pracą teoretyczną na temat podróży na Marsa opisaną z technicznego punktu widzenia.
Ważniejsze miejsca Baza – kosmodrom, z którego operowały rakiety kosmicznych PatroliPatrol. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 51. .. Do położonej na Północy Bazy kadeci udawali się po zakończeniu lotu testowego w Instytucie, gdzie uczyli się do egzaminów końcowychTest. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 9. .. Luna Główna (Luna I) – najważniejsza baza księżycowa, węzeł komunikacyjny oraz ośrodek turystyczny. Znajduje się po zewnętrznej stronie krateru ArchimedesTest. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 31. .. Luna II – duży ośrodek księżycowy budowany przez ONZPolowanie. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 234. .. Podczas prac budowlanych miała w niej miejsce katastrofa, gdy na budowle spadły meteory; doprowadziło to do uszkodzenia robota Setaura. Stacja Ciołkowski – rosyjska stacja astrofizyczna, położona na niewidocznej półkuli Księżyca. Na jej terenie umiejscowiono największy radioteleskop na Księżycu. Oprócz tego, w podziemiach bazy mieszczą się zbiorniki powietrza oraz wody, a ponadto posiada ona obserwatorium astronomiczne, stację radiową i wielkie solarium hydroponiczne pod kwarcową kopułą. Kierownikiem naukowym stacji jest profesor GanszynOdruch warunkowy. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 183. .. Stacja Mendelejew – niewielka stacja księżycowa na odwrotnej półkuli księżycowej, na której rozgrywa się większa część opowiadania Odruch warunkowy. Początkowo miała zostać wzniesiona przez Rosjan, jednak na prośbę Brytyjczyków Rosjanie odstąpili ją na rzecz Wspólnoty Brytyjskiej do badań promieniowania kosmicznegoOdruch warunkowy. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 188. .. Syrtis Maior – główna baza marsjańska i najważniejszy port kosmiczny na Marsie, pierwotnie planowana jako poligon termojądrowy oraz intelektroniczny w ramach ProjektuAnanke. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 442. .. W Fiasku znajduje się informacja, że Syrtis Maior jest macierzystym portem Heliosa, drobnicowca dowodzonego przez Angusa Parvisa (byłego podkomendnego komandora Pirxa). Agathodaemon – drugi ośrodek eksploracji Marsa budowany przez Projekt. Nad lądowiskiem tej bazy miała miejsce katastrofa ciężkiego frachtowca międzyplanetarnego Ariel.
Instytucje, korporacje i firmy Instytut – ośrodek szkolenia kosmonautycznego, w którym kształcą się Pirx, Boerst, a także inni kadeci. Na jego czele stoi Szef. Transgalaktik – duży międzyplanetarny przewoźnik turystyczny. Do Transgalaktiku należał luksusowy liniowiec pasażerski TytanAlbatros. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 76. . oraz kursująca między Ziemią a Księżycem rakieta SeleneOdruch warunkowy. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 169. .. Kompania Południowa – armator Błękitnej Gwiazdy (dawnego Koriolana)Terminus. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 107. .. Kompania Zachodnia – armator utraconego w katastrofie AlbatrosaAlbatros. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 91. .. Cosmical Navigation (w skrócie COSNAV) – brytyjsko–amerykańskie przedsiębiorstwo astronautyczne. Wspomniane w Opowiadaniu PirxaOpowiadanie Pirxa. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 333. . oraz w RozprawieRozprawa. W: Stanisław Lem: Opowieści o pilocie Pirxie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2013, s. 364. ..
Fabuła Test Po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana z 1959.
Kadet Pirx, pod koniec ostatniego roku 4-letniego kursu dla kosmonautów ma wziąć udział w próbnym samodzielnym locie, po którym ma zacząć się przygotowywanie do egzaminów końcowych. Tuż przed lotem okazuje się, że w drugiej rakiecie ma lecieć najlepszy na roku kadet Boerst. Zadaniem Pirxa jest przeprowadzenie manewru zejścia z orbity w towarzystwie dwóch innych statków. W czasie lotu dochodzi do nieoczekiwanych zdarzeń – najpierw pojawiają się muchy w kabinie pilota, z których jedna powoduje zwarcie w instalacji elektrycznej rakiety uniemożliwiające sterowanie pojazdem, który coraz szybciej leci w stronę Księżyca. Równocześnie okazuje się, że w rakiecie brak jest klucza do kasetki z przełącznikami obwodów (Pirx nie może wyłączyć obwodu ze zwarciem), a ponadto ulega awarii mechanizm podnoszenia ochronnego pęcherza wokół fotela pilota (Pirx nie może dostać się do miejsca zwarcia i usunąć zwęglonej muchy podtrzymującej to zwarcie). W tej beznadziejnej sytuacji Pirx wpada na pomysł użycia awaryjnych sterów służących do drobnych poprawek niezależnych od obwodu objętego zwarciem; działania Pirxa powodują przeciążenia statku, które wyrzucają zwęgloną muchę, co pozwala Pirxowi na odzyskanie kontroli nad rakietą i uniknięcie uderzenia w powierzchnię Księżyca. Gdy Pirx szykuje się do powrotu na Ziemię, nagle do kabiny wchodzi prowadzący egzamin Szef; okazuje się, że cały lot był symulacją mającą sprawdzić umiejętność kadetów radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Gdy Pirx z Szefem wychodzą z rakiety, widzą jak z sąsiedniego statku sanitariusze wydobywają krzyczącego Boersta – okazuje się, że zawiódł i nie zdołał uniknąć symulowanej katastrofy.
Patrol Po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana z 1959.
Pirx po uzyskaniu dyplomu został pilotem służby patrolowej nadzorującej odległe sektory Układu Słonecznego w celu wczesnego wykrycia niebezpieczeństw (głównie nieznanych rojów meteorytów). Pewnego dnia z lotu nie wraca pilot Thomas, a niedługo potem pilot Wilmer. Władze zarządzają śledztwo i kontrole techniczne, ale bez rezultatów. Mimo to loty patrolowe nie zostają przerwane. Na jeden z nich zostaje skierowany pilot Pirx – latający od prawie 3 lat. W czasie podróży trafia na dziwne światełko na ekranie: początkowo bierze je za halucynację, ale potem zaczyna bezskutecznie ścigać tajemniczy obiekt. W końcu orientuje się, że to właśnie owo światełko było przyczyną zaginięcia kolegów. Wraca do Bazy, gdzie po długich badaniach okazuje się, że światełko jest rezultatem defektu ekranu (nazwanego potem efektem Ledieux–Harpera), wywołującym u pilota atak podobny do epileptycznego, który nazwano zespolonym syndromem ataktyczno-katatoniczno-klonicznym Nuggelheimera. W czasie tego ataku bezskutecznie próbujący doścignąć światełko piloci tracą orientację i odlatują tak daleko, że nie są w stanie wrócić, zanim zabraknie tlenu w rakiecie. Wkład Pirxa w odkrycie losu pilotów został jednak zapomniany.
Albatros Po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana z 1959.
Pirx, mający wkrótce objąć stanowisko drugiego nawigatora, wraca z Marsa na Ziemię luksusowym statkiem Tytan, należącym do firmy Transgalaktik. W czasie rejsu stwierdza zmianę kursu i udaje się do sterowni, by sprawdzić przyczyny zmiany. Okazuje się, że Tytan odebrał radiotelegraficzny przekaz od Albatrosa, innego statku, któremu z powodu awarii reaktora grozi zniszczenie. Na pomoc, oprócz Tytana, rusza kilka innych statków. Mimo wysiłków wszystkich załóg nie udaje się uratować ludzi z Albatrosa – ratujący zostają bezsilnymi świadkami katastrofy i wołania o pomoc ginącej załogi.
Terminus Po raz pierwszy w zbiorze opowiadań Księga robotów z 1961.