Radio Luxembourg – nazwa potoczna „Luxy” – w latach 60.-80. XX wieku stacja radiowa, nadająca muzykę młodzieżową i lansująca modę muzyczną wśród nastolatków Europy Zachodniej i Centralnej, w tym Polski.
Radio Luxembourg to niezależna, komercyjna rozgłośnia radiowa nadająca w wielu językach (miała również incydentalnie okienka w języku polskim), nadająca z terenu Wielkiego Księstwa Luksemburga.
W rozumieniu Wielkiej Brytanii, której rząd w roku 1973 ponownie przyznał BBC monopol na nadawanie transmisji radiowych na wyspach, lecz nadal zakazał jej emisji jakichkolwiek reklam, Radio Luxembourg przez długie lata było pionierem piractwa radiowego i jednocześnie wzorem nowoczesnej radiofonii komercyjnej.
Wstęp W 1922 rząd brytyjski przyznał na 5 lat wyłączną koncesję na nadawanie programów radiowych prywatnej Brytyjskiej Korporacji Nadawczej (ang. British Broadcasting Corporation – BBC), należącej do amerykańskich i brytyjskich przedsiębiorstw sektora elektrycznego. Chociaż przynajmniej w teorii BBC mogła sprzedawać czas antenowy, to jednak swoje dochody postanowiła czerpać ze sprzedaży konstruowanych przez siebie, chronionych patentem odbiorników radiowych. Ten stan rzeczy trwał do roku 1927, kiedy to wygasła koncesja rządowa i udziały dawnej komercyjnej BBC zostały sprzedane nowej, niekomercyjnej BBC, która operować miała na terenie Zjednoczonego Królestwa w imieniu Korony.
Wobec braku możliwości emisji programów komercyjnych z terenu Zjednoczonego Królestwa, były pilot RAF i zarazem impresario – kapitan Leonard F. Plugge utworzył własne Międzynarodowe Przedsiębiorstwo Nadawcze (ang. International Broadcasting Company). IBC wynajmowało czas antenowy nadajników ulokowanych na kontynencie, a następnie odsprzedawało go innym przedsiębiorstwom występującym w roli sponsorów audycji anglojęzycznych przeznaczonych dla odbiorców na wyspach brytyjskich. Sposobem tym Plugge udowodnił, że państwowy monopol na usługi radionadawcze może być skutecznie przełamany. Wkrótce potem, jego śladem poszli inni tworząc radiostacje wyłącznie w celach komercyjnych.
Powstanie Radia Luxembourg W 1924 bracia François i Marcel Anen wybudowali w Luksemburgu przy rue Beaumont 100-watowy nadajnik, który miał służyć do nadawania koncertów muzyki wojskowej i wodewili dla mieszkańców Wielkiego Księstwa. François Anen zainspirowany osiągnięciami Pluggego, zauważył, że granice państwa nie dotyczą emisji radiowych i 11 maja 1929 wraz z Henrym Etienn (wydawcą) i Jeanem Le Duc (impresariem), założył Luksemburskie Towarzystwo Studiów Radiofonicznych (fr. La Société Luxembourgeoise d’Etudes Radiophoniques) – S.L.E.R., które to jako grupa nacisku, miało doprowadzić do uzyskania koncesji nadawczej.
S.L.E.R. wykupiło radiostację rodzeństwa Anen i zatrudniło François Anen jako dyrektora technicznego.
19 maja 1929 rząd Luksemburga ustanowił prawo do wyłącznego nadawania dla przedsiębiorstwa krajowego, a 29 grudnia przyznał je S.L.E.R, które na tę okoliczność utworzyło Luksemburskie Przedsiębiorstwo Nadawcze (fr. Compagnie Luxembourgeoise de Radiodiffusion) – CLR, które na falach eteru dało się poznać jako Radio Luksemburg.
W 1931 rozpoczęto budowę stacji nadawczej w Junglinster, a wkrótce potem CLR przeniosło swoją siedzibę i studia do należącej do XVII-wiecznego fortu w centrum miasta – Willi Louvigny.
W maju 1932 Radio Luxembourg rozpoczęło w paśmie fal długich LW pierwsze emisje w językach; niemieckim, francuskim i angielskim. Emisje w języku angielskim, które były ze względu na propagację doskonale słyszalne w Wielkiej Brytanii wywołały zdecydowanie wrogą reakcję rządu JKM. Oskarżył on Radio Luxembourg o piractwo radiowe, a wskutek złożonej skargi radio musiało trzymać się „obok” częstotliwości „brytyjskich”. W 1933 szefem serwisu anglojęzycznego został 23-letni Stephen Wiliams.
1 stycznia 1934 weszła w życie nowa międzynarodowa umowa o przydziale częstotliwości radiokomunikacyjnych i wkrótce potem Radio Luxembourg rozpoczęło regularną, emisję programów w języku francuskim i angielskim za pomocą nowego, 200 kW nadajnika pracującego na przydzielonej mu oficjalnie częstotliwości 230 kHz.
Pierwszy okres komercyjny 1933–1939 W latach 1933–1939 anglojęzyczny serwis Radia Luxembourg swoją „sponsorowaną” ofertą programową przyciągnął szeroką rzeszę słuchaczy zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i w innych krajach. Programy tej wersji w niedziele nadawano od południa do północy, natomiast w pozostałe dni o różnych porach. Komercyjność stacji nie polegała na nadawaniu reklam, lecz na zapowiedziach, w których komunikowano, że „program sponsorowany jest przez...”
Program Program na 3 maja 1935 według wydawnictwa Radio Pictorial; 12:00 Noon – Musical Voyage – with Bobbie Comber and Reginald Purdell and sponsored by Halls Wine. – muzyka 12:15 PM – Do-Do Broadcasts – sponsored medication programme „for asthma suffers”. – słuchowisko 12:30 PM – Golden Hour of Music – the Irish Concert recorded programme – muzyka 1:00 PM – Zam-Buk Broadcast – the latest dance music sponsored by a medication „for cuts, burns and bruises.” – muzyka 1:30 PM – Littlewoods Pools – sponsored by a football pools coupon company in Liverpool. – totalizator piłkarski 2:00 PM – English service ends until 2:30 PM. 2:30 PM – Vernon’s All-Star Variety Concert – gramophone records presented by a football pools company. – muzyka 5:30 PM – League of Ovaltineys – presented by the makers of Ovaltine.
Prezenterzy Stephen Williams – historycznie pierwszy szef stacji i pierwszy szef serwisu anglojęzycznego po wznowieniu emisji po II wojnie światowej. Gerald Carnes Charles Maxwell (1936) John Bewley S.P. Ogden-Smith (szef spikerów 1938)
II wojna światowa 1940–1945 Wkrótce po rozpoczęciu II wojny światowej – 21 września 1939, chroniąc neutralność Księstwa, rząd zamknął rozgłośnię. Jej urządzenia oraz nadajnik zostały zdobyte przez wojska niemieckie i w dalszej kolejności wykorzystane do nadawania propagandowych anglojęzycznych programów Wiliama Joyce’a, obdarzonego przez aliantów przezwiskiem „Lord hau-hau”.
W sierpniu 1944 wojska alianckie wyzwoliły Luksemburg, a kontrolę nad rozgłośnią przejęła armia amerykańska i wykorzystała ją również do celów propagandowych, ale tym razem przeciwko Niemcom, jako „Radio 1212”.
Drugi okres komercyjny 1946–1953 Wyjście wojsk alianckich z Luksemburga zwiastowało wznowienie działalności rozgłośni na falach długich, ponownie pod kierownictwem Stephena Williamsa.
21 czerwca 1946 Williams zatrudnił zdemobilizowanego z brytyjskiej armii w Luksemburgu Geoffreya Everitta, który wkrótce, po odejściu Williamsa objął kierownictwo małego, trzyosobowego zespołu serwisu anglojęzycznego. Wobec złej sytuacji gospodarczej w powojennej Wielkiej Brytanii popyt na reklamę radiową był szczątkowy. Doprowadziło to do redukcji długości serwisu na rzecz programów francuskojęzycznych.
Sytuacja poprawiła się z początkiem lat 50. W miarę rozrostu serwisu anglojęzycznego, równolegle z działającym na falach długich Radiem Luxembourg I uruchomione zostało nieznacznie słabsze średnio falowe Radio Luxembourg II.
W 1955, Hal Lewis – DJ hawajskich radiostacji KPOA-AM i KSSK-FM, zgłosił Radiu Luxembourg II ofertę zakupu czasu antenowego pomiędzy 6 a 9 rano na potrzeby swojego show, ale ofertę odrzucono, gdyż zadowalający odbiór transmisji na fali 208 metrów na wyspach brytyjskich miał miejsce dopiero po zmroku, gdy jonosfera była na dogodnej wysokości. Ta właśnie cecha fali radiowej 208 metrów nadawała drugie znaczenie reklamowemu sloganowi radia: „208 – Twoje Radio Gwiazd” (ang. 208 – Your Station of the Stars) –.
Program Niektóre z audycji nadanych w niedziele marca 1952 według rozkładu Radia „208”; 6:15 PM – Ovaltineys’ Concert Party – popularny show pierwotnie nadawany jeszcze przed II wojną światową promujący wśród dzieci produkty spożywcze przedsiębiorstwa Ovaltineys 9:15 PM – Leslie Welch – sławny Memory Man. 10:45 PM – The Answer Man – „wszystko co chcesz wiedzieć.” (niedziele, środy, piątki). 11.00 PM – Top Twenty – przedstawia Pete Murray.
Radio Luxembourg było także azylem dla gwiazd lub programów uprzednio emitowanych przez BBC, a które BBC z takich czy innych przyczyn pozbyła się. Dlatego też, gdy w 1951 BBC chciała zmusić Verę Lynn, jedną ze swoich największych śpiewających gwiazd, do wykonania bardziej nowoczesnego materiału niż jej tradycyjny repertuar, stanowczo odmówiła i nagrała dla Radia Luxembourg 42 audycje, za które w dodatku, jak stwierdziła, zapłacono jej lepiej. Podobnie, seriale komediowe jak Much Binding in the Marsh którego emisję zawieszono po 6 latach nadawania, przeniknął do Radia Luxembourg na lata 1950–1951, tj. do czasu kiedy BBC zrewidowała swoje stanowisko.
Prezenterzy Stephen Williams Ursula Brennan – Patricia Giles – Beatrice Feltes – John De Denghy – prezenterzy płyt, którzy odeszli razem z Williamsem ok. 1948. Geoffrey Everitt – W późniejszym okresie objął kierownictwo londyńskiego zespołu serwisu anglojęzycznego. Teddy Johnson – po epizodzie prezentera w 1950 powrócił do kariery piosenkarza, by później znowu powrócić do radia. John Drexler; Roger Moffat; Richard Beynon; Warren Mitchell; Pete Murray; Peter Madren
1954–1963 Po połączeniu serwisów anglojęzycznych długofalowego Radia Luxembourg I ze średniofalowym Radio Luxembourg II nadającym na fali 208 metrów, powstało właściwe Radio Luxembourg. Rozgłośnia była kontrolowana przez Radio Luxembourg (London) Ltd, które odpowiadało za całokształt programu i sprzedawało czas antenowy reklamodawcom.
Ramówkę programu dopasowywano do pory dnia i roku tak, aby w sposób maksymalny wykorzystać korzystną propagację fal radiowych po zmroku. Chociaż stacja była dobrze słyszalna na całych wyspach, to jednak najlepszy odbiór był w północnej Anglii. Poprzez ograniczenie nadawania do pory wieczorowo-nocnej, która jednocześnie była okresem największej słuchalności, stacja mogła efektywnie sprzedawać czas antenowy zarówno reklamodawcom, jak i sponsorom.
Program był realizowany częściowo przez stały zespół prezenterów ze studia w Willi Louvigny w Luksemburgu, a częściowo w oparciu o nagrania zrealizowane w londyńskim studiu przy Hartford Street 38. Powodowało to pewnego rodzaju zamieszanie w głowach słuchaczy, którzy bądź byli przekonani, że wszyscy prezenterzy są w studiu w Luksemburgu, bądź też, że program „idzie” ze studia w Londynie za pośrednictwem specjalnej linii przesyłowej – na której budowę rząd JKM bynajmniej nie zamierzał nigdy udzielić zgody.
Ten okres działania Radia Luxembourg i BBC nacechowany był tajemnicami i przemilczeniami. Obydwie rozgłośnie ostentacyjnie się nie zauważały, chociaż wiele sławnych nazwisk pojawiało się na obu antenach, niejednokrotnie równocześnie.
Od około 1960 Radio Luxembourg zaczęło swoją linię programową stopniowo obracać w kierunku nastolatków, wyraźnie zbaczając w kierunku muzyki pop. Z anteny szybko zniknęły słuchowiska, seriale, wodewile i transmisje sportowe. Od 1963 cała emisja stacji odbywała się w oparciu o płytotekę muzyczną. Ten ruch spowodował także znaczną obniżkę kosztów produkcji programu.
Program Niektóre z audycji nadanych w niedziele grudnia 1956 według rozkładu Radia „208”; 6:00 PM – Butlin’s Beaver Club – z wujem Erickiem Winstonem. 8:30 PM – Take Your Pick – z Michaelem Milesem. 9:30 PM – This I Believe – audycja Sir Basila Bartletta. 10.00 PM – Tonight – Peter Haigh przedstawia wiadomości, muzykę i plotki nagrane w Embassy Club w Londynie. 10:30 PM – Philips’ Fanfare -płyty „z etykietką” przedstawia Guy Standeven.
Prezenterzy Barry Alldis – od 1956, szef prezenterów do 1966, potem w BBC, powrót do Luksemburga w 1975 i praca do 1982. Chris Denning Colin Hamilton Ted King Johnny Moran Don Moss (1957–1960) Don Wardell (szef prezenterów po odejściu Barry’ego Alldisa w 1966)
DJ-e od A do Z Lista DJ-ów, którzy nagrywali swoje bloki programowe w londyńskim studiu przy Hartford Street 38 (wiele z tych programów sponsorowały wytwórnie płytowe):