thumb|Haubica kal. 155 mm wz. 17 Artyleria w II Rzeczypospolitej – jeden z trzech, obok piechoty i kawalerii, głównych rodzajów wojska Sił Zbrojnych II RP (w ówczesnej terminologii rodzaj wojsk nazywano bronią).

1 czerwca 1939 r. w artylerii pełniło służbę 2589 oficerów, 4974 podoficerów zawodowych i nadterminowych oraz 53 320 szeregowych, co stanowiło 13,8% wszystkich żołnierzy WP (bez KOP). Pod względem liczebności stanów osobowych artyleria była drugim, po piechocie, rodzajem broni.

Formowanie oddziałów artylerii Proces formowania pułków i dywizjonów artylerii odbywał się w ciągu całego dwudziestolecia międzywojennego. W listopadzie 1918 rozpoczęto tworzenie pułków artylerii polowej.

Pod koniec 1919 artyleria na froncie zorganizowana była następująco: 1 Brygada Artylerii: 1 pułk artylerii polowej (dziewięć baterii) 5 i 6 bateria 9 pap 1 dywizjon 1 pac w – dwie baterie (trzecia w głębi kraju) 2 Brygada Artylerii: 2 pułk artylerii polowej – osiem baterii 2 pułk artylerii ciężkiej – cztery baterie (bateria 4 i 6 w głębi kraju) 3 Brygada Artylerii: 3 pułk artylerii polowej – osiem baterii (6 bateria w głębi kraju) 3 pułk artylerii ciężkiej – cztery baterie (4 bateria wchodziła w skład dywizji górskiej, 6 bateria w głębi kraju) 4 Brygada Artylerii: 4 pułk artylerii polowej – dziewięć baterii 4 pułk artylerii ciężkiej – pięć baterii (3 bateria w głębi kraju) 5 Brygada Artylerii: 5 pułk artylerii polowej – siedem baterii (3 i 9 bateria w głębi kraju) 1 dywizjon 5 pac – trzy baterie 6 Brygada Artylerii: 6 pułk artylerii polowej – osiem baterii (2 bateria w głębi kraju) 1 dywizjon 6 pac – trzy baterie 7 Brygada Artylerii: 7 pułk artylerii polowej – dziewięć baterii 1 dywizjon 7 pac – trzy baterie 8 Brygada Artylerii: 8 pułk artylerii polowej – osiem baterii (8 bateria w głębi kraju) 1 dywizjon 8 pac - dwie baterie (2 bateria w głębi kraju) 9 Brygada Artylerii: 9 pułk artylerii polowej – cztery baterie (4 i 8 bateria w głębi kraju, 5 i 6 bateria w 1 DP, 9 bateria w 12 DP) 1 dywizjon 9 pac – trzy baterie 10 Brygada Artylerii: 10 pułk artylerii polowej – sześć baterii 1dywizjon 10 pac – trzy baterie 11 Brygada Artylerii: 11 pułk artylerii polowej – sześć baterii (baterie 6 i 8 w dywizji górskiej, 5 bateria w głębi kraju) 12 Brygada Artylerii: 12 pułk artylerii polowej – dziewięć baterii 9 bateria 9 pac 1 dywizjon 12 pac – jedna bateria (2 i 3 bateria w 14 DP) 13 Brygada Artylerii: 13 pułk artylerii polowej – dziewięć baterii 13 pułk artylerii ciężkiej – sześć baterii 14 Brygada Artylerii: 14 pułk artylerii polowej – dziewięć baterii 1dywizjon 12 pac w głębi kraju 2 bateria 7 dak 15 Brygada Artylerii: 15 pułk artylerii polowej – dziewięć baterii 1 dywizjon 15 pac – trzy baterie 16 Brygada Artylerii: 16 pułk artylerii polowej – osiem baterii (9 bateria w głębi kraju) 1dywizjon 16 pac – sześć baterii 17 Brygada Artylerii: 17 pułk artylerii polowej – osiem baterii (3 bateria w głębi kraju) 1 dywizjon 17 pac w głębi kraju 18 Brygada Artylerii: 18 pułk artylerii polowej – osiem baterii (bateria w głębi kraju) 4 bateria i 1 dywizjon 18 pac (dowództwo pułku i 2 dywizjon w głębi kraju) Brygada Górska: 1 pułk artylerii górskiej – pięć baterii (4 bateria w głębi kraju) 21 pułk artylerii polowej – dwie baterie 3 dywizjon 11 pap – dwie baterie 1 dywizjon i 4 bateria 3 pac Ochotnicza Brygada Artylerii: 4 dywizjon 1 pułku artylerii polowej – trzy baterie 4 dywizjon 5 pułku artylerii polowej – trzy baterie 2 dywizjon 5 pułku artylerii ciężkiej – trzy baterie

Pułki artylerii polowej 1918 5 pułk artylerii polowej - powstał z połączenia 1 pap „Lwów” (przemianowanego na 4 pap) i 5 pap „Lwów” 7 pułk artylerii polowej 8 pułk artylerii polowej 1919 1 pułk artylerii polowej – powstał z przemianowania 12 pułku artylerii polowej 2 pułk artylerii polowej – powstał z połączenia 7 i 10 pułku artylerii polowej 3 pułk artylerii polowej – powstał z połączenia 2 i 9 pułku artylerii polowej 4 pułk artylerii polowej – powstał z połączenia 3 i 11 pułku artylerii polowej 6 pułk artylerii polowej – powstał z połączenia 1 i 2 pułku artylerii górskiej 9 pułk artylerii polowej – powstał z utworzonego na terenie Francji 6 pułku artylerii polowej 10 pułk artylerii polowej – powstał z utworzonego na terenie Francji 6 pułku artylerii polowej 12 pułk artylerii polowej – powstał z utworzonego na terenie Francji 6 pułku artylerii polowej 13 pułk artylerii polowej – powstał z utworzonego na terenie Francji 1 pułku artylerii polowej 18 pułk artylerii polowej – utworzony na terenie Włoch 19 pułk artylerii polowej 14 pułk artylerii polowej – powstał z przemianowania 3 pułku artylerii polowej Armii Wielkopolskiej 15 pułk artylerii polowej – powstał z przemianowania 1 pułku artylerii polowej Armii Wielkopolskiej 17 pułk artylerii polowej – powstał z przemianowania 2 pułku artylerii polowej Armii Wielkopolskiej 1920 16 pułk artylerii polowej 20 pułk artylerii polowej – powstał z przemianowania 2 pułku artylerii polowej litewsko–białoruskiej 23 pułk artylerii polowej – powstał z przemianowania 214 Ochotniczego Wielkopolskiego Pułk Artylerii Polowej 1921 11 pułk artylerii polowej 21 pułk artylerii polowej 22 pułk artylerii polowej – powstał z utworzonego na terenie Francji 2 pułku artylerii polowej, noszącego od września 1919 roku nazwę 11 pułk artylerii polowej pułki artylerii polowej o numerach 24 ÷ 30

31 grudnia 1931 roku Minister Spraw Wojskowych przemianował: pułki artylerii polowej na pułki artylerii lekkiej (skrót pal), Pułk Manewrowy Artylerii przy Centrum Wyszkolenia Artylerii w Toruniu na 31 Pułk Artylerii Lekkiej, Dywizjon Manewrowy Artylerii przy Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie na 32 Dywizjon Artylerii LekkiejDziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473..

Artyleria konna Formowanie jednostki dywizjonów artylerii konnej rozpoczęto w 1919 roku. Powstały wówczas dywizjony o numeracji: 1, 2, 4, 5, 6 i 7.

W maju 1920 roku utworzono 3 Dywizjon Artylerii Konnej, a w lipcu 9 Dywizjon Artylerii Konnej. Ten ostatni w czerwcu 1921 roku został przemianowany na 8 dak, a w 1927 roku - 14 Dywizjon Artylerii Konnej.

Od kwietnia do października 1921 roku istniał 1 Pułk Artylerii Konnej.

W latach 1922–1924 sformowano 10, 11, 12 i 13 Dywizjony Artylerii Konnej.

Artyleria ciężka Pułki artylerii ciężkiej o numeracji 1, 3 oraz 8 i 10 utworzono w 1921, a 2 i 9 pułk artylerii ciężkiej w 1922 roku. Dywizjony artylerii ciężkiej powstały w latach 1937–1939.

W lipcu 1931 roku przemianowano sformowany w styczniu 1919 roku 1 Pułk Artylerii Górskiej na 1 Pułk Artylerii Motorowej.

W 1920 roku został zorganizowany 1 Pułk Artylerii Najcięższej.

Artyleria przeciwlotnicza W czerwcu 1924 roku Dywizjon Artylerii Zenitowej został przekształcony w 1 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej.

W 1926 roku powstały dywizjony artylerii przeciwlotniczej: 2, 3, 5, 6, 7 i 8.

W czerwcu 1928 roku zostały utworzone kolejne dwa dywizjony: 9 i 10, a we wrześniu 1937 roku 11 Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej.

Artyleria pomiarów W październiku 1927 roku, w wyniku reorganizacji Szkoły Pomiarów Artylerii Centrum Wyszkolenia Artylerii, powstał 1 Dywizjon Pomiarów Artylerii.

W listopadzie 1938 roku utworzono 2 Dywizjon Pomiarów Artylerii.

Artyleria piechoty W 1928 roku w każdym pułku piechoty utworzono pluton artylerii piechoty, w skład którego wchodziły dwa działony 75 mm armat polowych wzór 1902/1926. Plutony przeznaczone były do bezpośredniego towarzyszenia w toku walki czołowym rzutom piechoty, poprzez strzelanie na wprost do sił żywych i środków ogniowych nieprzyjaciela. Wskutek wielkiego rozproszenia plutonów w 90 pułkach piechoty, a także wskutek tego, że plutony te traktowano jako pododdziały piechoty, była to artyleria zepchnięta na margines życia artyleryjskiego, ze wszystkimi wynikającymi z tego faktu konsekwencjamiIgor Błagowieszczański, Artyleria w II wojnie światowej. Studium historyczno-wojskowe, Warszawa 1983, s. 18, 22, 24. Roman Łoś, Artyleria polska 1914-1939, Warszawa 1991, s. 193.

W 1934 roku wzmocniono siłę ogniową piechoty przydzielając jej 81 mm moździerze wzór 1931. Każdy batalion piechoty otrzymał dwa moździerze. Organizacyjnie obsługi moździerzy tworzyły pluton w kompanii ciężkich karabinów maszynowych. Moździerze były wówczas bronią towarzyszącą piechoty i nie zaliczano ich do artylerii.

Artyleria w 1939 Do wojny obronnej w 1939 artyleria polska przystąpiła po częściowym zrealizowaniu planu modernizacji Wojska Polskiego. Dokonano pewnych zmian w uzbrojeniu i organizacji wojsk. Ujednolicono między innymi sprzęt pułków i dywizji piechoty.

Organizacja artylerii W 1939 artyleria wchodziła w skład oddziałów i związków taktycznych piechoty i kawalerii oraz Odwodu Naczelnego Wodza.

Dywizja piechoty Batalion piechoty posiadał: pluton moździerzy w składzie dwóch moździerzy kal. 81 mm wz. 18/31. Na szczeblu pułku piechoty występowały: kompania dział przeciwpancernych – dziewięć dział kal. 37 mm wz. 36 pluton artylerii piechoty – dwie armaty kal. 75 mm wz. 02/26. Taką organizację posiadały tylko pułki piechoty w dywizjach czynnych, natomiast pułki piechoty dywizji rezerwowych posiadały kompanie dział przeciwpancernych w składzie czterech dział. W dywizjach rezerwowych nie było plutonów artylerii piechoty. thumb|Armata kal. 105 mm wz. 29 Dywizja piechoty posiadała:

dywizjon artylerii ciężkiej (dac) bateria armat – trzy armaty kal. 105 mm wz. 29 bateria haubic kal. 155 mm wz. 17 – trzy haubice. pułk artylerii lekkiej (pal) trzy dywizjony trzy baterie po 4 działa Ogółem dywizja piechoty posiadała 20 moździerzy 81 mm 27 armat przeciwpancernych 6 dział piechoty 75 mm wz. 02/26 24 lub 12 dział 75 mm wz. 97 12 lub 24 haubice 100 mm 3 armaty 105 mm 3 haubice 155 mm

Brygada kawalerii Znacznie skromniejsza była artyleria brygady kawalerii. W jej skład wchodził dywizjon artylerii konnej (dak). 11 dak-ów posiadało organizację dwojakiego typu: cztery – czterobateryjne, pozostałe – trójbateryjne. W każdej baterii znajdowały się cztery armaty kal. 75 mm wz. 02/26.

W brygadzie kawalerii znajdowały się: 2 moździerze 81 mm 12 lub 16 armat 76 mm wz. 02/26 14 lub 18 i dział przeciwpancernych W brygadzie pancerno-motorowej znajdowały się: 4 moździerze 4 armaty 75 mm 4 haubice 100 mm 27 armat ppanc

Artyleria Odwodu Naczelnego Wodza W skład artylerii Odwodu Naczelnego Wodza wchodziły : dziesięć pułków artylerii ciężkiej (pac) jeden pułk artylerii najcięższej (pan) jeden pułk artylerii motorowej (pam) Pułki artylerii ciężkiej nie miały jednolitej organizacji. Różna w nich była liczba dywizjonów i odmienny skład baterii oraz różne wyposażenie w sprzęt (armaty kal. 105 mm wz. 29 i 100 mm wz. 78/09/31 oraz haubice kal. 155 mm wz. 17)

Wyposażenie Moździerze Wojsko Polskie dysponowało około 1200 moździerzami 81 mm wz. 18, 28, 30, 31 typu francuskiego. Produkowano je w kraju. Ich zasięg wynosił 3200 – 3500 m. Moździerze te pod względem jakościowym zaspokajały potrzeby batalionu, lecz ich liczba w batalionie była dalece niewystarczająca.

27 moździerzy kal. 220 mm wz. 32 znajdowało się w pułku artylerii najcięższej. Posiadały one zasięg 10 – 15 km. Skuteczność rażenia pocisków, jak na artylerię najcięższą, była jednak zbyt mała.

Artyleria do ognia pośredniego thumb|Armata 75 mm wz. 1897 w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie thumb|120 mm armata wz. 1878/09/31 W armii polskiej w 1939 do artylerii do ognia pośredniego zaliczano wszystkie armaty i haubice od 75 mm wzwyż (o ile nie wchodziły w skład innego rodzaju artylerii).

Na wyposażeniu pułków piechoty, dywizjonów artylerii konnej i pociągów pancernych znajdowały się armaty piechoty 75 mm wz. 02/26. Etat przewidywał 436 sztuk, a faktycznie było ich w armii 466. Zasięg tych dział wynosił do 10 700 m. Z zasady były wykorzystywane do towarzyszenia piechocie.