Zygmunt Marian Kałużyński (ur. 11 grudnia 1918 w Lublinie, zm. 30 września 2004 w Warszawie) – polski krytyk filmowy, popularyzator historii kina, wieloletni publicysta tygodnika „Polityka”, dziennikarz i eseista, popularna osobowość telewizyjna.

Życiorys Młodość Był synem Jana Kałużyńskiego i Heleny z domu Grafczyńskiej. Jego ojciec był urzędnikiem bankowym i opuścił rodzinę, zaś matka była pianistką i nauczycielką muzyki. Po śmierci matki w czerwcu 1931. był wychowywany przez wuja, Tadeusza Grafczyńskiego, w Lublinie.

Po zdaniu matury podjął studia prawnicze na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego (1936–1939), równocześnie w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, w Warszawie (1937–1939) uczęszczał na wydział reżyserii, na którym wykładał Leon Schiller. Studia przerwała II wojna. Okupację niemiecką przeżył w Lublinie. Pracował w kancelarii adwokackiej wuja. Do ruchu oporu nie należał, ale pomagał AK-owcom w bezpiecznym wyprowadzaniu z miasta osób zagrożonych aresztowaniem lub represjami. W tym okresie zaprzyjaźnił się z Bogdanem Paprockim, u którego odkrył talent wokalny. W późniejszych latach akompaniował tenorowi i występował z nim na zakonspirowanych koncertach w Lublinie i Nałęczowie.

Po wojnie kontynuował naukę w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Łodzi (1947–1949). Jan Rybkowski odradził mu jednak pracę w tym zawodzie, przekonując, że to kierat..

Kariera dziennikarska

Pracę dziennikarską rozpoczął w 1944 r. w czasopiśmie „Wieś” (1944–1948) i tygodniku „Odrodzenie”, w którym zamieszczał recenzje z pierwszych po wojnie przedstawień w lubelskim Teatrze Miejskim. Następnie publikował w czasopismach „Zielony Sztandar”, „Łódź Teatralna” (1948-1949). W Łodzi wydał w 1946 r. swą pierwszą książkę Kanikuła. Pisał także do pism: „Polityka i Świat” (Paryż 1950–1952) i „Nowa Kultura” (1952–1957). Najbardziej jednak związał się z tygodnikiem „Polityka” (1957–1993), w którym pracował do emerytury, później jako stały współpracownik. W 1985 roku otrzymał dziennikarską Nagrodę im. Bolesława Prusa.

Podczas stanu wojennego pozostał w redakcji „Polityki”. W swoich felietonach krytykował innych dziennikarzy „Polityki”, którzy po wprowadzeniu stanu wojennego zdecydowali się odejść z redakcji. Skrytykował m.in. Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego, którzy pomimo odejścia z tygodnika wysłał z Republiki Federalnej Niemiec teksty Kompromis bez kapitulacji i Konserwy w bieliźniarce, opublikowane w numerze 5 z 1982 roku. W innym tekście żalił się, że inny z kolegów (nie wymieniony z nazwiska) miał rozpowszechnić informacje, że po wprowadzeniu stanu wojennego w redakcji tygodnika pozostali wyłącznie urzędnicy, grafomani bez talentu oraz błazny Passent i Kałużyński.

.

W latach 1990–2000 prowadził, wspólnie z Tomaszem Raczkiem, telewizyjny cykl w TVP2 Perły z lamusa, w którym prezentowane i omawiane były najciekawsze, zdaniem autorów cyklu, pozycje światowego kina. .

Był autorem książek, poświęconych sztuce filmowej, złożonych z tekstów drukowanych w „Polityce”. Pisywał przeważnie o kulturze, wgłębiał się w rozważania filozoficzne, a nawet teologiczne. Jego prawdziwą pasją życia stało się jednak kino.

Współpraca ze Służbą Bezpieczeństwa W 1961 został zarejestrowany przez Służbę Bezpieczeństwa jako kontakt poufny o pseudonimie „Literat”. W swoich doniesieniach informował SB o działalności osób ze świata kultury, m.in. Elżbiety Czyżewskiej i Aleksandra Forda. Jego współpraca z kontrwywiadem PRL trwała do 1970. W 1987 Służba Bezpieczeństwa ponownie nawiązała z nim kontakt, rejestrując go w charakterze tajnego współpracownika. Współpraca została zerwana po kilku miesiącach przez Zygmunta Kałużyńskiego. Dokumenty potwierdzające jego współpracę zachowały się w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w materiałach o sygnaturze AIPN 002086/1346/CD.

Życie prywatne thumb|Nagrobek Zygmunta Kałużyńskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 2006 Był dwukrotnie żonaty, po raz pierwszy z Julią Hartwig, po raz drugi z amerykańską aktorką Eleonorą Griswold.

Znany był jako przeciwnik higieny osobistej i antyklerykał. Był wielbicielem kina, komiksu, jazzu, muzyki poważnej i kultury francuskiej. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera I urnowa-16-6)

Oceny współczesnych Jego osoba budziła liczne kontrowersje. Według Zdzisława Pietrasika, chociaż w życiu prywatnym ciepły, dobry i uczynny, to publicznie był bezwzględnym krytykiem, zachowującym niezależność, nie bojącym się kroczyć pod prąd, nie idącym na układy. Niektórzy ludzie kina byli wręcz przekonani o szkodliwym wpływie jego działalności na polską X muzę, co obrazuje wypowiedź krytyka filmowego Andrzeja Bukowieckiego:

Sam Kałużyński bez skrępowania i z upodobaniem cytował wypowiedzi o sobie znanych luminarzy polskiej kultury. W felietonie „Pół wieku niechlujstwa”, opublikowanym 12 grudnia 1998 roku w „Polityce” zacytował negatywne wypowiedzi przedstawicieli środowiska filmowego, pochodzące od rektora Akademii Teatralnej Jana Englerta i reżyserów: Agnieszki Holland, Krzysztofa Zanussiego i Andrzeja Żuławskiego.

Ordery i odznaczenia

Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (5 marca 1997) „w uznaniu wybitnych zasług w działalności publicystycznej i społeczno-kulturalnej”. Złoty Krzyż Zasługi (11 lipca 1955) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Nagroda indywidualna RSW „Prasa-Książka-Ruch” (1984)Lista nagród indywidualnych i zespołowych RSW, "Rzeczpospolita", nr 172, 20 lipca 1984, s. 2. Odznaka "Zasłużony dla RSW „Prasa-Książka-Ruch” (1987)Miłe słowa, "Polityka", nr 11, 14 marca 1987, s. 3. Złota odznaka Stowarzyszenia Dziennikarzy PRL (1987)Miłe słowa, "Polityka", nr 11, 14 marca 1987, s. 3. Złota odznaka "Za zasługi dla dziennikarstwa" (1985)Kronika, "Prasa Polska", nr 2, 1 lutego 1986, s. 58. Nagroda przewodniczącego Komitetu do spraw Radia i Telewizji za twórczość radiową i telewizyjną (1975)Wręczenie nagród za twórczość radiową i telewizyjną, "Trybuna Ludu", nr 118, 23 maja 1975, s. 8.

Wyróżnienia W 1999 roku w uznaniu zasług dla Stolicy Rzeczypospolitej Polskiej uhonorowany został Nagrodą Miasta Stołecznego Warszawy. W 2002 r. otrzymał kryształową statuetkę Gwiazdy Telewizji Polskiej, a w kwietniu 2003 roku został uhonorowany nagrodą Warszawskiej Premiery Literackiej za autobiografię Pamiętnik orchidei, czyli Zapiski ocalonego z XX wieku.

Twórczość Kanikuła. Fantazja dramatyczna w 9 scenach (Przedmowa: Stefan Lichański; Czytelnik 1946) Podróż na Zachód (szkice; Czytelnik 1953) Listy zza trzech granic (recenzje i publicystyka; Czytelnik 1957) Nowy Kaliban. Notatki kibica z okresu fermentu (felietony; Czytelnik 1961) Bilet wstępu do nowego wieku (szkice i recenzje filmowe; Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1963) Salon dla miliona (szkice; Czytelnik 1966) Nowa fala zalewa kino (felietony filmowe; Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1970 Pożegnanie molocha (szkice; Państwowy Instytut Wydawniczy 1972) Wenus automobilowa. Obyczaje współczesne na ekranie (szkice; Państwowy Instytut Wydawniczy 1976) Demon milionowy. Mity, obsesje, wizje dla mas (felietony; Państwowy Instytut Wydawniczy 1978) Seans przerywany (felietony filmowe; Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1980, ) Superman chałturnik. Sztuka popularna o dramatach naszych czasów (szkice; Państwowy Instytut Wydawniczy 1982, ) Widok z pozycji przewróconego (felietony; Państwowy Instytut Wydawniczy 1985, 1986, ) Diabelskie zwierciadło (felietony filmowe; Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1986, ) Paszkwil na siebie samego (Państwowy Instytut Wydawniczy 1988, ) Pamiętnik rozbitka (felietony; BGW 1991, ) Perły do lamusa? Rozmowy o filmach lat dziewięćdziesiątych (wespół z Tomaszem Raczkiem; Opus 1992, ) Bankiet w domu powieszonego (szkice; BGW 1993, ) Kolacja z celuloidu (szkice i felietony; Polski Dom Wydawniczy 1994, ) Poławiacze pereł (wespół z Tomaszem Raczkiem; Twój Styl 1998, ) Buntownik bywalec (Ars 1998, ) Perłowa ruletka. Leksykon filmowy (wespół z Tomaszem Raczkiem; Twój Styl 2000, ) Wampir Salonowiec (Twój Styl 2001, ) Kino na nowy wiek (Siedmioróg 2001, ) Pamiętnik orchidei: zapiski ocalonego z XX wieku (Instytut Wydawniczy „Latarnik” 2003, ; wyd. 2 uzupełnione pt. Pamiętnik orchidei. Pożegnania, Instytut Wydawniczy „Latarnik” 2005, ) Do czytania pod prysznicem: znalezione w osobistej szufladzie (Instytut Wydawniczy „Latarnik” 2004, ; Nominacja do Śląskiego Wawrzynu Literackiego, marzec 2005 r.) Kanon Królewski: jego 50 ulubionych filmów (wybór recenzji filmowych; wybór i oprac. Zdzisław Pietrasik; Instytut Wydawniczy „Latarnik im. Zygmunta Kałużyńskiego – Spółdzielnia Pracy „Polityka” 2005, ) Perły kina: leksykon filmowy na XXI wiek. Tom 1: Sensacje i science fiction (wespół z Tomaszem Raczkiem; Instytut Wydawniczy „Latarnik” 2005, ) Perły kina: leksykon filmowy na XXI wiek. Tom 2: Ekranizacje literatury (wespół z Tomaszem Raczkiem; Instytut Wydawniczy „Latarnik” im. Zygmunta Kałużyńskiego 2005, ) Perły kina: leksykon filmowy na XXI wiek. Tom 3: Komedie, przygody i animacje (wespół z Tomaszem Raczkiem; Instytut Wydawniczy „Latarnik” im. Zygmunta Kałużyńskiego 2005, ) Perły kina: leksykon filmowy na XXI wiek. Tom 4: Miłość i seks (wespół z Tomaszem Raczkiem; Instytut Wydawniczy „Latarnik” im. Zygmunta Kałużyńskiego 2005, ) Perły kina: leksykon filmowy na XXI wiek. Tom 5: Rarytasy, niewypały i kurioza (wespół z Tomaszem Raczkiem; Instytut Wydawniczy „Latarnik” im. Zygmunta Kałużyńskiego 2006, , ) Alfabet na cztery ręce (wespół z Tomaszem Raczkiem; Instytut Wydawniczy „Latarnik” im. Zygmunta Kałużyńskiego 2009, 978-83-60000-31-1)wyd. 2 uzupełnione pt. Alfabet na 4 ręce, Instytut Wydawniczy „Latarnik” 2009, )

Przekłady Jan Szembek, Dziennik. Dokument polityki sanacyjnej (z jęz. francuskiego; wstęp: Stefan Arski, Książka i Wiedza 1954).

Opracowania Jan Lenica (autor tekstu; WAG 1964). Wojciech Zabłocki, Szablą i piórkiem (autor przedmowy; Sport i Turystyka 1982, ).

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Ludzie urodzeni w Lublinie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polscy dziennikarze kulturalni Kategoria:Polscy eseiści XX wieku Kategoria:Polscy eseiści XXI wieku Kategoria:Polscy krytycy filmowi Kategoria:Polscy krytycy teatralni Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy popularyzatorzy historii Kategoria:Polskie osobowości telewizyjne Kategoria:Tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa PRL Kategoria:Uczestnicy Okrągłego Stołu (strona partyjno-rządowa) Kategoria:Urodzeni w 1918 Kategoria:Wyróżnieni Nagrodą Miasta Stołecznego Warszawy Kategoria:Zmarli w 2004 Kategoria:Absolwenci Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi