Lotniskowce typu Yorktown – typ trzech amerykańskich lotniskowców z okresu dwudziestolecia międzywojennego i II wojny światowej o wyporności standardowej 19 900 ton. USS „Yorktown” (CV-5), USS „Enterprise” (CV-6) oraz USS „Hornet” (CV-8), były ostatnimi amerykańskimi lotniskowcami traktatowymi, po wypowiedzeniu traktatu waszyngtońskiego przez Japonię. Okręty te stanowiły również pierwszą serię amerykańskich jednostek tej klasy zbudowanych od podstaw jako lotniskowce. Ustanowiły też podstawowy standard konstrukcyjny wszystkich amerykańskich lotniskowców uderzeniowych zbudowanych podczas wojny.
Jednostki zdolne do przenoszenia nominalnie 80 samolotów weszły do służby krótko przed wybuchem wojny na Pacyfiku. Odegrały decydującą rolę w najważniejszych bitwach pierwszego okresu wojny, w tym podczas bitwy na Morzu Koralowym, bitwy pod Midway oraz w szeregu kluczowych bitew w archipelagu Wysp Salomona, które złamały prymat floty imperium japońskiego na obszarze Pacyfiku.
USS „Yorktown” (CV-5) został zatopiony w trakcie bitwy o Midway przez japoński okręt podwodny I-168, „Hornet” (CV-8) zatonął podczas bitwy pod Santa Cruz w Salomonach, zaś wielokrotnie atakowany i uszkodzony „Enterprise” (CV-6) przetrwał wojnę, biorąc udział w większości najważniejszych starć wojny na Pacyfiku. Był on też jedynym amerykańskim okrętem, który z przerwami na niezbędne remonty pozostawał w czynnej służbie od pierwszego do ostatniego dnia wojny, i zakończył ją jako najbardziej szanowany i najliczniej udekorowany okręt w historii amerykańskiej marynarki wojennej.
Geneza i konstrukcja Lotniskowce typu Yorktown mają swe źródła z wielkim kryzysie przełomu lat 20. i 30., gdy w szczycie depresji gospodarczej 73. Kongres autoryzował budowę dwóch okrętów typu Yorktown, jako część wielkiego programu wspierania odbudowy gospodarki określonego ustawą National Industrial Recovery Act (NIRA)Edward Stafford: The Big E, s. 10.. Dwa okręty tego typu znalazły się wówczas na liście 34 000 projektów rządowych, obok m.in. San Francisco Bay Bridge i Washington National Airport. W 1933 roku nowa administracja prezydenta Roosevelta – jako narzędzie nadzwyczajne – używała wówczas środków z utworzonego przez NIRA Funduszu Robót Publicznych, dla budowy m.in. lotniskowców, sześciu krążowników i dwudziestu pięciu mniejszych okrętów. thumb|left|USS „Enterprise” (CV-6) i USS „Yorktown” (CV-5) podczas wyposażania w stoczni Newport News Shipbuilding w Newport News w 1937. Na stojącym po lewej stronie „Enterprise” wyraźnie widoczne rozmieszczenie trzech wind pokładowych. 16 czerwca 1933 prezydent Roosevelt przeznaczył dla marynarki kwotę 238 milionów dolarów na budowę nowych okrętów, w tym dwóch lotniskowców, zaś niecałe dwa miesiące później podpisano kontrakty na budowę lotniskowców numer 5 i 6. Jeszcze przed wejściem do służby lotniskowca USS „Ranger” (CV-4) w 1934 roku, na podstawie pozytywnych doświadczeń z lotniskowcami typu Lexington, marynarka zdecydowała, że minimalna efektywna wyporność okrętu tej klasy to 20 000 ton. Pozwalała ona bowiem na zastosowanie w konstrukcji okrętów wystarczającej ilości opancerzenia, które jest żywotne dla przeżywalności jednostki na polu walkiGreen Michael: Images of War, s. 15.. Z tego powodu, US Navy złożyła Kongresowi wniosek o autoryzację budowy dwóch nowych lotniskowców o wyporności standardowej 20 000 ton. W 1933 kongres autoryzował budowę dwóch kolejnych lotniskowców, o pożądanej przez marynarkę wyporności: USS „Yorktown” (CV-5) i USS „Enterprise” (CV-6). Pierwszy z nich został wprowadzony do służby w 1937, „Enterprise” zaś rok później. Nowe okręty zapoczątkowały nowy typ amerykańskich lotniskowców typu Yorktown.
Faktyczna wyporność standardowa jednostek CV-5 i CV-6 wyniosła 19 900 ton, zaś ich wyporność pełna sięgnęła 25 500 ton. USS „Ranger” był w czasie swojej budowy bardzo nowoczesnym okrętem, w związku z tym w projekcie jednostek nowego typu zastosowano wiele rozwiązań ich poprzednika, w tym półotwarty pokład hangarowy z zasuwanymi metalowymi roletami oraz pomostami poniżej pokładu startowego, na wyższym jednak poziomie od pokładu hangarowego. Celem ochrony okrętów przed atakiem z powietrza, poniżej i dookoła pokładu startowego umieszczono chłodzone wodą karabiny maszynowe kalibru.50" (12,7 mm), które zostały później zastąpione odpowiadającymi im karabinami chłodzonymi powietrzem oraz opracowanymi w Szwajcarii działkami 20 mm na pojedynczych podstawach.
Dwa okręty typu Yorktown miały całkowitą długość 809 stóp i 6 cali (246,74 metra)Norman Friedman: U.S. Aircraft Carriers, s. 392.Chris Bishop: The Ilustrated Encyclopedia, s. 514.. Maksymalna szerokość jednostek razem z pomostami wynosiła 109 stóp i 6 cali (33,38 metra). Okręty były wprawdzie zaprojektowane do przenoszenia 80 samolotów pokładowych, głębokie wnęki między dźwigarami pokładu lotniczego zapewniały jednak miejsce dla przechowania dużej liczby podwieszonych w nich zapasowych maszyn – teoretycznie wystarczającej do zastąpienia nawet połowy grupy lotniczej (nawet do 120 samolotów)Paul Fontenoy: Aircraft Carriers, s. 42.. Pokłady startowe obsługiwane były przez trzy duże windy o wymiarach 48 × 44 stopy (14,6 × 13,4 metra) umieszczone w osi okrętu; na pokładzie startowym umieszczono też dwie hydrauliczne katapulty, dodatkowa katapulta umieszczona zaś została na pokładzie hangarowym.
Siłownia okrętu umieszczona była w środkowej części jednostki, w jej skład wchodziło dziewięć kotłów Babcock & Wilcox, turbiny parowe systemu z przekładniami, przez cztery wały przenoszącymi energię na pędniki. Układ ten zapewniał moc 120 000 shp (89 520 kW), zaś gazy spalinowe odprowadzane były do charakterystycznego dużego komina umieszczonego w tylnej części nadbudówkiPaul Fontenoy: Aircraft Carriers, s. 238–239.. Pozwalało mu to na rozwinięcie prędkości 32,5 węzła według specyfikacji projektowej. Podczas testów jednak, pierwsze dwa okręty tego typu przekroczyły założenia projektowe, osiągając maksymalną prędkość 33,65 węzła. Jednostki te mogły pomieścić 4360 ton paliwa okrętowego, co zapewniało im zasięg 12 000 mil morskich przy prędkości 15 węzłów.
W chwili wybuchu wojny, stany etatowe przewidywały zaokrętowanie na okrętach 2211 osób, w tym 86 oficerów i 1280 innych wojskowych wchodzących w skład załogi okrętu oraz 141 oficerów (głównie pilotów) i 710 osób pełniących inne funkcje w grupie lotniczej każdej z jednostek. W skład załóg okrętów wchodzili przy tym nie tylko żołnierze marynarki wojennej, lecz także korpusu piechoty morskiej Stanów Zjednoczonych, odpowiadający na lotniskowcach za obronę przeciwlotniczą każdej z jednostek oraz inne zadania ogólnowojskoweDavid Doyle: USS Enterprise (CV-6), s. 14..
Hornet Budowa USS „Langley” (CV-1), „Lexingtona” (CV-2), „Saratogi” (CV-3) i „Rangera” (CV-4) oraz dwóch pierwszych jednostek typu Yorktown niemal wyczerpała wynikające z traktatu waszyngtońskiego z 1922 limity łącznej wyporności amerykańskich lotniskowców. Gdy w 1934 Japonia wypowiedziała traktat, mimo świadomości rosnącego zagrożenia ze strony nazistowskich Niemiec i Imperium japońskiego, amerykański rząd postanowił trzymać się limitów traktatu, aż do jego przewidzianego traktatem wygaśnięcia w 1938 rokuGreen Michael: Images of War, s. 18.. Dopiero więc po wygaśnięciu traktatu, 17 maja 1938 roku Kongres zezwolił US Navy na budowę nowych lotniskowców o łącznej wyporności nie przekraczającej 40 000 ton. Korzystając z tego, marynarka złożyła zamówienie na dwa nowe okręty, USS „Hornet” (CV-8) według nieco ulepszonego projektu typu Yorktown, oraz drugi lotniskowiec według znacznie ulepszonego i powiększonego projektu, który został w przyszłości nazwany USS „Essex” (CV-9) i dał początek nowemu typowi okrętów.
Zamówienie na „Horneta” zostało autoryzowane w marcu 1939, zaś nowy okręt wszedł do służby w październiku 1941 i był ostatnim amerykańskim lotniskowcem zbudowanym w ramach limitów traktatowych. Jego projekt zawierał relatywnie niewielkie zmiany względem dwóch swoich poprzedników, wśród których najbardziej widoczną zewnętrznie była zmiana kształtu nadbudówki, miał też nieco większy pokład startowy, którego długość wynosiła 814 stóp (248 metrów).
Wszystkie okręty tego typu zostały zbudowane w stoczni Newport News Shipbuilding w Newport News w stanie Wirginia – pierwsza z nowych jednostek, której matką chrzestną była Eleanor Roosevelt – żona Prezydenta Stanów Zjednoczonych Franklina Delano Roosevelta, została zwodowana 4 kwietnia 1936, ostatnia zaś z 14 grudnia 1940Norman Friedman: U.S. Aircraft Carriers, s. 412.. 21 maja 1934 roku jako pierwszy z nich został przyjęty do służby w United States Navy „Yorktown”, zaś 20 października 1941 roku odpowiednio „Hornet”. + Podstawowe fakty z życia jednostek typu Yorkown Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby Koniec służby Los okrętu USS "Yorktown” (CV-5) 21 maja 1934 4 kwietnia 1936 30 września 1937 7 czerwca 1942 Zatopiony pod Midway przez I-168. USS "Enterprise” (CV-6) 16 lipca 1934 3 października 1936 12 maja 1938 17 lutego 1947 Skreślony z listy floty 2 października 1956 roku, sprzedany na złom w 1958 roku USS "Hornet” (CV-8) 25 września 1939 14 grudnia 1940 20 października 1941 27 października 1942 Zatopiony podczas bitwy pod Santa Cruz
Służba operacyjna Grupy lotnicze Gdy 12 maja 1938 wszedł do służby USS „Enterprise” (CV-6), podobnie jak w odpowiednim czasie każdy z pozostałych okrętów tego typu, otrzymał grupę lotniczą (Enterprise Air Group) składającą się z trzech segmentów – jednej eskadry myśliwskiej, jednej eskadry torpedowej oraz składającego się z dwóch eskadr segmentu bombowo-rozpoznawczego. thumb|left|SBD-2 Dauntless z VS-6 nad macierzystym okrętem w październiku 1941 roku Eskadra myśliwska Fighter Squadron Six (VF-6) została początkowo wyposażona w 20 samolotów myśliwskich Grumman F3F-2, eskadra torpedowa Torpedo Squadron Six (VT-6) wyposażona była w 20 bombowców torpedowych TBD Devastator, zaś dwie eskadry bombowców nurkujących Bombing Squadron Six (VB-6) oraz Scouting Squadron Six (VS-6) wyposażone zostały w 21 bombowców SBC-3 Helldiver i 13 Northrop BT-1David Doyle: USS Enterprise (CV-6), s. 22–23.. Enterprise Air Group uzupełniały także dwa rozpoznawcze Vought O2U Corsair. thumb|W 1938 roku grupy lotnicze jednostek typu Yorktown składały się z – w kolejności od lewej – samolotów torpedowych TBD Devastator w eskadrach VT, myśliwskich Grumman F3F-2 w eskadrach VF oraz bombowców nurkujących SBC-3 Helldiver w VB i VS Taki schemat organizacyjny grup lotniczych powtarzał się na każdym z siostrzanych lotniskowców, z pewnymi zmianami liczby samolotów w każdej z eskadr i oczywistymi wymianami na nowsze typy i modele maszyn. W chwili wejścia dwóch pierwszych okrętów do służby, trzon ich grup lotniczych tworzyły jednak samoloty torpedowo-bombowe TBD Devastator oraz dwupłatowe myśliwce F3F-2 i bombowce nurkujące SBC-3 HelldiverEdward Stafford: The Big E, s. 18.. Te ostatnie, od 6 maja 1938 roku były już jednak częściowo zastępowane na pokładach nowocześniejszymi Northrop BT-1Phil Listemann: Northrop BT-1, s. 6–7.. BT-1 były jednak samolotami bardzo wypadkowymi, skłonnymi do przeciągnięć, co poskutkowało kilkoma wypadkami na „Enterprise”, przede wszystkim zaś na „Yorktownie”. Przyśpieszyło to proces wymiany samolotów, i wkrótce BT-1 zostały zastąpione bombowcami Douglas SBD Dauntless, które były jedynymi w tym czasie amerykańskimi samolotami pokładowymi, które przynajmniej dorównywały swoimi parametrami taktyczno-technicznymi odpowiadającym im samolotom japońskimWildenberg, T., Polmar, N.: Ship killer, s. 78–83.. Do 1941 roku lotniskowce tego typu opuściły wszystkie samoloty dwupłatowe, zaś ostatni BT-1 opuścił „Enterprise” 20 kwietnia 1941 rokuEdward Stafford: The Big E, s. 12..