thumb|Wejście do twierdzy Szpilberg thumb|Zamek i twierdza Szpilberg thumb|200px|Twierdza z lotu ptaka thumb|200px|Zamek widziany z ulicy Husovej thumb|200px|Pomnik włoskich karbonariuszy Špilberk (, , przez tłumaczenie także Grajgóra) – początkowo zamek, później twierdza i element fortecy jaką stało się w XVII wieku Brno. Od XIX wieku w kazamatach twierdzy mieściło się jedno z najcięższych w Europie więzień politycznych i kryminalnych.
Twierdza znajduje się na szczycie wzgórza (290 m n.p.m.) na zachodnim skraju dzielnicy Brno-střed. Dogodne dojście od strony wschodniej to ścieżki parku na zboczach wzgórza dochodzące do ulicy Husovej, od zachodu – ulicą Gorazdovą.
Historia Za datę powstania zamku przyjmuje się drugą połowę XIII wieku i łączy ją z królem czeskim Przemysłem Ottokarem II. W biegu swych dziejów stanowił siedzibę królewską, a później margrabiów morawskich. Pierwsze pisemne wzmianki na temat zamku odnoszą się do lat 1277–1279. Z czasem znaczenie militarne wysunęło się na pierwszy plan, a zamek udowodnił swoje znaczenie w walkach z husytami.
W XVI wieku zamek powoli zaczął chylić się ku upadkowi i nawet na kilkadziesiąt lat trafił w posiadanie miasta. Sytuacja taka trwała do momentu, gdy (1618–1620) ostatecznie poniosło klęskę w bitwie na Białej Górze. Cesarz Ferdynand II Habsburg skonfiskował zamek i równocześnie z odzyskaniem znaczenia militarnego w ogólnoeuropejskiej wojnie trzydziestoletniej (1618–1648) rozpoczął się więzienny okres w historii budowli. Szwedzkie działania wojenne na Morawach i udana obrona miasta przez komendanta Louisa Raduit de Souches w latach 1643 i 1645 sprawiły, że Brno wraz z twierdzą zostały nowocześnie ufortyfikowane – powstała forteca, która tworzyła jeden zespół z fortyfikacjami miasta. To z kolei pozwoliło odeprzeć Austriakom wojska pruskie w 1742. W późniejszym okresie forteca straciła znaczenie militarne i do 1853 pełniła rolę ciężkiego więzienia, w którym trzymano więźniów politycznych wielu narodowości. Pogłębił ten stan fakt, że w 1809 armia napoleońska zburzyła podstawowe elementy umocnień twierdzy. Z drugiej strony szybki rozwój artylerii i tak odebrałby jej obronie jakiekolwiek szanse powodzenia. XIX wiek przyniósł wyburzenie większości umocnień wzgórza, a w 2. połowie tego stulecia podjęto decyzję o splantowaniu fortyfikacji.
Twierdza była zajęta podczas II wojny przez oddziały niemieckie, które w jej końcu prowadziły w podziemiach fortecy prace budowlane i przygotowywały schrony lotnicze. Wojska czechosłowackie opuściły teren w 1959 i od tej chwili zamek stał się jednym z oddziałów muzeum miejskiego Brna.
Polscy więźniowie w Szpilbergu thumb|Tablica pamiątkowa na murze zewnętrznym twierdzy Szpilberg thumb|Korytarz więzienny w twierdzy Szpilberg thumb|Tablica pamiątkowa w twierdzy Szpilberg thumb|Cela więzienna w twierdzy Szpilberg Wśród więźniów wielu narodowości (Czesi, Niemcy austriaccy i sascy, Słowacy, Węgrzy, Włosi) najliczniejszą grupą w latach 1839–1848 byli Polacy z Galicji. Byli też grupą najlepiej zorganizowaną: w warunkach więziennych zorganizowali swoistą "Rzeczpospolitą Grajgórską" z własnym sejmem, własną władzą wykonawczą i sądem oraz organizacją kształcącą. Wśród więźniów byli m.in. agitatorzy z terenów Galicji Kajetan Dominikowski, Mikołaj Kański, Julian Goslar, ksiądz Stanisław Morgenstern; uczestnicy powstania chochołowskiego w 1846: Jan Kanty Andrusikiewicz, ksiądz Józef Leopold Kmietowicz, wójt Chochołowa Jacenty Kojs, jego zastępca Wojciech Kojs, Jan "Przysiężnik" Styrczula z Dzianisza i strażnik graniczny Aleksander Dobosz. Oprócz nich za przygotowanie powstania na Podhalu więzieni byli Aleksander Wiktor Krobicki i Julian Hilary Krobicki, zaś za udział w wyprawie na Narajów pod Brzeżanami karę odsiadywał oficjalista z Łopusznej Ludwik Teodor StokowskiTyrowicz Marian: Przewodnik po Muzeum Więźniów Polskich na Szpilbergu w Brnie, Warszawa 1960..
O więzieniu w Szpilbergu pisał Adam Mickiewicz, gdy w Panu Tadeuszu na łożu śmierci Jacek Soplica mówił "raz już wiedli na Sybir; potem Austriacy/ w Szpilbergu zakopali mnie w lochach do pracy/ w carcer durum...".
Ekspozycje muzealne Stałe ekspozycje: Špilberk – od zamku do twierdzy (historia obiektu) Špilberk – więzienie narodów Od renesansu do modernizmu – galeria O nowe Brno – architektura międzywojenna John Heatfield – wystawa fotomontaży barokowa apteka barokowa kaplica zamkowa lapidarium – zbiór kilku dzieł kamieniarskich z terenu Brna wulkanalia – wystawa o historii produkcji sztucznych ognii kazamaty wieża widokowa
Przypisy
Bibliografia Krausová – Żur Izabela, Czechy, Kraków 2007 materiały informacyjne Informacji Turystycznej Brna
Linki zewnętrzne Strona internetowa zamku Virtual show
Kategoria:Brno Kategoria:Zabytki Czech Kategoria:Twierdze Austro-Węgier Kategoria:Więzienia