Zenon Sobota, vel Tomaszewski, ps. „Jan”, „Korczak”, „Tomasz”, „Poraj”, „Świda”, „m4”, (ur. 20 września 1906 w Przysietnicy, zm. 2 lipca 1952 w Zwierzyńcu) – działacz niepodległościowy.
Życiorys Był synem Dominika i Marii z d. Sztybal. Absolwent Gimnazjum Humanistycznego w Brzozowie z 1926. Powołany do odbycia służby wojskowej przebywał w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, lecz opuścił ją ze względu na stan zdrowia.
Potem był urzędnikiem w Starostwie Powiatowym w Krośnie. We wrześniu 1939 r. opuścił Krosno, udając się w okolice Lwowa. W listopadzie przekroczył nielegalnie granicę i zamieszkał w Korczynie. Na początku 1940 r. zorganizował grupę konspiracyjną Młoda Polska. Kontakty Zenona Soboty ze Stanisławem Pieńkowskim ps. „Strzębosz” wpłynęły na wstąpienia Soboty w szeregi ZWZ i awans na stopnia podporucznika. W dniu 11 kwietnia 1941 r., został aresztowany przez Gestapo jasielskie, ale z braku dowodów winy, po 24 godzinach, został zwolniony. Po raz drugi aresztowany w październiku 1941 r. Tym razem udało mu się zbiec. Wraz z zorganizowaną przez siebie grupą, był podporządkowany Tajnej Organizacji Wojskowej i pełnił funkcję komendanta Rejonu TOW Podkarpacie. Na przełomie lutego i marca 1943 r. TOW został scalony z AK i objął dowództwo Kedywu przyjmując pseudonim „Korczak”. Brał udział w akcjach na Komunalną Kasę Oszczędności w Gorlicach i Kasę Karpaten Öl w Krośnie, oraz w likwidacji konfidentów Gestapo: Kmiecika w Jaśle i Armatówny w Krośnie. Podczas akcji na Kasę Karpaten Öl został rozpoznany. W maju 1943 r. został komendantem Rejonu „Kedywu” Rzeszów. W dniu 26 czerwca 1943 r. brał udział w potyczce z żandarmerią niemiecką w Przysietnicy, gdzie zginął jego bliski współpracownik Franciszek Płonka i trzech innych żołnierzy Kedywu. Jemu samemu udało się uciec z miejsca zdarzenia.
Największą w południowej Polsce akcją dowodzoną przez Zenona Sobotę było odbicie aresztowanych z więzienia w Jaśle w nocy z 5/6 sierpnia 1943 roku (akcja „Pensjonat”). W przygotowaniach tej akcji pomagała rodzina Madejewskich związana z AK i strażnicy więzienia: Józef Okwieka ps. „Trójka”, Wawszczak i Myśliwiec. Przeprowadził ją oddział dowodzony przez por. Zenona Sobotę w składzie: Zbigniew Cerkowniak ps. „Boruta”, Zbigniew Zawiła ps. „Żbik”, Stanisław Dąbrowa-Kostka ps. „Dąbrowa”, Stanisław Magura ps. „Paw” i wspomniany „Trójka”. Po sterroryzowaniu strażnika weszli do budynku, unieszkodliwili jego załogę i wypuścili 66 więźniów politycznych oraz umożliwili ucieczkę 67 więźniom pospolitym. W Żółkowie uciekinierzy podzielili się na dwie grupy; jedna udała się w kierunku Gorlic, druga w okolice Bóbrki. Sprawą uwolnienia więźniów zainteresował się sam generalny gubernator Hans Frank, a efektem tego była zmiana na stanowiskach szefa Gestapo i naczelnika więzienia w Jaśle. Na przełomie 1943/44 roku Sobota prowadził kontrolę działalności Kedywu w inspektoratach OP-15 Krosno i Mielec. W wyniku kontroli odwołano i zlikwidowano praktycznie całe dowództwo inspektoratu Mielec.
W marcu 1944 r. Sobota wszedł w skład sztabu Kedywu Okręgu Krakowskiego a 30 lipca 1944 r. objął obowiązki szefa Sztabu Podokręgu AK Rzeszów. Na stanowisku tym pozostał do dnia 12 grudnia 1944 r., kiedy to został aresztowany przez NKWD. Następnie zwolniony z więzienia NKWD z zadaniem nawiązania kontaktu z przebywającym na wolności Łukaszem Cieplińskim i innymi oficerami oraz przekonania ich do zawarcia umowy z władzami sowieckimi. Udało mu się jednak ukryć, występując pod nazwiskiem Tomaszewski. W kwietniu 1945 r. Aleksander Zawadzki, który był pełnomocnikiem rządu na Śląsku, awansował Zenona Sobotę do stopnia majora i powierzył mu funkcję starosty będzińskiego. We wrześniu 1945 r. został powołany na stanowisko prezydenta Katowic. Zrezygnował z tego stanowiska i po wstąpieniu do Stronnictwa Ludowego w Poznańskiem prowadził tam intensywną działalność polityczną. W 1947 r. został mianowany starostą zielonogórskim. Aresztowany w 1948 r. Zbiegł i utworzył organizację niepodległościową „Kraj”, która przeprowadziła wykolejenie pociągu „Błękitni”, akcje na sklepy, pocztę i kancelarię adwokacką. Sobota opracowywał memoriały o sytuacji w kraju, które przesyłał do ambasady USA. W 1951 r. Urząd Bezpieczeństwa częściowo rozbił organizację „Kraj”. Sobota zginął 2 lipca 1952 r., prawdopodobnie popełniając samobójstwo, podczas obławy UB związanej z zabójstwem lektora „Fali 49” Stefana Martyki.
W roku 2003 otrzymał pośmiertnie tytuł Honorowego Obywatela Miasta Jasła za przeprowadzenie brawurowej akcji uwolnienia w nocy z 5/6 sierpnia 1943 r. 180 więźniów jasielskiego więzienia.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Piotr Lipiński „Nietoperz cicho śmignął”, Gazeta Wyborcza 05.01.1996 dostęp 20 lutego 2009 Szymon Jakubowski "Zenon Sobota. Bohater podziemia, który okazał się agentem Gestapo i NKWD", portal "Podkarpacka Historia"
Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Honorowi obywatele Jasła Kategoria:Jeńcy polscy w niewoli radzieckiej 1944–1947 Kategoria:Ludzie urodzeni w Przysietnicy (województwo podkarpackie) Kategoria:Ludzie związani z Będzinem Kategoria:Ludzie związani z Krosnem Kategoria:Ludzie związani z Brzozowem Kategoria:Ludzie związani z Zieloną Górą Kategoria:Polscy samobójcy Kategoria:Prezydenci Katowic Kategoria:Starostowie Polski Ludowej (1944–1950) Kategoria:Urodzeni w 1906 Kategoria:Urzędnicy terytorialnej administracji rządowej II Rzeczypospolitej Kategoria:Więźniowie niemieckich władz okupacyjnych w Polsce 1939–1945 Kategoria:Więźniowie więzień i obozów NKWD w Polsce Kategoria:Zmarli w 1952 Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Żołnierze i działacze podziemia antykomunistycznego (1944–1956)