thumb|Żołnierze regimentu Czapskiego w 1775 thumb|Żołnierz regimentu Czapskiego w czasie insurekcji kościuszkowskiej (3.) thumb|Żołnierz (2.) i oficer (5.) 3. regimentu thumb|Strzelec regimentu Czapskiego (4.) thumb 3 Regiment Pieszy Czapskiego – oddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej. Inna nazwa: regiment grenadierów pod im. Królewicza.

Formowanie i zmiany organizacyjne Wykonując w roku 1777 ustawę sejmu z roku 1776 rozpoczęto reorganizację trzech regimentów dragonii. Zreorganizowany, spieszony były konny regiment dragonii im. królewicza składał się z sześciu kompanii. Początkowo w hierarchii plasował się na ósmym miejscu. W 1790Rodowody pułków polskich... na str.26 występuje data 1789 w którym otrzymał nr. 3-ci roku szef regimentu, Mikołaj Czapski, spowodował, że regiment przesunięto na miejsce trzecie. Miejsce to utrzymał do końca.

Funkcjonowały różne nazwy regimentu. Nazywano go: „Regimentem Spieszonym Królewicza", „Regimentem Grenadierów Czapskiego", „Regimentem Grenadyerów pod Imieniem Królewicza chodzącym szefostwa JW Czapskiego Pułkownika [...]" lub po prostu „Czapskich".

Podobnie jak 11 Regiment Pieszy Grenadierów był jednostką grenadierską. Jego żołnierze nosili białe kity-grzebienie na kaszkietach oraz boczną białą kitkę z czerwoną końcówką (w odróżnieniu od innych regimentów, które w większości miały czarne grzebienie i boczne czarno-białe kitki).

Sejm roku 1776 ułożył nowy etat wojska, zmieniając znacznie jego strukturę. Regiment miał liczyć 6 kompanii, a w sumie etatowo 353 żołnierzy, a praktycznie w 1778 roku liczył 321 głów. W 1786 roku liczył etatowo 353 żołnierzy. Wchodził w skład Dywizji Małopolskiej.

W 1775 roku ujednolicono uzbrojenie podoficerów i szeregowych, odbierając tym pierwszym broń krótką, a oficerom pozostawiając jedynie szpady.

W 1786 roku wprowadzono numeracje regimentów piechoty od 1 do 14. Regiment gwardii pozostał bez numeru.

Reformy Sejmu Wielkiego zwiększyły stany polskiej piechoty w poszczególnych regimentach. Etaty z października 1789 i maja 1792 roku zakładały istnienie regimentu składającego się z dwunastu kompanii uszykowanych w trzy bataliony, w tym jeden grenadierski i dwa fizylierskie. W praktyce nigdy takiej organizacji nie osiągnięto.

W przededniu wojny w obronie Konstytucji 3 maja 3 regiment piechoty szefostwa Mikołaja Czapskiego liczył 1455 żołnierzy.

Regiment w powstaniu kościuszkowskim W marcu 1794 stan regimentu wynosił koło 900 żołnierzy. Pod koniec maja regiment liczył już 1181 głów, a pod koniec września liczył 1132 ludzi. Brakowało do kompletu: 291 szeregowych, 11 cieśli, 3 doboszy, podoficera i oficera. Na uzbrojeniu regiment posiadał 781 karabinów. Po bitwie pod Maciejowicami pozostało w regimencie 666 żołnierzy, którzy walczyli potem w obronie Pragi. Do czasu bitwy pod Szczekocinami jednostką faktycznie dowodził mjr Jerzy Byszkowski. Po bitwie pod Szczekocinami Kościuszko powierzył dowództwo płk. Janowi Krzyckiemu, a po jego śmierci pod Maciejowicemi na czele jednostki powtórnie stanął płk Byszkowski.

Liczebność regimentu Etatowe i faktyczne zmiany liczebności regimentu po 1777 roku przedstawiały się następująco: etat z 1777 – 353 żołnierzy faktycznie 10 VI 1789 – 637 żołnierzy etat z 8 X 1789 – 2153 żołnierzy etat tymczasowy z 22 11790 – 1440 żołnierzy etat wojenny 22 V 1792 – 2169 żołnierzy faktycznie 9 VI 1792 – 1455 żołnierzy faktycznie IX 1793 – 1318 żołnierzy etat z 1 III 1794 – 419 żołnierzy faktycznie III 1794 – ok. 900 żołnierzy

Liczebność regimentu w 1792 roku wynosiła 1589 osób, w marcu 1794 roku 900, w maju 1181, a we wrześniu 1132 żołnierzy.

Barwy regimentu wyłogi zielone, naramienniki srebrne, guziki białe po 1776: wyłogi trawiasto-zielone, guziki złote W roku 1789 zmieniono poważnie krój i kolor mundurów piechoty. Składał on się z kurtki zimowej koloru granatowego z wyłogami zielonymi, naramiennikami srebrnymi, lejbika białego ze stojącym kołnierzem, w lecie koletu sukiennego w kolorze białym z wykładkami podobnymi do wyłogów, zapinanego na guziki białe od dołu do góry, długich białych spodni wkładanych do butów kroju węgierskiego, wysokich do kolan i wyciętych z tyłu, a wreszcie z kołpaka okrągłego filcowego, wysokiego na około 30 cm, z sukiennym wierzchem pąsowym, daszkiem i blachą mosiężną z orłem. Żołnierze nosili poza tym halsztuki i naramiennik z czarnej szmelcowanej blachy z nicianym kutasem, jako strój zaś koszarowy – kitle i furażerki. Mundury były o wiele wygodniejsze i pozwalały na większą swobodę ruchów. Strój oficerów różnił się barankowym czarnym obszyciem czapek i galonami. Roczny koszt umundurowania piechura (wraz z przymunderunkiem) wynosił 111 zł.

Oficer z około 1785 roku: Kapelusz czarny, taśma złota, suknia pąsowa, wyłogi zielone, podszewka biała, przybory złote. Szarfa i temblak srebrne, przerabiane karmazynem. Oprawa szpady mosiężna. Czaprak pąsowy z galonami złotymi.

Podczas insurekcji kościuszkowskiej: wyłogi pąsowe, guziki srebrne.

Żołnierze regimentu Regimentem dowodził zazwyczaj pułkownik. Stanowisko szefa regimentu, związane z wielkimi poborami, było najczęściej uważane za synekurę. Szefowie posiadali prawo fortragowania (przedstawiania do awansu) oficerów. Do 1790 roku w sztabie służyło ośmiu oficerów. Byli to: szef regimentu, pułkownik, podpułkownik, major, regimentskwatermistrz, adiutant, audytor i regimentsfelczer. Szefa i pułkownika w dowodzeniu kompaniami zastępowali kapitanowie sztabowi. W kompaniach było dwóch kapitanów, sześciu poruczników i sześciu chorążych. Zatem w regimencie znajdowało się 24 oficerów, wyłączając kapelana.

Od 1790 roku było dwóch majorów i trzech kapitanów z kompanią. Pojawili się ponadto: trzeci kapitan sztabowy, drugi adiutant, dwóch nowych poruczników, ośmiu podporuczników i dwóch nowych chorążych. Podniosło to liczbę oficerów do 40 osób. W ten sposób regiment osiągnął liczbę równą liczbie oficerów służących w regimencie ośmiokompanijnym. Oficerowie ci obsadzili dwa nowe czterokompanijne bataliony, na które podzielono regiment. Od 1773 roku regimentowi szefował gen. Antoni Czapski. Służył on w tym samym regimencie (wtedy konnym regimencie dragonów im. królewicza) od lat 40. Antoni Czapski przekazał regiment w 1783 roku swemu synowi Mikołajowi, wówczas pułkownikowi, który pełnił funkcję szefa do końca istnienia regimentu.

Szefowie gen. lejtn. Antoni Czapski (1776), gen. mjr Mikołaj Czapski (1787 zm. 20 lipca 1792).

Pułkownicy Karol Mannstejn (1776), Mikołaj Czapski (1785), Józef Czapski (1787), Jazoszewski (1794), Krzycki (poległ 4 listopada).

Walki regimentu 3 Regiment Pieszy Koronny uczestniczył w 1792 w VII wojnie polsko-rosyjskiej toczonej w obronie Konstytucji 3 Maja. Dowódca: Józef Hutten-Czapski. Stan osobowy: 1590 ludzi.

Dwa bataliony 3 Regimentu Pieszego Koronnego wzięły także udział w bitwie pod Racławicami (4 kwietnia 1794). Dowódca: gen. Józef Hutten-Czapski. Stan osobowy: 400 ludzi.

Bitwy i potyczki Zieleńce (17 czerwca 1792), Dubniki (7 lipca 1792), Dubienka (18 lipca 1792), Racławice (4 kwietnia 1794), Szczekociny (6 czerwca 1794), Maciejowice (10 października 1794), Praga (4 listopada 1794)

Hierarchia regimentu konny regiment dragonii im. Królewicza (-1777) → regiment spieszony Królewicza nr 8 (1777–1790) → od 1790 regiment 3 Czapskich ↘ rozformowany w 1795

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Regimenty piesze koronne Kategoria:Piechota powstania kościuszkowskiego Kategoria:Wojsko Polskie w Radomiu Kategoria:Wojsko Polskie w Krakowie Kategoria:Wojsko I Rzeczypospolitej w Warszawie Kategoria:Polskie jednostki piechoty rozwiązane w 1794 Kategoria:Oddziały Dywizji Małopolskiej Kategoria:Polskie jednostki piechoty utworzone w 1776 Kategoria:Oddziały polskie biorące udział w bitwie pod Racławicami