thumb|Väinämöinen broni magicznego młynka Sampo przed Louhi. Sammon puolustus (pol. „Obrona Sampo”; mal. Akseli Gallen-Kallela) thumb|Dedykacja Jerzego Litwiniuka w polskim tłumaczeniu Kalevali Kalevala, Kalewala (dosł. „Kraina Kalevy”, ważnego mitycznego bohatera Finów, Estończyków, Karelów i innych ludów bałtycko-fińskich) – poemat epicki składający się z pieśni ludowych (tzw. run) i legend z terenów Finlandii, Estonii, Karelii i innych terenów, zebranych i opracowanych w XIX wieku przez Eliasa Lönnrota. Kalevala nazywana jest fińskim eposem narodowym. Kalevala to odpowiednik estońskiego eposu Kalevipoeg („Syn Kalevy”), napisanego przez estońskiego autora Friedricha Reinholda Kreutzwalda. Kalevala przyczyniła się do budzenia świadomości narodowej, wyzwolenia Finlandii spod panowania Rosji i wywarła duży wpływ na współczesną kulturę i sztukę fińską. 28 lutego w Finlandii obchodzi się .
Przekazywane w tradycji ustnej runy, należące do najstarszych zabytków twórczości ludowej, pochodzą z terenów dzisiejszej Finlandii, Estonii, Karelii, Liwonii i terenów płn.-zach. Rosji. Pierwsze próby ich usystematyzowania podejmowano od początku XIX wieku. W 1835 roku lekarz, folklorysta i językoznawca Elias Lönnrot opublikował zbiór pieśni o ludowym bohaterze Väinämöinenie, pod tytułem Kalevala albo Stare pieśni karelskie o dawnych czasach fińskiego ludu, zawierający 35 run. Następne wydanie, zawierające już 50 run, ukazało się w 1850 roku i zostało przez Lönnrota zharmonizowane z różnych wariantów językowych i rytmicznych, oraz uzupełnione tak, że stanowiły logiczną całość.
Poemat obejmuje okres od stworzenia świata do średniowiecza i składa się z różnych wątków, dziejących się w świecie baśniowym i realnym, opisujących życie i czyny bohaterów oraz walkę dwóch wrogich plemion o Sampo – mityczny młynek szczęścia. Niektóre rozdziały opisują zwyczaje obrzędowe oraz pieśni, czary i zaklęcia z czasów pogańskich.
Kalevala została przetłumaczona na kilkadziesiąt języków, zarówno wierszem, jak i prozą. J.R.R. Tolkien przyznał, że była dla niego inspiracją przy pisaniu tekstów wchodzących w skład zbioru Silmarillion. Przykładowo postać Gandalfa ze stworzonej przez niego mitologii Śródziemia jest wzorowana na głównym bohaterze eposu, czarodzieju imieniem Väinämöinen. Także język elfów quenya jest wzorowany na starofińskim.
Pierwsze tłumaczenia fragmentów poematu na język polski powstawały już w drugiej połowie XIX wieku. Pierwszy pełny tekst, w przekładzie filologicznym Karola Laszeckiego i poetyckim Józefa Ozgi-Michalskiego, ukazał się w latach 60. XX wieku. W 1958 roku Janina Porazińska opracowała Kalevalę w wersji dla dzieci. W roku 1998 ukazał się pierwszy przekład bezpośrednio z oryginału na język polski, dokonany przez Jerzego Litwiniuka, znawcę literatur nadbałtyckich. Został on wydany przez Państwowy Instytut Wydawniczy w serii Bibliotheca Mundi.
Osoby i nazwy własne Ahto – bóg morza, mąż Vellamo Ainikki – siostra Kaukomieli Aino – siostra Joukahainena Alue – legendarne jezioro Annikki – siostra Ilmarinena Äijö – starzec, najpierw synonim boga Ukko, następnie bóg zła Etelätär (fin. „córa Południa”) / Suvetar – bogini ciepłego wiatru Hällä – wiry wodne w Häme Häme – prowincja w środkowej Finlandii Hiisi/Lempo – diabeł, zły duch Hiitola – siedziba Hiisi Hongatar – bogini opiekująca się sosnami Horna – diabelska skała Ilmari – zob. Ilmarinen Ilmarinen – legendarny kowal, towarzysz Väinämöinena, potomek Kalevy Ilmatar – „panna przestworzy”, matka Väinämöinena Ilpo – ojciec Louhi Ilpotar – słynny ród w Pohjoli Imatra – największy wodospad w Finlandii Joukahainen – dufny młodzian, konkurent Väinämöinena Joukola – siedziba Joukahainena Kalervo – legendarny bohater z rodu Kalevy Kalev/Osmo – legendarny praojciec Finów Kalevainen/Osmoinen – potomek Kalevy Kalevala – kraina Kalevy Kalevatar/Osmotar – dziewczyna z rodu Kalevy Kalma – duch, władca grobów Kankahatar – bogini tkactwa Kapio – piwowarka z rodu Kalevy Katajatar – bogini, opiekunka jałowca Lemminkäinen/Kaukomieli/Kauko/Saarelainen – syn Lempiego, wielki uwodziciel, potężny wojownik, najlepszy pieśniarz po Väinämöinenie Kaukoniemi – siedziba Kaukomieli Kauppi – handlarz, wytwarza narty Kave – bogini, dziewica przestworzy Kemi – rzeka w północnej Finlandii Kimmo/Kivi – duch zamieszkujący kamienie Kipumäki – góra chorób Kipuvuori – wzgórze boleści Kivutar – „córa choroby”, bogini niosąca ulgę chorym Kullervo – siłacz, syn Kalervo Kuutar – bogini tkająca materię powietrzną, córka księżyca Kyllikki – żona Kaukomieli, piękność z rodu Saari Lempi – ojciec Kaukomieli Lokka – matka Ilmarinena Louhi – pani na Pohjoli Loviatar – ślepa starucha, córka Tuoni, matka chorób Luonnotar – bogini przestworzy, córka natury Luotola – zatoka u ujścia rzeki Joukoli Manalatar – bogini krainy umarłych Mariatta – dziewica, która z borówki zrodziła syna Mehiläinen – pszczoła Melatar – bogini fal prowadząca szczęśliwie statki poprzez sztormy Mielikki/Mimerikki – bogini lasów, żona Tapio Nyyrikki – bożek lasów, opiekun myśliwych i pasterzy, syn Tapio Otavatar – bogini Wielkiej Niedźwiedzicy, tkaczka gwiezdnej materii Otso – niedźwiedź Päivätar – bogini, prządka materii powietrznej, córka słońca Pellervoinen/Sampsa – bóg pól, drzew i roślin Pihlajatar – bogini jarzębiny Pohjola/Pimentola/Pohia/Sariola/Ulappala – kraina północy Remunen – ojciec chmielu Ruotus – okrutnik Saari – możny ród wyspiarski, z którego wywodzi się Kyllikki Sampo – magiczny młynek, dający szczęście, pomyślność i bogactwo Savo – kraina na zachód od Karelii Sinetär – bogini, opiekunka barwy tkanin Sotkotar – bogini kaczek Suonatar – bogini krwi Suovakko – kucharka na dworze Pohjoli Surma – bestia pilnująca wejścia do Tuonela Syöjätar – matka węża wodnego Tapio/Kuippana – bóg lasów Tapiola/Metsola – siedziba Tapio Tähetär – bogini, tkaczka materii gwiezdnej Tellervo – dziewica leśna, córka Tapio Terhenetär/Uutar – bogini mgieł powietrznych Tiera – towarzysz Kaukomieli Tuometar – bogini czeremchy Tuonela/Manala – otoczona rzeką siedziba Tuoni (śmierci) Tuoni – 1. śmierć, bóg królestwa śmierci; 2. rzeka umarłych Turia – Laponia Turso/Tursas/Turisas – olbrzym, potwór morski Tuulikki – córa Tapio Tuuri/Palvoinen – bóstwo chmur Tyrjä – wodospad w Laponii Ukko – „starzec” najwyższy bóg Untamo – 1. bóg snu 2. Untamoinen Untamoinen – brat Kalervo Väinämöinen/Suvantolainen/Väinö – główna postać eposu, wiekowy mędrzec, zaklinacz i najlepszy pieśniarz Väinölä/Suvantola/Uvantola – siedziba Väinämöinena Vellamo – bogini wód, sprzyjająca żeglarzom, żona Ahto Vetehinen – bóg topieli Vipunen – mag, słynny znawca wiedzy tajemnej Virokannas – starzec przybyły z obcych krajów Vuoksi – rzeka łącząca jezioro Saimaa z Ładogą
(według przekładu Józefa Ozgi-Michalskiego)
Linki zewnętrzne Kalevala – fiński epos narodowy; wystawa w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL Kalevala po polsku – krótka historia Kalevala na stronie Projektu Runeberg
Kategoria:Mitologia fińska Kategoria:Fińskie utwory literackie Kategoria:Eposy