thumb|Wejście do Elizeum i jego otoczenie (2017) thumb|Korytarz obiegający komorę główną Elizeum thumb|Jedna z komór bocznych

Elizeum – podziemna rotunda wykonana z cegły usytuowana w stoku skarpy warszawskiej, znajdująca się na terenie parku Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (parku Na Książęcem) w pobliżu skrzyżowania ulic Książęcej i Kruczkowskiego w Warszawie.

Jest budowlą w typie maison de plaisance (domu przyjemności), jedynym z zachowanych pawilonów ogrodowych wchodzących w skład kompleksu ogrodu romantycznego na „Książęcem”, założonego przez podkomorzego Kazimierza Poniatowskiego, brata króla Stanisława Augusta.

Historia

Budowla powstała w latach 1776–1778 według projektu Szymona Bogumiła Zuga. Elizeum jest zakomponowane na planie centralnym, zamknięte z czterech stron półkolistymi niszami i przykryte kopułą udekorowaną wewnątrz sztukaterią (czyli plastyczną dekoracją gipsową). Dekoracje sztukatorskie się nie zachowały. Kopuła ma rozpiętość 763 cm i zbliżoną wysokość. Część centralną na dwóch kondygnacjach obiegają korytarze ze sklepieniem kolebkowym. Wnętrze doświetlone było kiedyś przez okrągły otwór w sklepieniu, na którym stała zewnętrzna latarnia na rzucie ośmioboku, o kształcie przypominającym pawilon chiński. Obecnie w tym miejscu jest niewielki otwór, mało widoczny wśród traw porastających skarpę, wpuszczający zaledwie smugę światła.

Pierwotnie Elizeum miało trzy wejścia. Z opisu sporządzonego przez Zuga dowiadujemy się, że:

Po krótkim okresie swojej świetności Elizeum, pozostawione bez właściciela, przez wiele lat było użytkowane w sposób niewłaściwy. Plądrowane i niszczone w XIX i XX wieku popadło w ruinę, stało się miejscem zapomnianym i opuszczonym.

Stan obiektu Wnętrze Elizeum pozbawione jest wystroju, jedynymi świadkami dawnej świetności są odciski kasetonów dekorujących sklepienie, fragmenty tynku w bocznym korytarzu imitującego sztuczną skałę oraz fragment trójbarwnej polichromii w układzie pasowym na ścianie górnego korytarza.

Obiekt wymaga kosztownego remontu, osuszenia, odkrycia przykrywającej go ziemi i zaizolowania. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków prowadzi działania mające doprowadzić do remontu i adaptacji Elizeum. W technice laserowej wykonano szczegółową inwentaryzację obiektu oraz animację 3D z prezentacją wnętrza, a także liczne ekspertyzy. W wyniku badań stwierdzono, iż obiekt jest mocno zawilgocony, w niektórych miejscach wilgotność cegły sięga 18–19%, co jest niemal maksymalnym możliwym zawilgoceniem cegły, a wilgotność powietrza przekracza 90%. Pomimo tego konstrukcja obiektu jest stabilna. Nie zauważono na powierzchni murów głębokich pęknięć ani zarysowań, mogących świadczyć o uszkodzeniach powstałych na skutek przekroczenia stanu granicznego nośności konstrukcji. Natomiast prawie całkowitemu zniszczeniu uległy tynki. W trakcie odkrywek odkopano kamienny pierścień z piaskowcowych ciosów o przekroju 36 x 20 cm. Jest to cokół, na którym stała latarnia doświetlająca obiekt.

Budowla odznacza się bardzo dobrą akustyką.

Rewitalizacja

W 2008 roku zorganizowano warsztaty dla młodych architektów, których celem było przedstawienie różnych koncepcji adaptacji Elizeum i rozpoczęcie dyskusji na ten temat. Architekci zaproponowali w miejscu Elizeum m.in. restaurację, galerię, salę koncertową, teatr oraz łaźnię. Wśród propozycji pojawił się również projekt odtworzenia domku imama z minaretem, wiejskiej karczmy i pawilonu chińskiego.

Prace warsztatowe i wyniki dyskusji publicznej stanowiły podstawę do przygotowania zaleceń konserwatorskich. Zadaniem podstawowym jest zabezpieczenie obiektu tak, aby jak najwierniej oddawał charakter zabytkowej budowli. Po remoncie Elizeum powinno być przeznaczone do zwiedzania, z możliwością ekspozycji czasowych wystaw i wykorzystaniem sali do kameralnych koncertów i różnego rodzaju przedsięwzięć kulturalnych.

Obiekt ten stanowi ważne w skali regionu zimowisko nietoperzy, znajdujące się na liście najważniejszych europejskich zimowisk nietoperzy, prowadzonej przez Porozumienie o Ochronie Populacji Europejskich Nietoperzy EUROBATS. W celu ochrony tych zwierząt w Elizeum zamontowano dla nich budki lęgowe. W podziemnej budowli zamieszkały także traszki zwyczajne. Wszelkie działania renowacyjne muszą więc brać pod uwagę ochronę tych zwierząt. W 2021 roku zakończono prace nad udrożnieniem górnego wejścia do Elizeum w celu zapewnienia lepszej wentylacji. Wstawiono wtedy kratę i wewnętrzne stalowe drzwi, które są zamykane na zimę. W 2022 roku odkryto i zinwentaryzowane dodatkowe kanały wentylacyjne i wentylacyjno-doświetlające, jednak z 12 kanałów tylko 4 były drożne. Otwory przykryto daszkami, aby powstrzymać napływ do środka budowli wód opadowych.

Elizeum zarządza Zarząd Zieleni m.st. Warszawy. Jest udostępniane do zwiedzania podczas Nocy Muzeów i Europejskich Dni Dziedzictwa.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Opis Elizeum i zdjęcia na stronie Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków Spacer wirtualny w Google Maps

Kategoria:Obiekty inżynierii lądowej i wodnej w Warszawie Kategoria:Zabytki nieruchome w Warszawie